Arhitektura je u načelu dijaloški medijum. Prenosnice tako često upotrebljavane i zloupotrebljavane kao što su „govor arhitekture“ ili, još smelije, „jezik arhitekture“, mogu biti samo prenosnice, a nikako utvrdjivanje i potvrdjivanje nekog fiktivnog stanja stvari. Jer, i naše bake su umele da osluškuju nemušte govore. Osluškivale su na sopstvenu odgovornost, razume se, - „govor cveća“, „govor ptica“ ili čak i „govor“ poštanskih maraka na ljubavnim pismima. Može se postaviti uzgredno pitanje: šta bi bilo kad bi neko pokušao da „govor cveća“ podredi zakonima lingvistike i da ga sa njima izravna? Ništa drugo, do što bi stvarni govor cveća namah prestao! Zabune tog tipa su poznate, i dovoljno je malo zaviriti u neprevazidjene Kasirerove analize (Ernst Cassirer) da bi se jednostavno shvatilo šta biva kad se ravan metafore i ravan jednoznačne identifikacije neoprezno preklope. Govor arhitekture, sravnjen sa objektivnim zakonima jezika (ukoliko takvi postoje) prestao bi isto onako kao i nežni i šaljivi govor cveća, a što se arhitektonske epistemologije tiče, „svet njenih ideja“ zauvek bi nam ostao zatamnjen. Govor je govor, u nešto plemenitijoj verziji govor je i diskurs, u još plemenitijoj govor je i dijalog. Srećna su ona arhitektonska razdoblja u kojima su i bez paralingvistićkih kurseva neimari umeli da razgovaraju sa svojim zamišljenim i svojim stvarnim gradjevinama. Ili, sa svojim bližim i daljim graditeljskim prijateljima. To što se, danas i ovde, Ećimović (1948), Musić (1949), Čehovin (1950), Žutić (1954), Maldini (1956) mogu da porazgovaraju, kroz svoje crteže i svoje tekstove, i sa piscem ovih redova (1922), to samo po sebi nije ništa začudjujuće. Začudjujuće je, a i zadivljujuće, kad vidimo kako se Ećimović, lako i nesmetano, razgovara sa švedskim Plečnikom, Estbergom (Oestberg, Ragnar, 1866), dok Žutić, bez ustručavanja, ćaska sa Ser Džonom Sounom (Sir John Soane, 1753), Čehovin ravnopravno razgovara sa velikim Fišerom fon Erlahom (Fischer von Erlach, Johann Bernhard, 1656), a Maldini se ovoga puta druži sa Mekintošom (Charles Rennie Mackintosh, 1868), baš onako nonšalantno kao što se već, nešto ranije, družio sa torinskim majstorom XVII i XVIII veka (Guarino Guarini, Camillo, 1624; Juvarra, Filippo, 1678). Ali, to još nije ništa prema Musiću koji vodi dijalog sa Gudaeom, knezom Lagaša, graditeljem Inanninog hrama (2144. godine pre naše ere). Šta to znači kad mladi graditelji danas mogu da prihvate punovažne dijaloge sa starim majstorima na rasponu od četiri hiljade godina? Šta znači drugo do da smo krenuli natrag, u neka nova srećna vremena, u susret arhitekturi, i da ponovo zalazimo u svet njenih veličanstvenih ideja. No, vratimo se radovima mojih prijatelja. Neko će možda, zbunjen, postaviti sebi pitanje: šta je to? Imamo li pred sobom jedan jedinstven sistem ili više ličnih sistema? Odgovor mora biti jednostavan i odlučan. Suočeni smo sa stepenima ličnog dešifrovanja jednog jedinstvenog sistema arhitekture. Imamo pred sobom lične odgovore na večita pitanja našeg zanata, odgovore koji će se u narednim godinama i decenijama još dopunjavati, menjati i preobraćati, ali će se uvek svoditi na jednu istu, davnašnju, davno već utvrdjenu vrhovnu neimarsku ambiciju. Napori naših izlagača podsećaju na one težnje koje su se obelodanile još u renesansi. Tačnije, obelodanile su se počevši od prvih prevoda Platona na moderne jezike, kad su se arhitekte-intelektualci Albertijevog ranga počeli poduhvatati da skroviti unutrašnji sistem arhitekture usaglase sa predodžbama Timejeve filozofije prirode, zasnovane na harmoniji suštastvenih polijedara. To što kod Albertija pa do danas niko još do kraja nije razotkrio unutrašnju f o r m u arhitekture, ne govori o neveštini arhitekata, već o preveštoj veštini demijurgije, utisnute u svaki arhitektonski pedalj, lakat, palac ili nokat. Častan je posao pravih graditelja da za tim pečatima dara duha svetoga mukotrpno tragaju, bez obzira što je svima znano da se do njih stići ne može. Ali graditelj je nekada, u zdravim razdobljima arhitekture, dobijao moralno pravo da gradi samo ako je bio spreman da zaludno traga za vrhovnim tajnama svog zanata. Čini mi se da se sada, bar pomalo, počinjemo vraćati tom zlatnom pravilu. BOGDAN BOGDANOVIĆ, 1981.


