SLOBODAN MALDINI: Autorski tekstovi

AKADEMIZAM (grč. akabhmia, Akabhmea) U arh. termin kojim se definiše likovno izražavanje u duhu tradicije i konzervativnog shvatanja. Obeležja akademizma vide se u tematici, kompoziciji i tehničkoj obradi kao rezultat primene ustaljenih metoda rada i propisa na službenim (državnim) umetničkim akademijama i školama (usvajanje istorijskih stilskih oblika). U smislu likovne discipline, a. može da predstavlja solidnu bazu za savladjivanje metiera, ali može i da sputava individualni stvaralački elan. Uopšteno, a. je sinonim za duh i način umetnićkog rada koji ostaje u retardaciji naspram savremenih i naprednih arh. tendencija pojedinog razdoblja. U istorijskoj retrospekciji smisao ovog pojma ipak ostaje varijabilan i relativan: izvesni arh. pravci ( na pr. klasicizam, romantizam) koji su se pojavili kao reakcija na akademističke stagnacije, prodrevši postepeno u metodiku nastave pojedinih katedri, i sami su se ukrutili u šematizovane formulacije.
A. je najviši oblik istorizujućeg eklekticizma, odnosno, vrhovni čuvar i autoritet umetničkog poimanja gradjevinarstva u tradicionalnom smislu jedinstva slikarstva, vajarstva i arhitekture, te uz to još i pojma lepote, harmonije i estetike. A. ima svoju zavičajnu ustanovu u akademijama pojedinh zemalja sa svojim “besmrtnim” pripadnicima. U okviru tog a. i akademski visokoparno izdelanog shvatanja pitanje umetnosti lepog se uopšte ne postavlja u stvaralačkom smislu razvojno, kao odraz promenljivih vrednosti izdelanih u pojedinim kulturnim epohama. Umetnost je po a. prosto umetnost, reč koja samu sebe objašnjava. Lepota je jednostavno lepota a slavom ovenčani akademici su neprikosnoveni proroci ovih u stvari šturih izraza pomoću kojih su budno održavali statički lik svih umetnosti, a naročito arhitekture.
Takodje, a. možemo da posmatramo kao svesnu ili nesvesnu težnju, pre svega buržoazije da se suprotstavi razvoju tehnke i njenog uticaja na umetnost. A. zadržava arh. veštački u “zastarelim” formama gradjevinskih zanata i zastarelih gradjevinskih metoda. Zlatni presek, odnosi proporcija, zastareli modularni sistemi, ukočena akademska pravila i kanoni izvedeni iz zakonitosti istorijskih stilova u vidu neke utvrdjene estetike, kompozicije koje se bez invencije udešavaju, doveli su ubrzo do šematizma u projektovanju, menjajući ih po ličnom ukusu projektanta samo u pogledu ukrašavanja. Baš ta dekorativnost bila je ono što se smatralo bitnim i umetnošću u radu arhitekata. A. je na taj način stvorio ograničeno, dvodimenzionalno shvatanje arh. - što ona nikad nije bila - ističući pročelje zgrade kao glavnu od svih fasada i kiteći ga bogatstvom arh., figuralne i ornamentalne plastike, kao i šarolikom instrumentacijom zidnog platna raznim fasadnim materijalima. Vešta ruka postala je arhitekt, a umetnička vrednost se cenila prema crtačkoj rutini projektanta.
A. uspostavlja umetničko nasledje na duhovnom polju kao uzor isto onako kao što se postavljaju, na pr., religiozni pokreti i razni idealizmi. Nasledjeni tradicionalni ideali i estetske predstave ozvaničeni su duhom akademizma.

AKADEMIZAM U SRPSKOJ ARHITEKTURI

Po pitanju stila, period u godinama nakon Prvog svetskog rata donosi nove uticaje i preokrete, kako na polju likovnih umetnosti uopšte, tako i na polju arhitekture. Stilske osnove likovnog izraza u srpskoj umetnosti i posebno arhitekturi u periodu 1920.-tih su raznolike. Internacionalni akademski eklekticizam prisutan je i u to vreme kod srpskih arhitekata, bez obzira da li su oni studirali arhitekturu u Srbiji, na beogradskom Univerzitetu, ili su sticali znanje izvan njega, u evropskim kulturnim i obrazovnim centrima, pošto su i tada mnogi medju njima studirali u Evropi, uglavnom u zemljama nemačkog govornog područja.

Nakon Prvog svetskog rata, Beograd je postao glavni grad nove države, a uslovi razvoja tog grada kao i razvoja arhitekture u Srbiji uopšte bili su bitno drugačiji od onih, koji su vladali u periodu pre Prvog svetskog rata. Najznačajniji pomak dogodio se na polju estetike gradjenja, koja se promenila iz osnova. Nova estetika sadržala je jake uticaje stila internacionalnog akademskog eklekticizma. Takodje, taj period karakteriše i manjak obrazovanog kadra i intelektualaca uopšte, pa su značajna mesta srpskih arhitekata na strukovnoj sceni zauzeli ruski emigranti, koji su se naselili u Srbiji neposredno posle Oktobarske revolucije. Osnovno obeležje tog perioda u Srbiji, a posebno u Beogradu, može se posmatrati kao stanje intenzivne izgradnje, jer su gradjevinske, kao i druge opšte potrebe u ratom opustošenoj zemlji bile velike. Medjutim, generalno je, uz izuzetke, estetski kvalitet arhitekture izvedenih objekata u Srbiji tada bio vrlo nizak. Karakteristično je, takodje, da su arhitekti, odbacujući stare uzore tražili nove pravce, usmerene prema modernoj i funkcionalističkoj arhitekturi, koja je tada bila u povoju u Evropi.

Za veće projekte i kompleksnija arhitektonska zdanja angažovani su sve češće ruski arhitekti, emigranti. Prema podacima iz 1923. godine poznato je da je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca prihvatila oko 30.000 ruskih emigranata, koji su se u većini nastanili u pravoslavnoj Srbiji, a u Beogradu je u to vreme stvaralo čak oko 50 ruskih arhitekata, koji su dominirali arhitektonskom scenom. Oni su sagradili na stotine objekata širom Srbije, a sam Beograd su razvili do nivoa monumentalne prestonice.

Medju značajnim objektima u Beogradu, na kojima su radili ruski emigranti, bila je zgrada Narodne skupštine (započeta 1907. a završena 1936.), delo koje je započeo Jovan Ilkić, nastavio njegov sin Pavle Ilkić, a dovršio ruski akademik, arhitekta Nikolaj Nikolajevič Krasnov (1864-1939). Zgradu Ministarstva šuma i ruda (danas zgrada Ministarstva inostranih poslova) započeo je Dragiša Brašovan (1887-1965), a završio krajem 30-tih takodje Nikolaj Nikolajevič Krasnov (gradjena od 1928.-38.). Ovaj ruski arhitekta je izgradio i palate Ministarstva finansija na suprotnim uglovima ulica Miloša Velikog i Nemanjine (1928.). Vilhelm Baumgarten (rusko ime: Vasilij Fjodorovič) (1879 - posle 1945, Buenos Aires) je 30-tih godina, u neposrednoj blizini prethodnih objekata, u ulici Miloša Velikog, podigao zgradu Generalštaba (1928.), monumentalnu palatu za to doba, a projektovao je i zgradu Ruskog doma (1933.). Zgradu Patrijaršije je projektovao 1934.-35. na mestu stare Mitropolije iz XVIII i XIX veka Viktor Viktorovič Lukomski (1884-1947), koji je takodje projektovao i zgradu Starog dvora (1934.). Vasilij(e) Mihajlovič Androsov (1872-1944) je preprojektovao fasadu Glavne pošte u Takovskoj (1938.).


Tih godina, u Evropi dolazi do pune afirmacije »modernog pokreta« u arhitekturi, a stilski elementi modernizma postaju sastavni deo arhitekture novog doba. Moderna arhitektura, odnosno arhitektura oslobodjena ornamenata, pojavila se u Srbiji sa zakašnjenjem u odnosu na ovaj pokret. Stil secesije koji je predstavljao osnovu pokušaja formiranja nacionalnog, srpskog stila, i koji je dugo bio prisutan u srpskoj arhitekturi, polako se gasio u periodu posle Prvog svetskog rata, a njegovi protagonisti su se postepeno okretali prema, u to vreme u Evropi već prevazidjenim, istoricističkim oblicima eklektičkog neoklasicizma. Još uvek nije stvorena kulturna klima da se na domaćem terenu u većoj meri pojave savremeni arhitektonski tokovi. Od njih je srpska arhitektura još izvesno vreme ostajala po strani.

Medju značajnim primerima zgrada koje su gradjene u akademskim istoricističkim oblicima eklektičkog neoklasicizma bile su zgrada Univerzitetske biblioteke i zgrada Tehničkog fakulteta u Beogradu. Zgradu Univerzitetske biblioteke na Bulevaru kralja Aleksandra 71 projektovali su profesori Beogradskog univeziteta Nikola Nestorović i Dragutin Djordjević (1866-1933), a gradnja je trajala u periodu od 1924. do 1926.godine. Gradnju i opremanje ovog objekta, izuzetno značajnog za obrazovanje i kulturu, osim beogradske opštine, koja je dala zemljište i kraljevske vlade, koja je dala 2,5 miliona dinara državnog kredita, pomogao je i Karnegijev fond za medjunarodni mir, sa 100.000 dolara donacije, a na inicijativu i zalaganje ondašnjeg srpskog poslanika u Vašingtonu Slavka J. Grujića i njegove supruge Mabel. Zgradu Tehničkog fakulteta, na broju 73 Bulevara kralja Aleksandra, projektovao je takodje Nikola Nestorović, zajedno sa Brankom Tanazevićem, 1930. godine.


Novi akademizam, neo akademizam je stanje duha u arh., odrednica arhitektonske teorije u periodu krajem četrdesetih i početkom pedesetih godina, kojim se odlikuju teorijski radovi koji su bili zasnovani na analizi (proporcionalna analiza, numerička analiza, harmonijska i dr. analiza) građevina podignutih u periodu italijanske renesanse. Svi ovi radovi predstavljali su na neki način metafore prošlosti, istorije, pozivanja na svetle primere iz arhitekture prošlosti koji su na taj način postajali generatorima novog modernog stvaranja. Značajan primer n.a. bio je esej Colina Rowea “Manirizam i moderna arhitektura”, koji je prenosio analize arh. zakonitosti preuzete iz prošlosti i transponovao ih u primere savremene arhitekture.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 13
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 26.,27.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968.
James Steven Curl „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.
Broj slovnih mesta: 8.325 Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, str. 63.


AKVADUKT, AKVEDUKT (lat. aquae ductus, dovod vode, vodovod, eng. aqueduct, nem. Aquaedukt) Gradjevina, koja dovodi vodu uz regularan pad preko neravnog i nejednoličnog terena iz područja bogatog vodom (iz podzemnih rezervoara, iz izvora, putem sabirnih hodnika, okana, bunara ili iz reka i jezera uz prirodnu ili veštačku filtraciju) do mesta distribucije. Voda se dovodi putem kanala u zemlji, tunelima kroz brdo ili nadzemnim vodovima na arkadama.
Distribuciju vode otvorenim akvaduktima vršili su još Sumeri i Vavilonci. Egipćani su u XIV v.p.n.e. sproveli jedinstven sistem vodovoda i bonifikcije tla izgradnjom akvadukata i rezervoara. Feničanski akvadukti većinom su izgradjeni ispod zemlje i kroz pećine. U grčkoj arhitekturi, a. je poznat u kritsko-mikensko doba (Knosos, Itaka, Tirint). U drevnoj Grčkoj bili su sagradjeni vodovodi za Atinu, Tebu i još neke gradove, ali u svim tim vodovodima voda se dovodila otvorenim kanalima ili cevima zakopanim u zemlju.
Sistem akvadukta usavršili su Rimljani, dovodeći znatne količine vode do većih gradova. Tek pri gradjenju vodovoda Aqua Appia za snabdevanje Rima oko 305.g., prvi put su primenjeni zidani, nepropusni kanali koji su delimično vodjeni iznad zemlje na svodovima od kamena ili opeke. Takav način sprovodjenja vode zidanim mostovima preko dolina i klisura, pa i reka, naročito su mnogo upotrebljavali Rimljani.
Voda je proticala cevima od gline (fistulae) ili olova (tubuli), redje kanalima od kamenih ploča spojenih cementom (rivus caementicus). Kod akvadukta koji su bili ukopani u zemlju (rivus terrenus) i dobro izolovani, na odredjenim razmacima postojali su lumina, otvori za provetravanje, popravke i nadzor kanala, pokriveni kamenim pločama. Arkade nadzemnih vodova podizane su kao mostovi u više spratova, u slučajevima kad je bilo potrebno premostiti reku ili duboku dolinu. A. je vijugao u blagim nagibima, da struja vode ne bude suviše brza i da se održi postepen pad. Mestimično su bili stepenasto rasporedjeni bazeni u kojima se taložio otpadni materijal iz vode. Ispred naselja nalazio se rezervoar (castellum, caput aquae), iz koga su se granali vodovi (obično tri voda: za javne česme, za terme i za privatne česme. Najpoznatiji rimski akvadukti su: Aqua Appia (<312 g.), Aqua Martia (<145 g.), Aqua Agrippae (<33 g.). U carsko doba sagradjeni su: Aqua Claudia (50. g.), Anio Novus (86.g.), Aqua Traiana (109.g.), Aqua Alexandrina (226.g.).
U Francuskoj, poznat je a. za Nim, Mec i Pariz, u Nemačkoj za Majnc, Švajcarskoj za Bazel, Španiji za Segoviju.
Posle propasti Rimskog carstva i propadanja rimske kulture, za vreme Srednjeg veka, većina vodovoda je propadala usled ratnih razaranja i slabog održavanja. Jedino su se vodovodi postavljani iznad zemlje na jakim mostovima održali u celini ili delimično sve do danas. Takvi mostovi zadržali su naziv akvadukti i to se ime, izgubivši svoj prvobitni širi smisao, sada u tehnici odnosi samo na mostove koji služe za spovodjenje vode.
Voda se može sprovoditi preko akvadukta otvorenim tokom, zatvorenim kanalom ili cevima.
Prema materijalu od koga su gradjeni, akvadukti mogu biti zidani, betonski, drveni ili čelični.


ČELIČNI AKVADUKTI Ako visina na kojoj se vodi kanal preko doline nije velika, tako da gradjenje svodne konstrukcije postaje neracionalno, može se za sprovodjenje vode primeniti čelična konstrukcija u obliku sandučastog profila, koristeći se pri tom njenom krutošću. Ovi sandučasti profili leže ili na zidanim stubovima ili se obese na kablove koji su razapeti preko reke, slično načinu na koji se rade lančani mostovi.

DRVENI AKVADUKTI Su provizorne gradjevine ili gradjevine kraćeg veka. One se sastoje od drvenog korita koje služi za sprovodjenje vode i koja leži na drvenim ili kamenim stubovima.

ZIDANI AKVADUKTI Pojavili su se za vreme Rimljana i predstavljali su obično niz kamenih svodova na kojima su bili postavljani vodovodni kanali za dovodjenje vode u gradove i naselja. Otvori svodova tih akvadukata nisu u početku prelazili 8 m, ali su postepeno dostigli i 15 – 25 m. Kanali za dovodjenje vode imali su pravougaoni presek širine 1,00 – 1,75 m i bili su pokriveni svodom ili pločama. Visoki, često mnogospratni svodni akvadukti koje su sagradili Rimljani idu u red najznačajnijih dostignuća starih graditelja.
AKVADUKTNA GRADJEVINA Gradjevina podignuta preko reka ili dolina radi prevodjenja kanala za snabdevanje naselja vodom, za dovod vode u hidrocentrale, za navodnjavanje kao i za prevodjenje potoka i bujica preko puteva i železnica.



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 18
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 35.,36.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968. str. 20,21
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 26
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str.16

Broj slovnih mesta: 4.309


AL ANTIKA (ital. all’ antica, kao antika) Umetnički rad po uzoru na klasične modele. Al antika pristup u realizaciji umetničkog dela primenjivana je tokom skoro svih perioda razvoja umetnosti. Antički uzori bili su prisutni kod mnogih umetnika u Evropi, posebno u periodu renesanse. Al antika je kod nekih autora razvijena gotovo do stila ili stilskog izraza, dok je u pojedinim delima usavršena do nivoa manirizma. Arhitekta Andrea Paladio proučava antičke uzore i na osnovu njih stvara svoju arhitekturu koju dovodi do kanonskog savršenstva. Na njegovom primeru možemo reći da je princip kreacije „al antika“ doveo do jednog novog prilaza arhitekturi, ne samo na formalnom planu, već i na planu arhitektonske kompozicije, oblikovanju masa i stvaranju novih kompozicionih i estetskih arhitektonskih principa.

Antika (lat. antiquus, stari, engl. the Antique) predstavlja: 1. Uobičajeni naziv za kulturu grč.-rim. sveta, tj. Grčke i Italije i onih zemalja, koje su us Starom veku bile pod uticajem njihove kulture.A. za koju je naziv klasična starina sinonim, obuhvata razdoblje od vremena, kad se javljaju prve realizacije grč.-arhajske umetnosti, pa sve do V v., kad za Seobe naroda nestaje Zapadno rimsko carstvo.
2. Kultura i filosofija klasične starine; umetnost i vaspitni ideal starih klasičnih naroda, Grka i Rimljana, do V v.. Ovaj period umetnosti kasnije je posao inspiracija akademskim slikarima i vajarima od perioda Renesanse do danas. 2. Predmet stare umetnosti.

Antikizirati (nem. Antikisieren) znači oblikovati neku građevinu, enterijer ili nameštaj u formi proteklih stilskih epoha.

Antikvitet (lat. antiquitas starina) je umetnički ili zanatski proizvod starih civilizacija ili davno minulog razdoblja. Naziv za najrazličitije vrste starina umetničke i istorijske vrednosti svih naroda i svih vremena, kao što je: nameštaj, pokućstvo, porcelan i keramika i sl. A. se ne mogu nazvati predmeti koji nisu stariji od jednog stoleća.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 19
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,





Broj slovnih mesta: 2045


ALEM (arap. alem, alin) U arhitektonskom smislu: metalni završetak na minaretu u obliku nekoliko jabuka (najčešće tri), koje se nižu na vertikalnoj osi i obično smanjuju prema gore, te polumeseca ili pisanog ornamenta, koji kruniše te jabuke. Materijal: mesing ili bakar presvučen kalajem (kalajisan).

Alem, dragi kamen (arap. alem, alin) u arapskom značenju predstavlja ime za dragi kamen »spram koga se vidi večerati, u po noći kao u po dana« (nar. pesma); takodje u arapskom, pored ostalih mnogih značenja, ova reč znači i pozlaćena jabuka na vrhu munare (minareta).

Minaret, minare, munara (turski minare od arap. menare, manara kula svetilja, svetionik) U arhitekturi, prvobitno naziv za signalne tornjeve i svetionike na moru, kasnije za toranj uz dzamiju odnosno mošeju. Naječešće, ime se vezuje za jednu ili više kula podignutih neposredno uz dzamiju. Minareti su u početku dosta teški i rađeni obično u obliku kvadratnih kula, izgleda po ugledu na hrišćanske zvonike.



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 20
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 51
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,


SLOBODAN MALDINI

Broj slovnih mesta: 1308
AMAM, HAMAM (turski haman, od arap. hammam zagrejati, utopliti). Takozvano tursko kupatilo, javno kupatilo zatvorenog tipa, koje u islamskom svetu postoji kao nastavak rimskih termi. A. su u arh. pogledu jednostavne gradjevine sa praktičnim rasporedom prostorija za svlačenje, znojenje u vrućoj pari i kupanje. U pojedinim gradovima Arabije i Turske nalazile su se na hiljade amama. Arapi su ih preneli u sev. Afriku i Španiju. Amami (hamami) su obično tako koncipirani da sem tople vode u bazenima imaju i prostorije za parenje. Veće centralne prostorije pokrivene su obično kupolama. Malo kupatilo zove se hamamdžik.

U arhitektonskom smislu, amam je istaknuti objekt klasične turske kupolaste arh. Rešenja u osnovi amama su vrlo različita, slobodnije nego kod drugh vrsta javnih građevina. To su redovno čvrsti objekti, građeni od kamena ili opeke, ili od naizmeničnih slojeva kamena i opeke. Unutrašnji prostori su pokruveni kupolama, te krstastim i poluobličastim svodovima. Kupole se izvode sa trompama i pandantifima, a leže na niskim tamburima. Prozori su mali i malobrojni, s prelomljenim lucima; na spoljnoj fasadi naglašen je portal.

Svaki turski amam sadrži pet glavnih prostorija, odnosno grupa prostorija: 1. šadrvan (tur. sadrzvan), najveća prostorija, čekaonica koja je dobila ime po malom šadrvanu (vodoskoku) u sredini prostorije. Uz zidove su postavljeni drveni boksovi za svlačenje za zavesama umesto vrata. Prostor je uvek kvadratnog oblika i pokriven perforiranom kupolom, koroz koju se zenitalno osvetljava unutrašnjost. 2. Kapaluk, prostorija za svlačenje zimi, po pravilu pravougaonik u osnovi, zasveden poluobličastim svodom. 3. halvat (tir. halvet) kupatilo, jedno ili više njih. To su uvek kvadratne prostorije, pokrivene kupolama. U uglovima su postavljene niske kamene klupe u obliku četvrtine kruga, koje služe za sedenje za vreme kupanja. Bazen, takođe od kamena je postavljen između ovih klupa, a u njega se cevima dovodi topla i hladna voda. 4. Hazna (tur. hazne blagajna) Rezervoar za vodu. 5. Ćulhan (tur. Qulhan

Uredjaj za zagrevanje amama naziva se hipokaust (lat. hypocaustum; od grč. upokaio hypokaio, palim odozdo, nem. Hypokausten) U ant. Rimu, bio je to uređaj za zagrejavanje prostorija toplim vazduhom; primenjivao se u prvom redu u termama i stambenim zgradama, naročito u sev. provincijama Rimskog carstva. Rimljani počinju da upotrebljavaju h. oko 80.g.p.n.e., a tradicija je pronalazak takvog sistema zagrejavanja pripisivala G. Sergiju Orati (Iv.p.n.e.). Iz ložišta (praefurnium, propnigeum) u kojem se ložilo drvetom ili ugljem, topli vazduh je ulazio u prostor ispod prostorije koju je trebalo zagrejati. Cirkulišući između stubića (suspensurae, redovno oko 50cm visoke) na kojima je počivao pod gornje prostorije, zagrejavao je taj pod; prolazeći istovremeno kroz šuplje opeke (tubuli) u zidovima, zagrejavao je i zidove. Ostaci hipokausta brojni su na nalazištima iz rim. vremena. Sistem hipokausta ostao je u upotrebi u nekim evropskim manastirima (St. Gallen) sve do Xiv.; na Orijentu se na mnogim mestima amami još i danas zagrejavaju na taj način.

U Beogradu, amam-tursko kupatilo sagrađeno jr krajem 18. veka, a krajem 19. veka u njemu se nalazila vojnička kuhinja. Danas je u njemu Planetarijum Astronomskog društva "Ruđer Bošković".