Architecture is principally a medium of dialogue. Metaphors so often used and
misused such as the „speech of architecture“ or even more daring, the „language of architecture“,
are after all only metaphors, and by no means can they establish or confirm
a fictituosly real state of art. Even our grannies, at their own responsibility, ofcourse,
knew how to overhear the mute sounds of the „speech of flowers“, „speech of birds“ and
the „speech“ of postage stamps on love letters. A casual question might be raised: what
would happen if somebody attempted to subject the „speech of flowers“ to the rules of
linguistics and make it uniform? Nothing other than the real speech of flowers would
cease immediately. Such confusions are not unknown and it is enough just to glance
at the plane of single-semantic identification carelessly overlap. The speech of architecture,
complying to the objective laws of language (if such exist), would, just as the
gentle and humorous discourse of flowers, cease, while with regard to the epistemology
of architecture, the „world of its ideas“ would forever remain in the dark.
Speech is speech and in somewhat more noble version, speech is also a discourse,
while in an even more noble form, speech is a dialogue. Fortunate are those
architectural periods in which architects knew how to, even without attending paralinguistic
courses, converse with their imaginary and real building forms. Or, with their
close or distant architect friends.
--- --- ---



Return to the work of my friends. Somebody confused might ask themselves:
What is this? Do we have before us a unique system or several individual systems? The
answer must be simple and decisive. We are faced with degrees of a personal decoding
of a unique system of architecture. We have before us personal answers to constant
questions of our craft, answers which will be supplemented, changed and transformed
in coming years and decades, and which will, in the end, return to the same, ancient,
long since established high architellectuals of Alberti’s rank, began attempting to bring
this hidden inner system of architecture in harmony with the ideas of Timaeus’ philosophy
of nature, based on the harmony of substantive polyhedra. The fact that nobody
since Alberti till today succeded in revealing the inner form of architecture, does not
speak of the lack of skill of architects, but of the overskilled skill of the demiurge that is
imbedded in every architectural ell, foot or inch. Honorable is the work of real constructors
who paintstakingly search for the stamp of the gift of the Holy Ghost, even though
it is known to all that it is unreachable. But, once, the architect, in healthier periods of
architecture, had the moral right to build only then when he was ready to devotedly, or
in vain, search for the supreme secrets of his craft. It seemes to me that, perhaps, we
are beginning to return to that golden rule.

BOGDAN BOGDANOVIĆ,

Exhibition of the group MEČ
(Musić, Ećimović, Čehovin,
Maldini, Žutić)1981





Već sredinom 70-tih godina, ističe se grupa tada mladih arhitekata, koju čine: Mustafa Musić (rodj. 1949), Marjan Čehovin (rodj. 1950) i posebno Dejan David Ećimović (1948-2002), bez sumnje jedna medju najznačajnijim ličnostima na srpskoj avangardnoj arhitektonskoj sceni tog vremena. Zajedno sa Slobodanom Maldinijem (rodj. 1956) i Stevanom Žutićem (rodj. 1954), delovali su kao grupa »MEČ«. Ova grupa je načinila prvi pomak u srpskoj arhitekturi prema tada nastalom i razvijajućem postmodernizmu. Prema Dejanu Davidu Ećimoviću: »Bilo je to krajem sedamdesetih, kada aktivnosti grupe – uporedjene s maticom zbivanja (u srpskoj arhitekturi) – imaju marginalnu poziciju. Medjutim, ne možemo ih samo zbog toga videti kao slučajnost ili »odstupanje od pravila«. Jer, dalji tok dogadjaja pokazao je suprotno«.

Budući da je delovala prema principu »...ako želiš da prihvatiš prvo pravilo arhitekture, onda ga prekrši...« (Bernard Tšumi), grupa »MEČ« je kritikovana sa svih strana, a ponajviše od samog Arhitektonskog fakulteta u Beogradu i levih politički glasila, kao što je bio tadašnji partijski list »Komunist«, za koji je kritike pisao tadašnji komunistički aktivista i arhitektonski »kritizer« Aleksandar Milenković. Milenković je grupu »MEČ« optuživao za »desničarski i antisocijalistički stav u arhitekturi, koji bi društvo trebalo da saseče u korenu«. Kulminacija u otporu konzervativne javnosti prema ovoj avangardističkoj grupi dostignuta je kada je naučno-nastavno veće Arhitektonskog fakulteta u Beogradu, na čelu sa tadašnjim dekanom Borkom Novakovićem, uputilo zvaničan Demarš uredništvu časopisa »I.T. Novine« povodom pisanja u tom časopisu vezano za grupu »MEČ«. Tim povodom je sa arhitektonskim kritičarem i autorom brojnih tekstova o grupi »MEČ« Zoranom Manevićem (rodj. 1937) održan »informativni razgovor«, na kojem je Manević trebalo da objasni i pokuša da opravda svoje tekstove koje je kao arhitektonski kritičar pisao vezano za ovu grupu i uputi izvinjenje kolektivu Arhitektonskog fakulteta u Beogradu.