Literatura:
Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 472
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 62
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 194
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,


Broj slovnih mesta: 3279


AMBAR, ŽITNICA, KOŠ, GRANARIJUM (lat. Granarium, nem. Scheune, eng. barn) Zasebna gradjevina, podignuta u sklopu seoskog domaćinstva, koja služi za lagerovanje prvenstveno slame, sena i raznih žita.
Naziv za primerke seoske tradicionalne arhitekture, posebne objekte koji služe kao spremišta za žitarice, kukuruz i drugu hranu. Postoje mnogobrojni tipovi i varijeteti, u zavisnosti od podneblja i kulture. Tokom srednjeg veka, ambari su često imali i arhitektonske pretenzije, kao na primer ambar u Great Coxwell-u, Berkshire i Cressing Temple, Essex, oba načinjena od drvene gradje, sa srednjim i bočnim brodovima. Interesantni su primeri a. malog kapaciteta iz Afrike, posebno u gornjem toku reke Volte, gde su izgradjivani u antropomorfnim oblicima. Za Španiju su karakteristični a. pod imenom horreo, a u Portugaliji espigueirosi. Ambari naroda Dogon, u oblasti bivšeg fr. Sudana su izgradjeni u obliku kula, skoro isto tako monumentalni kao i oni iz Galicije ili Libije. U pojedinim mestima su skladišta hrane podignuta blizu tvrdjave (Lindos), ali takodje imamo primere u Libiji da sama skladišta formiraju tvrdjavu, iz bezbednosnih razloga.
U srpskoj folklornoj arhitekturi ambari se pojavljuju kao zasebni objekti unutar seoskog domaćinstva, načinjeni u drvenoj konstrukciji, koji su služili za spremanje I skladištenje poljoprivrednih proizvoda, pre svega žitarica. U Vojvodini su karakteristični ambari koji su podignuti na zidanom postolju od opeke ili kamena, u vidu drvene transparentne konstruktivne strukture, koja omogućuje protok vazduha i na taj način pospešuje proces sušenja uskladištenih žitarica.

HORREA, HORREUM (lat. horreum spremnica, žitnica) U starom Rimu, naziv za magacinske prostore, hale u kojima je čuvano žito, a koje su podizane na gradskom emporijumu (tržnica). Građevina podignuta unutar rim. castruma, koja je imala funkciju magacina.

GRANARIJUM (lat. granarium) Latinski naziv za žitnicu, odnosno, ambar u seoskim kućama ili gazdinstvima iz perioda ant. Rima. Rim, koji je bio veoma moćan i bogat, gradio je u provinciji ogromne depozitne granarijume i fabrike - meljare.

GUMNO, GUVNO (nem. Tenne) Deo jednog ambara, odnosno, žitnice, koji služi mlaćenju ili vršenju žitarica. Gumno može da bude postavljeno slobodno u prostoru, kao kružna površina, u čijem centru se nalazi drveni stub za vezivanje konja, ili je to ograđen prostor postavljen u blizini kuće.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 24
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968. , str.343.,344., 378.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,





Broj slovnih mesta: 2487


AMBON, AMVON, AMBO (grč. ambon, izbočenje na štitu eng. ambo), Povišeno mesto u hrišćanskoj bazilici, na kojem se za vreme liturgije čitala poslanica i jevandjelje. A. je isprva smešten u glavnom brodu, redovno u prostoru ispred svetilišta. Počev od XI v. u zap.hriš. crkvi razvija se u propovedaonicu, koja dobija znatno viši položaj, uza zid ili stub u glavnom brodu. U pravoslavnoj crkvi uzvišeno mesto ispred oltara, na soleji, sa koga se čitaju Sveto pismo, molitve, propovedi i pomeni; amvon simbolički predstavlja kamen koji je andjeo odvalio sa groba Hristovog. Zadržao je prvobitan oblik povišene govornice; nalazi se ispred ikonostasa.
Ambon je najčešće izgradjen kao plato, postament, postolje, potpora, podignut na jedan ili više stepenika, koji služi kao mesto za čitanje Svetog pisma i jevandjelja. Veoma važnu ulogu je imao u srednjovekovnoj italijanskoj crkvi. Ponekad su gradjena po dva ambona, jedan na južnoj a drugi na severnoj strani objekta. U kasnijoj fazi, od XIV veka, iz ambona je nastala propovedaonica.

U starijim crkvama s obe strane prelaza iz broda u svetilište bili su amvoni (amboni; desni za čitanje poslanice, a levi za jevanđelja); od romanike sve češće amvone zamenjuje jedna propovedaonica, koja se postepeno od svetilišta pomiče u brod da bi se uspostavio što uži kontakt između propovednika i vernika. Uvođenjm instrumentalne pratnje uz crkveno pevanje javljaju se u crkvama na prelazu I u II milenijum orgulje, isprva prenosne, koje su smeštene u svetilištu; kasnije se orgulje smeštaju u pevalište iznad ulaza u brod.

EPISTELAMBO, EPISTEL PULT (nem.) Ambo na strani epistela (južna strana).

LETTNER (nem.) Element crkvene arhitekture, razvijen iz ambona ranohrišćanskih crkava. Lettner je zaključni zid između kaluđerskog hora i prostora svetovnih članova, u manastirskoj crkvi. U kasnom srednjem veku, lettner se pojavljuje kod katedrala i sabornih crkava.

PULPIT, PULPITUM (lat. pulpitum) U ant. Rimu, naziv za svaku povišenu tribinu, naročito za pozornicu teatra. U hrišćanskoj bazilici, p. je sličan amvonu (ambonu), a služi za pevanje ili tumačenje liturgije. U srednjevek. Nemačkoj i Francuskoj terminom p. označuje se drveni pult na kojem stoje crkvene knjige. Tek od XIII i XIVv. dalje, p. postaje naziv za propovedaonicu, smeštenu uz pilastar u centru glavnog crkvenog broda.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 25
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 63.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 12.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 18.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 14.





Broj slovnih mesta: 2542

AMFITEATAR (grč. amfitheatron amfitheatron, eng. amphitheatre). Amfiteatar je eliptičan ili cirkularan prostor uokružen stepeništem koje se diže i koje čine gledalište sa sedištima. Amfiteatre su gradili stari Rimljani kao objekte za borbe gladijatora. Najpoznatiji amfiteatar bio je Koloseum u Rimu.
U rim. doba kružna ili elipticna gradjevina, u kojoj su priredjivane borbe gladijatora, borbe s divljim zverima i pomorske bitke (naumahije). Prvobitno su to bila improvizovana drvena gledališta, a kasnije se podižu gradjevine od kamena, monumentalnih razmera. Oko borilišta (V. Arena) uzdizalo se amfiteatralno gledalište, konstruisano na način ant. helenskih pozorišnih gradjevina. ali, dok je helenski teatron segment ili polukrug, smešten oko orkestre, rim. a. je potpuno zatvorenog, kružnog ili eliptičnog oblika. Najstariji kameni amfiteatri na italskom tlu podignuti su pre I v., a u Rimu pre 29.g. Gradili su ih carevi August, Kaligula i Neron; Vespazijan je počeo podizanje najvećeg od njih, t. zv. Koloseuma. Koloseum ima eliptičan oblik, a konstrukcija je izvedena sistemom polukružnih lukova. U njemu je moglo da bude smešteno 80-100.000 gledalaca.
Verovatno je da su se amfiteatri razvili od grčkih pozorišta, ali je neosporno, da su oni čisto rimska tvorevina u pogledu namene. Grci nikad nisu poznavali krvave priredbe, kakvim su se Rimljani oduševljavali, naročito u poslednjim epohama svoje vladavine. Štaviše, retko koji grčki grad je i pod Rimljanima imao amfiteatar, a u Egiptu ovih gradjevina uopšte nije bilo.
U rimskim amfiteatrima su priredjivane borbe gladijatora sa divljim životinjama. U amfteatru Rima Neron je priredio i pokolj hrišćana, puštajući medju njih u arenu gladne zveri. Izgleda da borbe u rimskim amfiteatrima vode poreklo od starih etrurskih religioznih obreda, ali u arh. smislu, amfiteatri se pojavljuju tek jedva pola veka p.n.e. Za vreme Vitruvija, te borbe su se priredjivale na forumima, zatim su se, i to prvo u provinciji, gradile drvene arene. Prva zidana gradjevina ove vrste podignuta je u Rimu za vreme Stacilius Taurusa, oko 29.g. naše ere, ali je za vreme velikog požara izgorela.
Skoro svi amfiteatri imaju nešto izduženu, ovalnu arenu, oko koje se koncentrično razvijaju stepenasta sedišita i prolazi, kao u grčkom pozorištu. Ispod ovih sedišta su isto tako koncentrični hodnici, prilazi, stepeništa i druga odeljenja (magacini, prostorije za manipulaciju, odeljenja za zveri itd.), a glavni ulazi u amfiteatar se nalaze u njegovoj podužnoj osovini. Naročito je dobro bio rešen saobraćaj, a to je bio jedan od bitnih problema za ove visoke gradjevine, koje su mogle da prime po nekoliko desetina hiljada gledalaca.
Dispozicija osnove tako je izvedena da se bez naročitog održavanja reda, mase sveta raspodele po sedištima bez ikakve zabune i lutanja u unutrašnjosti gradjevine. U prizemlju okolo amfiteatra su arkade. Iz njih se ulazi u mnoga stepeništa. Svako stepenište se grana ukoliko se penje i sužava, i vodi gledoce u sve delove pojedinih sektora.
U većini amfiteatara arena je izvedena u vidu bazena i mogla se napuniti vodom, pa su se u tom slučaju priredjivale pomorske bitke sa brodovima.
Spolja, amfiteatri predstavljaju višespratne gradjevine monumentalno projektovane. Na njihovim fasadama obično su zastupljeni glavni arhitektonski stilovi sa dorskim na prizemlju, jonskim na prvom spratu i korintskim ili kompozitnim na drugom spratu.
Najznačajnija gradjevina ove vrste je rimski amfiteatar, nazvan u Srednjem veku Koloseum. Njegovu izradu otpočeo je Vespazijan, a dovršio ga je Titus oko 82.g. Ovalnog oblika kao i drugi amfiteatri, ima dužu osovinu 185m, kraću 156m. U Koloseum je moglo stati 80.000 gledalaca. Oko arene se uzdižu sedišta sa hodnicima za prolaz, oslanjajući se na svodove ispod njih, a najviši deo je završen tremom sa stubovima. Celokupna visina fasada iznosi 48m. Arkada u prizemlju imala je 80 polukružnih otvora sa širinom od 4,20m i visinom od 7,05m. U dva gornja sprata u otvorima su bile statue, a mase zidova izmedju otvora oživljene su polustubovima (jonski i korintski), koji su nosili odgovarajuće vence. Poslednji sprat je rešen sa korintskim pilastrima i četvrtastim otvorima izmedju njih. Stubovi i pilastri leže na postamentima, a završni venac bio je na konzolama.
Svi važniji delovi ove gradjevine izradjeni su od travertina, a samo svodovi i unutrašnji zidovi bili su od opeke i tufa.
Po svojim proporcijama, po harmoničnom redu stilova, a naročito po logici i funkcionalnosti osnove, Koloseum predstavlja remek delo gradjevina ove vrste. Ova gigantska zgrada rušena je i obnavljana više puta, a od XIV v. naše ere je služila kao kameni majdan za razne palate renesanse, pa ipak, još i danas je očuvano više od polovine zgrade u dosta dobrom stanju.
Očuvani a. u Italiji su u: Kapui, Sirakuzi, Kataniji, Veroni, Padovi, u Francuskoj: Arl, Nim, kao i u Severnoj Africi i Maloj Aziji.
A. se danas zovu stepenasta polukružna i uzvišena gledališta u pozorištima, predavaonice na univerzitetima, klinikama i sl.



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 31
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 74.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 13., 14.,
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 666, 667.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 14.





Broj slovnih mesta: 5023



ANDREJEVIĆ ANDRIJA

(oko 1840., Kragujevac – krajem XIX veka) Andrija Andrejević je rodjen u Kragujevcu, gde je i učio osnovnu školu. Nakon završenog školovanja otišao je na studije u Rusiju. Iz Rusije vratio se u Beograd, gde je od 1867. godine zaposlen kao inženjer u Ministarstvu gradjevina u Beogradu. Godine 1884 postao je načelnik arhitektonskog odeljenja Ministarstva, a od 1871. godine dopisni ćlan Srpskog učenog društva. Andrija Andrejević pripada onoj grupi srpskih arhitekata koji su početkom poslednje četvrti XIX veka uticali i dali snažan zamah i potstrek razvoju srpske arhitekture. On je takodje svojim delima u srpsku arhitektonsku i kulturnu sredinu uneo elemente evropskih umetničkih ideja koje su u to vreme bile prisutne izvan granica Srbije, ali su takodje bile prepoznate unutar srpske arhitektonske i druge stručne javnosti. Ove ideje koje je Andrejević iz evropskih tokova uneo u srpsku arhitekturu on je obogatio novim sadržajima i prilagodio ih uslovima i kulturnim tokovima koji su u to vreme vladali u Srbiji.
Najznačajnije delo Andrije Andrejevića svakako je Nova crkva u Kragujevcu, koja je sagradjena u periodu od 1869. do 1884. godine. Kompozicijom masa, unutrašnjom obradom arhitektonskog prostora i smelim konstruktivnim rešenjem, ova gradjevina se svrstava u nov tip monumentalne sakralne arhitekture u Srbiji. Ovakav tip arhitekture bio je ostvaren na osnovu upotrebe i prilagodjavanja eklektičnih vizantijsko-romaničkih arhitektonskih elemenata, koji su bili uneti u srpsku arhitekturu i predstavljali su novu estetiku i nov koncept arhitektonskog projektovanja. Nova crkva ili Saborna crkva u Kragujevcu je prva crkva koja je izrađena u vizantijsko-romanskom stilu u oslobođenoj Srbiji , što joj, pored ostalog, daje posebno mesto u arhitekturi druge polovine prošlog veka. Izradivši plan za Sabornu crkvu u Kragujevcu 1866. godine, Andreja Andrejević je posle više vekova vratio sakralnu arhitekturu njenim korenima u Vizantiji i označio time kraj prevlasti baroka u eklezijastičkoj sakralnoj arhitekturi . Tako je Kragujevac po prvi put dobio crkvu koja je u potpunosti mogla da odgovori potrebi i koja je svojim izgledom postala njegov ponos.
Izgradnja zvonika crkve trajala je od 30. aprila do 25. septembra 1928. godine. Osvećen je 27. novembra iste godine. Akademski slikar Andrej Bićenko je 1926/27. godine izradio ikonostas i patrijarško - kraljevski presto. Rezbarski rad je delo ruskog oficira iz Sremskih Karlovaca - Aleksandra Redkina, a sve ikone su Bićenkove. Čitav ikonostas je primljen 22.marta 1927.godine. Tokom medjuratnog perioda prisutan je stalni napredak, sredjivanje i obnavljanje crkve. U Drugom svetskom ratu okupaciona vlast nije dirala ni Staru ni Novu crkvu. Na Vidovdan 1943. došlo je do manjeg požara, tako da je crkva popravljena dočekala kraj rata.
Krajem XIX veka Andrija Andrejević razvija svoj arhitektonski stil i evoluira pre svega pod uticajem Teofila Edvarda Fon Hansena. Njegov projekt za kuću koja je sagradjena u Beogradu u Kosmajskoj ulici broj 51, čuven je po komponovanju dvorane, koja je u prvo vreme služila za održavanje predstava Narodnog pozorišta, u periodu izmedju 1868 – 1869 godine. Ova dvorana je u kasnijem periodu rekonstruisana, a njena namena je promenjena u potrebe sinagoge.

Literatura:
N. Nestorović, „Gradjevine i arhitekti u Beogradu prošlog veka“, Beograd, 1937. godine

SLOBODAN MALDINI

Br. Slov. Mesta: 2900
ANTEPENDIJUM, ANTEPENDIUM, PALIJUM (lat. antependium, obešen spreda, ital. paliotto engl.antependium, nem. ibid.) 1. Ukrasna zavesa od tkanine, kojom se, počevsi od IV v. obavijao oltar u hrišćanskim crkvama. Ornamentalna pokrivka za prednji deo oltara, obično napravljena od skupocene tkanine ili plemenitog metala. Sinonim: oltarski frontal.

2. Kasnije dolaze u upotrebu a. u obliku ploča od drveta ili metala, kojima se zastire samo prednji deo oltarske menze; a. tada dobija naziv frontale. Sinonim: oltarski frontal. Takođe, naziv za pokrivanje prednje strane podnožja oltara ukrasnim reljefom, često od plemenitog metala, ukrašenim nakitom od poludragog kamenja. Jedan od najznačajnijih primera a. nalazi se u crkvi San Ambrogio u Milanu (iz 850.g.).
U katoličkoj crkvi gornja četvrtasta oltarna ploča (mensa) sastoji se od jednog jedinog prirodnog kamena koji se ne mrvi; u njemu je u malom udubljenju sepulchrum koji sadrzi mošti svetaca, a poklopljen je kamenom. Podnozje treba da bude kameno, no dovoljno je da od kamena budu strane ili stubovi, na kojima počiva mensa. O. se pokriva sa tri oltarnika, a s prednje strane mora da bude palijum ili antependijum

FRONTALE (lat. frons čelo) Pročelje, pročelna strana; takođe reljefnim ili drugim motivima urešena ploča za prednju stranu oltara. Isprva je tako nazivan antependijum od čvrste građe (drveta, kamena ili metala), a od kasnijeg Srednjeg veka i tekstilni antependijum. F. je takođe naziv za amictus i pallu.

PALA, paliotto. Naziv pala upotrebljava se i za vrstu antependijuma - metalnu ploču s reljefima - na prednjem delu oltarske menze. Takva zlatna ploča (pala d’oro) jedna je od dragocenosti crkve sv. Marka u Veneciji.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 39.
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 107.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 17.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 23.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 14.



Broj slovnih mesta: 1955


ANTEPORTIKUS, ANTIPORTIKUS (grč., nem.) Arhitektonski element u obliku spoljašnjeg trema ili portika, dodatog u ulaznoj partiji nekog arhitektonskog objekta. Takođe, naziv za propilon, za ulaznu kapiju u atrijum kod ranohrišćanske bazilike.

Portik (lat. porticus) je ulazni trem, predvorje, natkriveni ali otvoreni prostor kojeg oblikuje niz stubova pred glavnim ulazom građevine. Takođe natkriveni hodnik sa stubovima duž zgrade, a u daljnjem značenju prostor u obliku dvorane stubova pred zatvorenom pozadinom. U ant. grč. arh. portik dolazi kod hramova, stoa i dr., kod Etruraca kod hramova. Rimljani oblikuju portik svojih hramova prema grčkim uzorima dodavši im dubinu etrurskih, a primenjuju ih često i kod drugih objekata. P. postaje čest bitni i sastavni deo arh. renesanse, baroka i klasicizma; kao element tih stilova preuzima ga arh. istoricizma u XIXv.

Antecrkva (engl. antechurch, forechurch) predstavlja dodatak zapadnom završetku crkve nalik tremu ili narteksu, koji je dubok nekoliko raspona i obično se sastoji od glavnog i bočnih brodova. Uglavnom je iste širine kao i sama zgrada.

Antetemplum (lat., nem.) je ređe korišćen naziv koji označava ulazno predvorje antičkog hrama.

Kriptoportik (od. grč. kruptos kryptos sakriven i lat. porticus trem) je rimskoj arh. nadsveden pretežnim delom podzemni trem koji je služio kao supstrukcija kod terasa, kao element koji je povezivao različIte traktove u okviru jednog većeg arhitektonskog kompleksa itd. Rasvetljen je bio manjim otvorima na svodovima; zimi zaštićen od hladnoće, a leti zbog svežine prikladan za šetnje. Primenjivali su ga osobito kod vila na brezuljcima i padinama (carske palate na Palatinu u Rimu i Hadrijanova vila u Tivoliju kraj Rima; Domicijanova vila u Castel Gandolfu). Kriptoportikom se u literaturi obično naziva i arkadni trem na južnoj fasadi Dioklecijanove palate u Splitu.

Literatura:
Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 40
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 63.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 17., 18.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,