Bez obzira na represiju etabliranih arhitektonskih krugova i prepreke na koje je nailazila u delu konzervativne arhitektonske javnosti, uključujući i Arhitektonski fakultet u Beogradu, grupa »MEČ« je realizovala nekoliko arhitektonskih instalacija. Medju njima, najznačajnije su instalacije koje su u sebi sadržale simbolične poruke: »Forum – crvenim klinom protiv belih« u Knez Mihajlovoj ulici, koja je izgradjena povodom izložbe »Grad u reinkarnaciji« 1982. godine i instalacija »Jonski stub u modernoj kolonadi« ispred Studentskog kulturnog centra u Beogradu 1981. godine. Grupa je bila izuzetno aktivna na planu takozvane »kartonske arhitekture«, organizujući izložbe svojih nerealizovanih projekata i zamišljenih arhitektonskih konkursa u najznačajnijim kulturnim centrima tadašnje Jugoslavije: Beogradu, Zagrebu i Ljubljani ali i van zemlje (Austrija, Poljska, Švajcarska).

Nakon slabljenja aktivnosti grupe »MEČ«, Mustafa Musić je nastavio da radi zajedno sa Slobodanom Maldinijem, a njih dvojica su projektovali i izveli početkom 80-tih rekonstrukcije istorijskih objekata: zgrade Studentskog kulturnog centra (bivša zgrada Oficirskog doma koju su projektovali Jovan Ilkić i Milorad Ruvidić) i Kapetan Mišinog zdanja (sagradjenog po projektima Jana Nevole), obe u Beogradu. Na realizaciji projekta rekonstrukcije Studentskog kulturnog centra, pored autora Musića i Maldinija, učestvovali su mnogi predstavnici tadašnje srpske umetničke avangarde, medju kojima su bili: arhitekte Branka Lancoš, Snežana Milovanović, Dragan Bobić, zatim slikar i alternativni umetnik Tahir Lušić (ex »Alter imago«), multimedijalni umetnik Ratomir Kulić (ex »Verbumprogramm«), vajar Boris Ivančev, istoričar umetnosti Biljana Tomić a potom i likovni umetnici Rajko Vujović, Miodrag Graovac, Miodrag Pantović, Krsta Mirković, Slobodan Krstić, Miodrag Despotović, Zoran Ilić i drugi.

Dejan David Ećimović je 1981. godine svoje projekte predstavio u Londonskom časopisu »AD Architectural design«, a potom je u više navrata odlazio na studijska putovanja u Finsku, Veliku Britaniju i Japan. U okviru aktivnosti grupe »MEČ«, Ećimović je zajedno sa Musićem i ostalima inicirao i pokrenuo izdavanje avangardnog arhitektonskog časopisa »Arhipres«, koji je, medjutim, vrlo brzo ugašen. Godine 2002., usamljen u svojim zamislima, nemoćan da promeni sebe niti stručnu arhitektonsku javnost, bez posla i osnovne egzistencije, Dejan David Ećimović je izvršio samoubistvo. Mada je za života izradio grandiozan opus zamišljenih arhitektonskih projekata, iza njega nije ostalo niti jedno izvedeno arhitektonsko delo.

Maldini se 80-tih okrenuo izgradnji spomenika, čime je uspeo da otelotvori svoje kreacije koje je do tada samo izlagao na izložbama. Bili su to poslovi koje mu je prepustio Bogdan Bogdanović. Medju izvedenim spomenicima Maldinija, najznačajniji su u Klini, Istoku i Kačaniku, sva tri na Kosovu. Spomenik u Klini, iako monumentalan po svojoj strukturi i arhitektonskom izrazu, srušen je početkom 90-tih, po nalogu Slobodana Miloševića, jer je sadržao »nerazumljivu i skrivenu simboliku« koja se nije dopadala kako političkoj strukturi u Beogradu, isto tako ni političkim strukturama u Prištini. Mada do danas nije uspeo da srpskoj stručnoj javnosti prikaže svoje spomenike, Maldini je 1985. godine, ipak predstavio svetu svoje delo na »Pariskom bijenalu«, u društvu avangarde svetskih arhitekata koja je u to vreme radila u zenitu postmodernizma. Neprihvaćen u Beogradu, u periodu početkom i sredinom 80-tih, radio je na Kosovu. Počev od 1998. godine, bez ukazane mogućnosti da se bavi arhitektonskim projektovanjem, Maldini piše i samostalno izdaje knjige. Medju pisanim delima, najznačajnija je njegova edicija »Enciklopedija arhitekture«, najpotpunije delo ove vrste na polju arhitekture kod nas.