ANTIČKA ARHITEKTURA

Pojam antike u umetnosti i posebno arhitekturi obuhvata grčku i rimsku umetnost do V veka p.n.e. Ovaj period (epoha) umetnosti kasnije je postao inspiracijom akademskih slikara i vajara od perioda renesanse do danas. Klasična antika (l. antiquus stari) je kultura i filozofija klasične starine; umetnost i vaspitni ideal starih klasičnih naroda, Grka i Rimljana; predmet stare umetnosti; fig. umetnička retkost.
Na početku razvoja antike stoji grč. kultura, koja je dala pesnike Homera i Sapfo, trgike Eshila, Euripida i Sofokla, komediografa Aristofana, filozofe Sokrata, Platona i Aristotela, istoričare Herodota, Tukidida i Ksenofonta, govornika Demostena, matematičare Pitaghoru, Euklida i Arhimeda, državnike Solona i Perikla i bezbroj drugih velikih ličNosti na svim područjima ljudske delatnosti. Grčka a. učitavom svom razvoju nastoji da dosegne ideal, koji je Platon formulisao kao ravnotežu između snage duha (logistikon), stvaralačke strasti (thymoeides) i sile nagona (epithymetikon). Tom idealu teže i grč. likovne umetnosti, koje se logično razvijaju od arhajskog stila (VIIv.p.n.e.) do tzv. “lepog stila” (Ivv.p.n.e.) U njima dominiraju plastika i arhitektura. Centralna realizacija grč. arhitekture je hram, koji je građen isključivo zato, da se u njega smesti kultni lik božanstva. TipičNi oblici dorskih (Pestum, Olimpija, atinski Partenon) i jonskih hramova (Artemision u Efesu, Heraion na Samosu, hram Nike na atinskoj Akropoli) ostvaruju onu Heraklitovu “vidljivu harmoniju” u kojoj su celina i pojedinost jednako značajni i u kojoj plastika i arh. čine nerazdvojivo jedinstvo.
Širenje grč. kulture preko granica klasičnih grč. zemalja (grč. kopno, Mala Azija i juž. Italija) za Aleksandra Velikog i njegovih naslednika značilo je ujedno i propast grč. klasike. Helenizam (kraj Iiv.p.n.e. - kraj Iv.p.n.e.) samo je formalno baštinik klasične kulture. Klasični grčki čovek je živeo s umetnošću, i ona je za njega bila potreba, a neluksuz. Helenistička umetnost služi privilegovanim slojevima društva, ona se pretvara u dvorsku umetnost, koja više nije potreba, nego luksuz i reprezentacija. Presađene na tuđe tlo - novi centri umetnosti su Aleksandrija, Antiohija, Pergamon i Rod - i pod uticajem Istoka, grč. umetnost doživljava u helenizmu dekadenciju. U arh. nestaje dorskog stila, a jonski dobija sve veće značenje (Artemidin hram u Magneziji, hram u Pergamonu); napuštaju se tradicionalni ustaljeni oblici hramova a javljaju se raskošniji korintski stil (Olympeion u Atini) i nove forme hramova (hram misterija u Samotraki), kod kojih se čsto primenjuju i svodovi. Freske i mozaici kao ukras arhitektonskih objekata još jače naglašavaju težnju za raskoši. Plastika se sve više iživljava egzaltirano naglašenim pokretima. Novo helenističko gledanje stvara most između helenizma i rim. kulture.
Snažan razvoj rim. kulture stvarno počinje tek u Avgustovo doba (pred kraj Iv.p.n.e.). Koliko je umetnost u Grčkoj dirala u intimni život svakog pojedinca, toliko je život Rimljana bio orijentisan u prvom redu na sasvim praktičnu delatnost, koja se očitovala u promišljenom zakonodavstvu i upravi, u dobro organizovanoj vojsci i razvijenoj istoriografiji. Rimljani su dali vrsne državnike (Cezara, Augusta, Trajana), govornike (Cicerona), istoričare (Tacita, Salusta, Livija), penike (Horacija, Ovidija, Vergilija, Katula) i komediografe (Plauta, Terencija). Rim. umetnost prošla je u svom razdoblju nekoliko faza: od hladnog klasicizma Avgustovog doba i slobodnijih oblika iz doba Flavijevaca preko jačeg grč. uticaja u Iiv. i oštrijeg odvajanja u kult. stvaranju rim. Istoka i Zapada do kićenh oblika kasne rim. antike. U rim. likovnim umetnostima dominira arh. U njenom su centru profane građevine: terme (Dioklecijanove, Karakaline, i Trajanove u Rimu, carske u Trieru), bazilike (Aemilia, Julia i Konstantinova u Rimu), forumi (u Rimu i Pompejima), palate (na Palatinu u Rimu, Dioklecijanova u Splitu), slavoluci (u Orangeu i Rimu), akvadukti (u Rimu, Nimesu, Tarragoni), amfiteatri (Arles, Nimes, Rim, Verona) teatri (Rim, Pompeji), grobnice (Hadrijanova, Cestijeva, Eurisacesova, i Cecilije Metele u Rimu) i govorničke tribine (Rim). Pojmovi mperium i urbs daju u jednakoj meri ton rim. arh. i plastici. I kao što hramovi (Cezarov, Saturnov, Vespazijanov i Panteon u Rimu, Maison Caree u Nimesu) u arh. stoje u drugom planu, tako su i likovi bozanstava u plastici tek od sporednog značenja.
Rim, za koji je već Polibije (Iiv.p.n.e.) konstatovao, da je politički ujedinio čitavu naseljenu zemlju, stvorio je u toku razvoja svoje kulture pojam urbanitas: Vedar i slobodan život vladajuće klase u raskoši i komforu, bel esprit i uglađenost u odnosu među pojedincima. Urbanitas sa najjasnije odrazila u savremenoj literaturi i u raskošnom zidnom slikarstvu (Pompeji).
U krugu rim. kulture razvija se hrišćanstvo, koje je sadržajno negacija antike i suprotnost pojmu urbanitas. Izraslo iz antike, ono je preuzelo i apsorbovalo elemente rim. kulture, ali im je dalo svoj sadrzaj i smisao. Lat. je jezik ostao jezik crkvenih obreda, tip rim. trznice i sudnice (bazilika) postao je arhitektonski uzor za hrišć. crkve, a likovi iz ant. mitologije dobili su u ikonografiji hrišćansku simboliku. Krst i apostoli javili su se u liku Apolona i ant. filozofa i govornika, Eros i Psihe u Domitilinim katakombama u Rimu ilustruju hrišćansko verovanje u besmrtnost duše, a maloazijski biskup i mučenik Metodije (potkraj IIIv.) piše po antičkom uzoru Symposion, spis o devičanstvu. Rano hrišćanstvo bilo je poslednji baštinik ant. kulture, i ona je posredstvom hrišćanstva postala temelj evrop. kulture budućih stoleća.
U rasponu od propasti Zapadnog rimskog carstva do u XIXv. bilo je nekoliko izrazitih pokušaja vraćanja ant. kulturi. Prvi od njih poznat je kao tzv. Karolinška renesansa (krajem VIII i početkom Ixv.). Ona nije vila dugog veka, kao ni klasicizam (krajem XVIII i početkom XIXv.). U oba slučaja radilo se samo o spoljašnjem, formalnom preuzimanju određenih oblika ant. lik. umetnosti i literature. Sasvim su drugačijeg karaktera humanizam i renesansa (XIV-XVv.), koji su nastojali obnoviti antiku ne samo prihvatanjem spoljašnjih oblika ant. kulture, nego i stvaranjem u duhu ant. naziranja.



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 41
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 108.-110.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 18.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 24.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,

ANTONOVIĆ, MILAN

(07.11.1868., Beograd – 25.02.1929, Beograd) Milan Antonović je rodjen u Beogradu, gde je i završio osnovnu školu. Obzirom da mu je otac bio imućan trgovac, Milan je maturirao u Švajcarskoj, u Vinterturu. Upisao je arhitekturu u Cirihu, gde je i diplomirao. Po povratku u Beograd, radio je u opštini a jedno vreme je bio profesor u Geodetsko-gradjevinskoj školi. Krajem XIX veka osnovao je privatni biro, u kojem je radio do kraja života.
Smatra se da je Milan Antonović začetnik privatne arhitektonske prakse u Srbiji, obzirom na činjenicu da je prvi osnovao svoj arhitektonski biro. U njemu se bavio projektovanjem i izvodjenjem gradjevina u Beogradu, ali i izvan njega. Godine 1901., bio je jedan od osnivača Gradjevinsko-preduzimačkog esnafa. Godine 1910. Antonović je takodje bio medju prvima koji su u Srbiji osnovali svoju privatnu gradjevinsko-preduzimačku firmu.
Medju njegovim izvedenim delima iz perioda početka karijere, značajni su državni objekti: Palilulska osnovna škola i zgrada Državne bolnice. U kasnijem periodu, okreće se uglavnom projektovanju privatnih i stambenih zgrada. Prema postojećim izvorima, Antonovićevo delo karakteriču tri odvojene grupe objekata: poslovni, poslovno-stambeni i stambeni. Jedno od njegovih najznačajnijih dela je Palilulska osnovna škola. Izgradjena je 1894. godine kao jedna od prvih beogradskih obrazovnih zgrada. Projekt je radjen u duhu eklekticizma, sa naglašenim srednjim rizalitom, na kojem se nalaze odvojeni ulazi za mušku i žensku decu. Kompleks zgrada Opšte državne bolnice izgradjen je u periodu izmedju 1901 – 1907. godine, na prostoru Vračara, na kojem se i danas nalazi bolnički kompleks.
Jedan medju njegovim najznačajnijim objektima je „Grand hotel“ u Čika Ljubinoj ulici br. 20. Ova zgrada se smatra za prvu nastalu u Beogradu u duhu secesije. Na objektu su prvi put u srpskoj arhitekturi upotrebljeni armiranobetonski nosači tipa „Monier“, koji su u to vreme predstavljali tehnološku inovaciju na planu arhitektonskih konstrukcija. Takodje, hotel je imao sistem električnog osvetljenja, lift i sobna kupatila, što je takodje bila tehnološka novina. Objekat je sagradjen 1900. godine. Fasada je rešena simetrično, sa plitkom plastičnom secesijskom dekoracijom i naglašenim lizenama. Hotel danas više ne postoji.
Medju ostalim značajnim ostvarenjima Milana Antonovića je fotografski atelje Milana Jovanovića na Terazijama br. 40. Zgrada je podignuta početkom XX veka. Karakteristično je da je na ovom objektu arhitekta primenio još jednu arhitektonsku inovaciju: ceo zid sprata i krov bili su zhastakljeni, kako bi bilo omogućeno osvetljenje ateljea. U stilu secesije, sa bogatom dekoracijom fasade, izgradjena je i kuća Miše Poličevića u ulici Kralja Petra br. 35. Jedna medju najznačajnijim zgradama Antonovića je palata Osiguravajućeg društva „Anker“, koja se nalazi na Terazijama br. 26, a sagradjena je 1899. godine. Na ovoj zgradi je izvesno da je Antonović bio preduzimač, dok se ime projektanta na dokumentaciji ne pojavljuje. Fasada zgrade je projektovana na principima akademizma, sa upotrebom prostih klasičnih elemenata. Karakteristične su fasadne lizene koje se prostiru dužinom oba sprata. Medju karakterističnim Antonovićevim ostvarenjima su dve zgrade osiguravajućeg društva „Nord Britiš i Merkantile“, podignute izmedju ulica Knez Mihailove i Čika Ljubine. Zgrada u Knez Mihailovoj je podignuta 1899. godine u klasicističkom stilu, ali sa nagoveštajima secesije. Zgrada u Čika Ljubinoj je trebalo da bude sagradjena 1908., medjutim, gradnja je odložena za 1912. I u ovom slučaju, upotrebljena je stilska kombinacija akademskog rešenja i secesijske dekoracije.
Milan Antonović je projektovao poslovno-kuću „Zora“, podignutu 1904. godine na potezu izmedju ulica Knez Mihailove i Čika Ljubine. Gradjevina je bila dvospratna, sa visokim krovom. Pored izgradnje novih zgrada, Antonović se bavio i adaptacijama. Godine 1906. izvršio je adaptaciju i dogradnju jednog sprata na kući Milana Pavlovića. Kući je dao obeležja novog stila sececije. Mada je rešenje fasade akademsko, secesija je prisutna na elementima dekoracije. U Gračaničkoj ulici br. 16, Antonović je sagradio 1904. kuću Dimitrija Živadinovića, koja predstavlja specifičnu poslovno-stambenu zgradu, koja je u prizemlju sadržala magacinski prostor.
Jedna medju najuspešnijim Antonovićevim zgradama je poslovno –stambeni objekat Društva za ulepšavanje Vračara, koja se nalazi u Njegoševoj ulici broj 1. Zgrada je podignuta 1902. godine i predstavlja jednu od prvih gradjevina u Beogradu na kojoj je primenjen u punom sjaju stil secesije. Secesija se naročito vidi na elementu gvozdene ograde postavljene na vrhu atike objekta. Dekoracija fasade predstavlja izvanredan primer onovremenog ukrašavanja arhitektonskih objekata. Fasada objekta je projektovana simetrično, sa upotrebom fasadnih podeonih venaca i plitkom arhitektonskom dekoracijom. Zgrada ima prizemlje, jedan sprat i mansardu i sačuvana je u svom izvornom obliku i danas, mada na njoj nedostaju pojedini dekorativni elementi.
Milan Atonović je sagradio svoju porodičnu kuću na uglu ulica Hilandarske br. 11 i Djure Daničića. Preko puta svoje, podigao je kuću za svog brata Dragoljuba Antonovića, koja sadrži bogato dekorisanu fasadu u duhu secesije. Za ovaj objekat se dugo vremena smatralo da je autor Dragutin Djordjević, medjutim, nakon saznanja vezano za investitora i vlasnika kuće, brata Milanovog, ovaj stav je promenjen. Milan je takodje projektovao i dve zgrade za investitora doktora Platona Papakostopulosa. Zgrade se nalaze na doktorovom imanju koje se nalazilo na prostoru izmedju Topličinog venca i ulice Maršala Birjuzova. Zgrade su projektovane u duhu primene secesijske dekoracije. Zgrada koja se nalazi na uglu ulica Topličin venac i Carice Milice sagradjena je 1907. godine, dok ona u ulici Maršala Birjuzova br. 38, sagradjena je 1911. godine.

Literatura:
Dr. Divna Djurić-Zamolo „Graditelji Beograda 1815-1914“, Muzej grada Beograda 1981, str.18,19
Gordić, G., „Arhitektonsko nasledje grada Beograda, I: Katalog arhitektonskih objekata na području Beograda 1690-1914“, Saopštenja ZZSKB, sv. 6, Beograd, 1966,
Gordić, G. „Biografije. Srpska arhitektura 1900-1970“, Beograd, Muzej savremene umetnosti, 1972,


SLOBODAN MALDINI

Broj slovnih mesta: 5389


APSIDA, APSA, APSIS, ABSIDE, EKSEDRA, EXEDRA, KONHA, TRIBUNA, BEMA PRESBYTERIUM, ALTARIUM ( grč. ayiz, ayidoz, okruglina, svod, lat. absida, kasnolat. konche od grč. ayiz apsis luk, oblina engl. apse, nem. exedra, koncha). U arh. polukružni poligonalni prostor, redovno presvođen polukupolom. Vremenom ustaljeni naziv za prostor u crkvi, polukružne osnove, koji je zasveden polukupolom i koji je pridodat glavnom prostoru crkve, od kojeg je obično niži. Nastala je u rim. sakralnim i profanim građevinama (bazilike, terme, palestre) kao polukružna, a izvana i višeugaona niša, dodata korpusu zgrade obično u poduznoj osi. Kod pijaca i sudnica, a. je bila postavljena na njihovoj uzoj strani, kao tribuna, ili mesto za tribune. Hram Marsa Ultora u Rimu imao je jednu a. na uzoj strani osnove, nasuprot ulazu, dok je dvojni hram Venus i Roma imao dve a. Prostorna forma a. kao polukružnog završetka na pravougaonoj izduženoj osnovi preuzeta je u hrišćanskoj arh. (v. Bazilika) kao ist. završetak glavnog crkvenog broda. Svod a. redovno je nizi od glavne crkvene tavanice ili svoda, a njena spoljašnjost je arh. istaknuta i dekorisana. U vizant. arh. a. se razvija od polukružnog oblika u poligonalni završetak crkvene građevine. U kasnijim periodima, a. dobija složenije oblike; često je ukrašena fresko slikama i mozaikom (kao na poznatom primeru u Raveni). U gotskoj arh., postignut je spoj hora i a., tako da od polovine XII v. gubi samostalni arh. značaj i formira poligonalni završetak hora. Uz glavni a. često su prislonjene manje a. (v. Apsidiola). Ispod a. često je smeštena kripta; zbog toga su u odnosu na brod a. i hor obično podignuti za nekoliko stepenika. Kod dvostruko horskih crkava, grade se dve a.: istočna apsida i zapadna apsida.

APSIDIOLA (n. lat. apsidiola, grč. ayiz, deminutiv od apsida, engl. apsidiole, absidiole, nem. Apsidiola) Često korišćen naziv u množini (apsidiole) da bi označio apsis ili kružni prolaz oko hora oko kojeg su radijalno postavljene kruzne ili višeugaone kapele, koje zajedno formiraju kapelni venac. Takođe, u hrišćanskoj crkvenoj arh., naročito u romanici (X-XII v.) a. su manje apside pridograđene na glavnu apsidu. A. mogu da budu i završeci bočnih crkvenih brodova, poprečnog broda (transepta) ili deambulatorijuma hora.

APSIDIOLNA KAPELA, APSIDIJALNA KAPELA (nl. apsidiola, gr. ayiz, nem. Apsidialkapelle ) Mala horska kapela, naročito u crkvama romanskog stila. Ređe korišćeni naziv za Hor kapelu.

APSIDNA LINIJA Duž koja spaja obe apside.

Literatura:
Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str.47
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 122.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 19., 20.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 26.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 16.


ARHITEKTONSKE KONSTRUKCIJE Konstrukcija zahvata prostor, diferencira ga i definiše. Konstrukcija je u stvari poseban vid konstitucije materijala prema utvrđenim zakonima statikei otpornosti. Karakter konstrukcije i moć njenog nošenja ili premošćenja zavisi, pre svega, od upotrebljanog materijala za konstitucije, a zatim od sistema, principa i veličine elemenata sklopa.

U razvoju graditeljstva bio je od najranijih početaka pa do savremenih dana jedan od osnovnih problema rešenje i realizacija konstrukcije, a prema tome i odnos između konstrukcije i slobode oblikovanja, budući da konstruktivni sistemi bitno utiču na tip osnove, organizaciju prostora i raspodelu arhitektonskih masa i volumena. U pojedinim epohama i sredinama razvili su se i dominirali graditeljstvom karakteristični konstruktivni sistemi koji su uslovili bitna obeležja dotične arh. Uglavnom su arh. do danas vladala tri osnovna konstruktivna principa: drevni statički princip stuba i grede (arhitrava), srednjovek. dinamički princip svoda i potpornja, te savremeni elastični princip kontinuiranih i skeletnih konstrukcija.
Konstrukcija stuba i grede razvijena je do najveće izražajnosti u staroj Grčkoj; Grci su modifikovali pojedine autohtone i preuzete oblike i dali im svoj karakter sintezom estetskih i statičkih faktora već u Vv.p.n.e. Jasna statička konstrukcija u punoj harmoniji nosivih i nošenih delova odgovarala je građevinskom materijalu Grčke (kamen), koji omogućuje izvođenje duzih kamenih greda od stuba do stuba.
Konstrukcija lukova rezultat je nastojanja da se određeni otvor nadsvede materijalom koji ne omogućuje izvođenje grede čija bi dužina odgovarala širini otvora. Ovaj je sistem tipičan za opeku ili kamen manjih dimenzija. Rimljani su tu konstrukciju preuzeli od Mesopotamije i Etrurije i razvili dalje u konstrukciju svodova i kupola koje daju bitno obeležje rim. arh. (akvadukti, terme, bazilike). No dok Rimljani ne naglašavaju konstrukciju svoda i kupole izvana, nego ona ostaje bitna karakteristika unutrašnjih prostora, vizantijski arhitekti - koji tu konstrukciju preuzimaju od njih - naglašavaju kupolu izvana, podupirući je nizoma manjih kupola, tako da konstrukcija deluje impresivno izvana i iznutra venrednim efektom gradacije visine i prostranosti (Sv. Sofija u Carigradu).
Konstrukciju lukova i svodova razvila je do vrhunca gotika. Pojedine elemente kao što su stupci s ispustima (Dienst), potpornjaci (kontrafori), prelomljeni lukovi (šiljasti lukovi) i svodovi s rebrima (rebrasti svodovi) poznaju već Rimljani, rano hrIšćanstvo, romanika te zemlje Bliskog Istoka, ali ih tek gotika povezuje i stavlja u sluzbu jedne nove estetske ideje. Gotski arhitekti otkrili su da se ispunjenj svodova u izgrađenom skeletu rebara može postići sfernim površinama. Značenje ovog otkrića bilo je veliko, jer omogućuje nadsvođenje bilo kakvog oblika osnove. Upotreba prelomljenih (šiljastih) lukova smanjila je bočni pritisak, a teret s rebara ne prenosi se na celi zid, nego kontinuiranom konstrukcijom na stubove koje pridržavaju kontrafori (potpornjaci) sistema polulukova u onim tačkama, gde je naprezanje koncentrisano.
Razvoj industrije zeljeza od sredine XVIIIv. i pronalazak armiranog betona u drugoj pol. XIXv. dali su snazan podstrek graditeljstvu i revolucionisali dotadašnji sistem k. Najimpresivnije realizacije u konstruktivnom pogledu postignute su u XIXv. na području inženjerije (viseći mostovi, fabričke i izlozbene hale i dr.), dok je primena novog konstr. sistema i novih materijala u arh. napredovala sporije. Metal uopšteno nije bio smatran kao vizuelno vredan i tek vrlo kasno arhitekti (J. Soane, J. Nash) upotrebljavaju zeljeznu konstrukciju, ali je prikrivaju. H. Labrouste upotrebio je 1843 u pariskoj biblioteci Ste-Genevieve zeljezo i, ostavljajući konstrukciju vidljivom, ostvario u unutrašnjosti sasvim nov estetski kvalitet. Prvo je značajno ostvarenje uz upotrebu zeljeza kao otvorene skeletne konstrukcije Kristalna palata J. Paxtona u Londonu 1851.
Vrhunac razvoja zeljezne skeletne konstrukcije označava nekoliko objekata pariske Svetske izložbe 1889 (Mašinska hala, Eiffelov toranj). Razvoj novih konstrukcija širokog raspona i čvrstog skeleta formirao se usled potrebe izgradnje novih tipova građevina koje su se pojavile porastom industrije i gradskog života koji traži nova, praktična rešenja. Prvi neboder s konstrukcijom čeličnog skeleta projektovao je W. Le Baron Jenney krajem XIXv. u Chicagu, pa je novi tip gradnje nazvan “čikaška konstrukcija”. U toku sledećih decenija razvijala se metalna skeletna konstrukcija nebodera osobito u Americi, a Xxv. je usavršio ovu konstrukciju sistemom nosača lučnih, kontinuiranih i okvirnih (krutih i na zglobove), te konzolnih nosača s velikim ispustima, kao i konstrukcija od montaznih elemenata.
Drugi je materijal, koji je imao značajan uticaj na savremeni arhitetktonski izraz, armirani beton. Prva građevina u armiranom betonu je crkva St.-Jean-de-Montmartre, 1894 (A. Baudot). Snažne umetničke realizacije u armiranom betonu dali su A. i G. Perret i T. Garnier, čija su dela dala podstrek novijoj generaciji arhitekata (Le Corbusier).
Skeletna armiranobetonska konstrukcija omogućila je savladavanje velikih raspona, smanjenje dimenzija stubova, eliminisanje teških zidova i slobodniju organizaciju tlocrta. Prilagodljivost slobodnim oblicima i mogućnost da se odupre glavnim tipovima elementarnih naprezanja čine armirani beton istaknutim građevinskim materijalom. Dalji korak u korišćenju konstruktivnih mogućnosti armiranog betona učinio je D. Maillart primenjujući princip samonoseće sferne usidrene ploče, koja je omogućila krovnu konstrukciju bez greda. Ove i druge mogućnosti dalje razvijaju savremeni arhitekti primenjujući konstrukciju središnjeg usidrenog pilona s velikim konzolnim ispadima spratova (F. L. Wright) ili nosače potpuno slobodnih oblika čiji se presek menja prema naprezanjima u njima (O. Niemeyer u svojim projektima za grad Brasilia). Na principu strukturalne ploče bazirane su nove konstrukcije tankih ljusaka velikih raspona (P. L. Nervi, sportska dvorana u Rimu, 1959; E. Saarinen, stadion Yale univerziteta, New Haven, USA) ili talasastih ljusaka sa tek nekoliko tačaka oslona (A. Candela, Mexico) koje dopuštaju punu slobodu prostornog i plastičnog oblikovanja i omogućuju realizacije najsmelijih arhitektonskih zamisli.

KONSTRUKCIJE U SRPSKOJ ARHITEKTURI XX VEKA

Nekoliko objekata sagradjenih u Beogradu početkom XX veka predstavljali su izvanredne primere razvoja arhitektonskih konstrukcija. Medju njima se izdvaja robni magacin Benciona Bulija u ulici Kralja Petra 16, iz 1907., u kojem je kompletna gradjevinska konstrukcija bila izvedena od željeza, delo arhitekte Viktora Davida Azrijela (oko 1875-1942).
Na zgradi Milana Antonovića »Grand hotel« u Čika Ljubinoj ulici u Beogradu, podignutoj 1900., prema Nikoli Nestoroviću, prvi put je u Beogradu konsekventno primenjen novi konstruktivni stil i armiranobetonski nosači za medjuspratne konstrukcije tipa »Monier«, a hotel je imao električno osvetljenje, lift i kupatila, što je za to vreme predstavljalo novinu i visok funkcionalni standard.

Sredinom 50-tih godina Vladeta Maksimović je zajedno sa Miloradom Pantovićem (1910-1986) i inženjerom Brankom Žeželjem (1910-1995) pobedio na konkursu za novi Beogradski sajam. Pobedničkim projektom je tada predvidjena izgradnja kompleksa modernih poluloptastih hala pokrivenih ljuskastom konstrukcijom. U autorskom timu, kasnije, na mestu Vladete Maksimovića pojavljuje se Milan Krstić, konstruktor, koji će biti zapažen po kasnijem projektu Avalskog televizijskog tornja, kojeg je projektovao zajedno sa Uglješom Bogunovićem (1922-1994) i Slobodanom Janjićem (1928-2003). Projekat novog Beogradskog sajma je primer težnje i pokušaja uključivanja srpske arhitekture u savremene evropske tokove. Izmenjeni tim, u kojem su, pored Milorada Pantovića i Branka Žeželja, bili još i Milan Krstić i Boško Petrović, promenio je likovni koncept kompleksa i projektovao sajamske hale po principima sportskih i izložbenih gradjevina u Italiji iz perioda sredine XX veka, posebno po uzoru na hale Pjer Luidjija Nervija (1891-1979).

Nakon realizacije Beogradskog sajma, kao inicijacije i inspiracije, srpska arhitektonska scena je obogaćena novim pogledima i pristupima u rešavanju inženjerskih konstrukcija, poput onih koje su u to vreme pokrivale ogromne raspone hala kao i drugih konstruktivnih sklopova zahtevnijih gradjevina gradjenih prevashodno upotrebom čelika, kao konstruktivnog, i stakla, kao fasadnog materijala. Medju objekte izgradjene u novom stilu, uz upotrebu savremenih tehnologija i gradjevinskih materijala, ubraja se zgrada hotela »Slavija« Bodana Ignjatovića (1912-2004). Nešto kasnije, sagradjene su zgrade Mihajla Jankovića (1911-1976): zgrada Ljubljanske banke u Čika Ljubinoj ulici i zgrada Modne kuće u Knez Mihajlovoj ulici, obe u Beogradu. Vrhunac stila bila je gradnja zgrade Društvenih organizacija na Novom Beogradu (prvobitno zgrada CK SKJ-e), koja je podignuta kao oblakoder sa fasadom u vidu staklene zid zavese (1961.-65.). Autor zgrade je takodje Mihajlo Janković, koji je u tom periodu sagradio i stadion JNA, izvršio adaptaciju palate SIV-a sa saradnicima, gradio više stambenih objekata, kao i stadion na Tašmajdanu.



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 58
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1. str. 134.-154.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 22.,23.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 32.,33.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.



ARHITEKTONSKI FAKULTET U BEOGRADU

U istoriji Srbije, obrazovanje i kulturno prosvetiteljstvo je imalo svoje razvojne uspone i padove. Zajedno sa dolaskom Turaka i nestankom srednjovekovne srpske države, prosvetiteljsvo i kultura je izgubila svoje institucije. Tek u periodu XIX veka, nakon oslobodjenja Srbije od turske vlasti, nastali su prvi institucionalni temelji srpskog prosvetiteljstva. Godine 1808. otvorena je Karadjordjeva Velika Škola, čiji su osnivači bili Dositej Obradović i Ivan Jugović. Medjutim, nakon propasti Prvog srpskog ustanka, ova škola je zatvorena. Godine 1830. knez Miloš je pozvao učene Srbe iz Vojvodine, pa je sa njima i Vukon Stefanovićem Karadžićem pokrenui osnivanje škola po Srbiji. Prva gimnazija otvorena je 1835., a prva viša škola, u to vreme, osnovana je takodje 1830. u Beogradu. U periodu prve polovine XIX veka, u Srbiji se planski osnivaju nove varoši, u kojima se podižu brojne gradjevine. U ovoj situaciji, arhitektura dobija sve veći značaj, jer su i potrebe za gradnjom bile sve veće. U prvom periodu izgradnje zemlje, angažovani su tzv. „narodni majstori“, koji su poticali iz Južne i Jugoistočne Srbije, a oni su podizali jednostavnu tradicionalnu folklornu arhitekturu. Medju ovim majstorima, najznačajniji su bili: Janja Mihajlović, Nikola Djordjević, Karapaša, Naum Dimitrov, Boža Jadranin, a posebno Hadži Nikola Živković. Istovremeno, stvarani su sve brojniji kontakti sa gradjevinarima iz okolnih zemalja, posebno iz Austrije i Italije. U nedostatku domaćih stručnjaka, Knez Milož je angažovao graditelje izvan granica Srbije. Medju njima, bili su zapaženi arhitekti Srbi iz Vojvodine, kao što su Konstantin Radotić, Pavle Djakonović i Filip Hristović. Medju arhitektima koji su došli u Srbiju najznačajniji je bio Čeh Jan Nevole, koji je sagradio prelepu palatu, Kapetan Mišino zdanje u Beogradu.
Narastajuće potrebe nove države uticale su da se u nastavi najviše škole pojavi i predmet „arhitektura“, zajedno sa predmetima matematika, zemljomerje i dr. Škola je imala viši rang od gimnazije, a krajem 1833. godine preseljena je iz Beograda u Kragujevac. Da bi se škola bolje organizovala, Dimitrije Davidović je 1835. godine preložio novu organizaciju, tako da je škola pretvorena u gimnaziju sa 4 razerda a zatim je dobila 5. i 6. razred. Medjutim, prvu višu školu Srbije je osnovala 1838. godine, pod imenom Licej. Iste godine je osnovano i ministarstvo prosvete, čiji je prvi ministar bio Stefan Stefanović-Tenka, a njegov pomoćnik Dimitrije Isailović, pod čijim uticajem je dotadašnja gimnazija preimenovana u Licej. Već nakon tri godine, Licej je iz Kragujevca preseljen u Beograd, gde je bio smešten u posebnu zgradu koja se nalazila nedaleko od Saborne crkve. Godine 1844., za vreme kneza Aleksandra Karadjordjevića, Licej je preseljen u konak Kneginje Ljubice. Istovremeno, uvodi se na filozofskom odeljenju Liceja i predmet „arhitektura“, pod imenom „Gradjanska arhitektura“, za razliku od crkvene, koja nije predavana. Medju prvim predavačima na ovom predmetu bio je Simeon Prica, a posle njega predmet drži Atanasije Nikolić. Godine 1853., donet je zakon o „ustrojstvu Liceja“, a osnovano je novo „jestestvoslovno-tehničesko odeljenje“, koje predstavlja preteču kasnijeg fakulteta. U to vreme, na Liceju je predavao poznati arhitekta Filip Hristović, a od 1863., arhitekturu je predavao i Dimitrije Nešić.
Na razvoj liceja bez sumnje je mnogo uticao Emilijan Josimović, koji je predavao Vitruvijevu teoriju, o kojoj je pisao i u svojoj knjizi“Gradjanska arhitektura i gradjenje putova“. Emilijan Josimović unosi novi kvalitet nastave na Liceju i utiče na razvoj novih mladih generacija graditelja. Medjutim, sve to još uvek nije bilo dovoljno da bi se upotpunosti obrazovale prve generacije srpskih arhitekata. Radi usavršavanja, državni pitomci su bili slani u inostranstvo na visoke škole za arhitekturu. Najpoznatiji medju njima bili su: Kosta Šrepalović, Mihajlo Valtrović i Dragutin Milutinović, poslednja dvojica su po završetku specijalizacije bili profesori arhitekture na Velikoj školi i članovi Srpskog učenog društva.
Godine 1846. načinjen je pokušaj da se osnuje prava „inžinirska škola“, po zahtevu ministra Ilije Garašanina. Garašanin je predlagao da se osnuje posebna, inženjerska škola, u kojoj bi se studenti mogli dodatno usavršavati. Iste godine škola je osnovana, a medju njenim profesorima bio je i Jan Nevole, koji je predavao crtanje. Medjutim, ova škola je kratko trajala, ali bez obzira na to, formirala je nekolicinu značajnih arhitekata, medju kojima su bili Nikola Jovanović i Jovan Ristić. Smatra se da je ova škola izvršila neposredni uticaj za osnivanje posebnog Tehnološkog fakulteta na budućoj Velikoj školi.
Iako je aktivnost Liceja trajala je punih 25 godina, nivo obrazovanja kojeg je pružao nije bio dovoljan u to vreme. I dalje seu angažovani arhitekti iz Vojvodine, ali i iz Češke i Nemačke. Godine 1859. razmatra se nova reforma školstva i ukazuje se na potrebu osnivanja Univerziteta. Rektor Liceja, Konstantin Bogdanović je dobio ovlašćenje da predloži nov zakon o visokom školstvu. Njegov predlog je prihvaćen samo delimično, a Licej je preimenovan u Veliku školu. Škola je smeštena u Kapetan Mišino zdanje, bila je pod vrhovnim staranjem Ministarstva prosvete, njom je upravljao Rektor zajedno sa Akademskim savetom. Umesto prethodnih odeljenja u Liceju, Velika škola je imala tri posebna fakulteta: filozofski, tehnički i pravni. Prvi rektor bio je Konstantin Branković.
Tehnički fakultet Velike škole trajao je 4 godine. Veliki uticaj na nastavu ponovo je imao Emilijan Josimović, dok su pored njega bili zapaženi Mihajlo Petković koji je predavao nacrtnu geometriju i Dimitrije Nešić, koji je predavao višu matematiku, praktičnu geometriju, arhitekturu i političku računicu.
Medjutim, već tri godine nakon osnivanja Tehničkog fakulteta Velike škole, predlaže se nova reforma nastave. Godine 1868. zaključuje se da je tehnički fakultet nedovoljan za postojeće potrebe i kao takav nekoristan. Dat je predlog da se uvede više novih predmeta, medju kojima je bilo desetak usko stručnih predmeta. Medjutim, no ova reforma nije zadovoljila ni studente a ni profesore Tehničkog fakulteta, pa su već 1874. i 1875. godine zatražene nove reforme. 1875. godine, pored Mihajla Valtrovića, postavljeni su i novi profesori Tehničkog fakulteta, medju kojima su bili: Ljubomir Klerić, Dimitrije Stojanović i Djordje Milovanović. Valtrović je osnovao Kabinet za arhitekturu, koji će prerasti u Arhitektonski odsek.
U periodu 1880-tih godina studirali su i diplomirali na Tehničkom fakultetu i: Andra Stevanović, Josif Šmit (Kovačević), Milan Kapetanović, Milorad Ruvidić, Nikola Nestorović. Počev od 1882. godine, kada je postavljen na mesto profesora arhitekture Dragutim Milutinović, ovaj predmet dobija veći značaj. Milutinović je u predmet arhitekture uneo i: gradjevinske konstrukcije, statiku, projektovanje javnih i privatnih gradjevina, nauku o stilovima a kasnije i nauku o gradnji. 1888. godine za profesora nacrtne geometrije je postavljen arhitekta Milan Kapetqanović, koji je predmet primio od honorarnog profesora Dimitrija Stojanovića, a za suplenta za nižu matematiku Bogdan Gavrilović.
Tokom 1888/89 godine, Tehnički fakultet se izdvaja iz Velike škole. Prvi starešina fakulteta bio je Milan Andonović, a naredni Dragutin Milutibnović. Postojali su sledeći kabineti: za arhitekturu, nacrtnu geometriju i za crtanje. U poslednjim decenijama XIX veka vrše se pokušaji unapredjenja nastave, kada je traženo da se Tehniči fakultet podeli u odseke i da se osnuje novi Arhitektonski odsek. U to vreme, profesori su bili: Milan Kapetanović, Bogdan Gavrilović, Milan Andonović, Kosta Glavinić, Djordje Stanojević, Vladan Todorović, Dragutin Milutinović, Andra Stevanović, Djordje Milovanović.
Godine 1897. objavljen je nov zakon sa dopunama i izmenama Zakona o Velikoj školi iz 1863. godine, u kojem se nalazi i Uredba Tehničkog fakulteta, po kojoj se predavanja dele u tri odseka: gradjevinsko-inženjerski, arhitektonski i mašinsko-tehnički. Novi Arhitektonski odsek Tehničkog fakulteta odgovarao je po svojoj strukturi sličnim školama Srednje Evrope, a uglavnom je bio zasnovan na programu nemačke Politehnike. Tokom četiri godine studija, nastava je bila predmetna, po principu održavanja predavanja i vežbanja, po pojedinim disciplinama koje su razvijane po ugledu na inostrane škole, naročito u Nemačkoj. Veća pažnja obraćana je klasičnoj stilskoj arhitekturi, arhitektonskim vežbama i istorijskim predmetima. Takodje, nastava je bila usmerena na proučavanje srpske srednjovekovne arhitekture pod nazivom Vizantijska arhitektura“, koju je uveo Mihajlo Valtrović. Studenti su radili projekte, po standardima koji su vladali u to vreme u Evropi; posebna pažnja obraćala se na konstruktivno i funkcionalno rešenje, ali i na kompoziciono oblikovanje fasada.
Uporedo sa osnivanjem novog odseka 1898. godine, birani su i novi profesori, koji su uglavnom dolazili iz redova Ministarstva gradjevina. Medju njima bili su: Dragutin Djordjević, Nikola Nestorović, a kasnije i Milorad Ruvidić, Josif Kovačević, Petar Ranosović. Nastavnici Velike škole mogli su da budu: redovni, vanredni i honorarni profesori, docenti i učitelji. Prvi starešina Arhitektonskog odseka bio je Dragutin Milutinović, a njega je, nakon smrti 1900. godine zamenio Milan Kapetanović.
Na kraju perioda Velike škole, pred otvaranje Univerziteta, na Arhitektonskom odseku su studirali: Vladeimir Simić, Dimitrije Dimitrijević, Kosta Stojanović, Kosta Šijački, Milorad Živanović, Momir Korunović, Svetozar Jovanović, Tihobran Madžarević.
Godine 1898 podnet je projekat Zakona o osnivanju Univerziteta, a naredni prelog je izradjen 1901. Po tom projektu, predloženo je da se Velika škola u Beogradu proglasi Univerzitetom. Projekat je izglasan u Skupštini 1905. godine. čime je osnovan Univerzitet. Na Univerzitetu su osnovani fakulteti: bogoslovski, filozofski, pravnički, medicinski i tehnički.
Godine 1906. doneta je uredba Tehničkog fakulteta, kojom su utvrdjeni odseci: za gradjevinske inženjere, za arhitekte i za mašinske inženjere. Prvi dekan fakulteta bio je Nikola Stamenković, a prodekan je bio Andra Stevanović, koji je takodje bio i prvi starešina Arhitektonskog odseka. Nastava je bila podeljena na osam semestara, sa pripremnim ispitom posle druge godine i stručnim ispitom na kraju četvrte godine.
Odmah po otvaranju Univerziteta, izabrani su za stalne nastavnike Arhitektonskog odseka: Andra Stevanović, Dragutin Djordjević, Nikola Nestorović, Milorad Ruvidić, Petar Bajalović, Branko Tanazević, Petar Ranosević, a ukupan broj profesora su upotpunjavali mnogi koji su dolazili sa drugih odseka i fakulteta da predaju na arhitektonskom odseku. Od 1911. godine na Arhitektonskom odseku uvodi se novi predmet „Beton i armirani beton“, koji je predavao Djordje Mijović.
Za vreme Balkanskih ratova, od 1912. godine, nastava na Arhitektonskom odseku se prekida, a obnoviće se tek po završetku Prvog svetskog rata. Tokom rata, zgrada Kapetan Mišinog zdanja je pretrpela velika oštećenja nakon bombardovanja. Tom prilikom je uništena zbirka Arhitektonskog odseka. Dok se zgrada opravljala, Arhitektonski odsek je bio smešten u tzv. Novu zgradu Vojne akademije, u Resavskoj ulici. Nakon završetka zgrade izmedju ulice Vuka Karadžića i ulice 1300 kaplara, koju je projektovao Petar Gačić, u nju se uselio Tehnički fakultet. U dvorištu Kapetan Mišinog zdanja bila je podignuta mala zgrada koja je služila kao atelje Branka Tanazevića a u njoj su držane vežbe studenata. U jednom periodu, studenti arhitekture su vežbe održavali i u prostorijama kubeta zgrade Akademije nauka. Tek kada je podignuta nova zgrada u Bulevaru Kralja Aleksandra, koju su projektovali Nikola Nestorović i Branko Tanazević, bile su zadovoljene potrebe svih odseka fakulteta.
Godine 1918., Tehnički fakultet je dobio nekoliko prostorija u novoj zgradi Vojne akademije u ulici Resavskoj, a tu su 1919. godine počela predavanja. Novi profesori, koji su došli na mesta umrlih, bili su: Petar Popović, Miho Marinković i Borivoje Radenković. Godine 1922. počeo je rad na obnovi Tehničkog fakulteta. Zbog nedostatka nastavnika, a zbog povećanog obima nastave, u periodu izmedju 1921. i 1924. godine izabran je veći broj ruskih emigranata na mesta ugovornih profesora. Mada nijedan nije predavao direktno na Arhitektonskom odseku, neki od njih su predavali pojedine predmete. Medju njima bili su: Jakov Hlitčijev, Petar Zajončovski, Dimitrije Krasenski i Ivan Sviščev. 1923. na mesto profesora dolaze Svetozar Jovanović. U periodu 1925/26, na mesta asistenata dolaze: Milan Zloković, Bogdan Nestorović, Petar Krstić, Mihajlo Radovanović, a na mesto asistenta volontera postavljen je Aleksandar Deroko. U periodu 1929-1934. na mesta vanrednog profesora izabran je Dimitrije Leko, dok su za docente izabrani: Aleksandar Deroko, Milan Zloković, Bogdan Nestorović, Petar Krstić, Mihajlo Radovanović. Asistenti su postali: Branislav Kojić, Milivoje Gričković, dok su asistenti volonteri bili: Branislav Marinković, Petar Anagnosti, Grigorije Samojlov, Dragoslav Radosavljević, Jovan Jovanović, Djurdje Bošković. Potom su za asistente postavljeni: Milivoje Babić, Branko Krstić, Boško Tomić. 1925/26. Arhitektonski odsek vodi Branko Tanazević, a 1926/27 Nikola Nestorović preuredjuje odsek.
1925. godine je doneta odluka da se za potrebe Tehničkog fakulteta izgradi kompleks zgrada u Buleravu Revolucije. 1926. godine je započeta gradnja po projetima Nikole Nestorovića i Branka Tanazevića, a zgrada je završena 1931. godine.
Godine 1930. donet je novi Zakon o obrazovanju, kojim je definisan novi nastavni plan Arhitektonskog odseka. Ovom Uredbom prihvaćeno je da se zadatak za diplomski rad može uzeti i iz predmeta Privatne gradjevine, dok su raniji diplomski zadaci bili iz javnih gradjevina i vizantijske arhitekture.
Iste godine osnovan je i Arhitektonski muzej, a za prvog upravnika odredjen je Petar Krstić, a od 1938. godine Branislav Kojić. 1934. godine odvojen je predmet Uredjenje gradova, a uveden je novi predmet Monumentalne gradjevine. Predmet Vizantijska arhitektura pretvoren je u Narodnu arhitekturu. U to doba, redovni profesori na Arhitektonskom odseku bili su: Branko Tanazević, Petar Bajalović, Branko Popović i Svetozar Jovanović.
Arhitektonski odsek je tokom Drugog svetskog rata radio po produženom planu nastave, i tokom leta, ali samo sa apsolventima. 1941. godine doneta je Uredba o Univerzitetu, po kojoj je Univerzitet postao najviša prosvetna ustanova Srbije. Po Uredbi, Arhitektonski odsek je imao sledeće katedre: za arhitektonske konstrukcije, za projektovanje zgrada i uredjenje naselja i katedru za arhitektoniku.
Tokom Drugog svetskog rata zgrada Tehničkog fakulteta bila je teško oštećena. Tokom 1945/46 godine, nastava je održana u ruševnoj zgradi fakulteta. Krajem 1948. godine, dotadašnji Tehnički fakultet je izdvojen iz Univerziteta i podeljen u 6 novih fakulteta, koji su sačinjavali Tehničku veliku školu. Tada je svoj rad počeo i nezavisni Arhitektonski fakultet.
1954. godine, na osnovu Opšteg zakona o Univerzitetu, bila je ukinuta Tehnička velika škola, a svi njeni fakulteti bili su priključeni Univerzitetu. Tokom perioda od 1945. do 1971., nastava na Arhitektonskom fakultetu nije pretrpela bitnije promene, mada je često kritikovana zbog toga što sistem nastave nije pratio sve brži tehničko-tehnološki razvoj, pa su svršeni studenti sve više imali problema da se uključe u praktičan rad u društvu.
1971. godine, veće Arhitektonskog fakulteta je izradilo novi plan i program nastave, a njegova realizacija započela je školske 1971/72. godine. Novi plan je imao sledeće karakteristike: intenziviranje nastave, optimalizacija nastave, uvodjenje proučavanja životne sredine, timski rad u nastavi u kojem grupe rade pod rukovodstvom jednog mentora, obrada pojedinih tema koje su vezane za život i pradksu, interdisciplinaran pristup nastavi. Nastava traje četiri godine koje nisu podeljene u semestre već u trimestre. U trećoj godini studija postoje izborni predmeti, a četvrta godina je u celini posvećena diferenciranoj nastavi. U prve dve godine nastava je jedinstvena za sve studente, dok se u trećoj i četvrtoj razvije u dva odvojena ciklusa. U četvrtoj godini se razradjuju kompleksni problemi a studenti se uvode u metode naučnoistraživačkog rada. Diplomski rad se brani u posebnom, trinaestom trimestru.
U periodu neposredno posle rata na Arhitektonskom fakultetu su bili aktivni sledeći profesori: Svetozar Jovanović, Dimitrije Leko, Aleksandar Deroko, Milan Zloković, docenti: Petar Krstić, Branislav Kojić, Bogdan Nestorović, Mihajlo Radovanović, Djurdje Bošković. U kasnijem periodu izabrani su sledeći nastavnici: Nikola Dobrović, Mate Bajlon, Branko Maksimović, Stanko Kliska, docenti: Božidar Tomić, Predrag Zrnić, Josif Najman. Predavači su bili: Gojko Vujaklija, Branko Krstić, Prvoslav Karamatijević, Grigorije Samojlov, Miodrag Petrović, Djordje Smiljanić, Ratomir Bogojević, Slobodan Romić. Asistenti: Jovan Krunić, Milan Djokić, Vojislav Damjanović, Branislav Vulović, Djordje Simonović, Slobodan Nenadović, Bogdan Bogdanović, Anka Stojaković, Oliver Minić.
U periodu druge polovine XX veka, dekani Arhitektonskog fakulteta su bili: Nikola Dobrović, Aleksandar Deroko, Milan Zloković, Dimitrije Leko, Stanko Kliska, Božidar Tomić, Djurdje Bošković, Branislav Kojić, Uroš Martinović, Petar Anagnosti, Stanko Mandić, Bogdan Bogdanović, Branislav Milenković, Ranko Trbojević, Zoran Petrović, Milorad Dimitrijević, Vojislav Damjanović, Borko Novaković, Aleksandar Stjepanović, Dimitrije Rajić, Milan Lazić, Mihailo Živadinović, Milan Rakočević.

Literatura: Visokoškolska nastava arhitekture u Srbiji 1846-1071, AF, 1996.

SLOBODAN MALDINI

Broj slovnih mesta: 15244


ARHITRAV, ARHITRAB, EPISTIL (grč. arcw, ital. architrave, od lat. arcus luk i trabes greda; grč. epistulion epistylion greda, engl. architrave, nem. Architrav) U opštem smislu, najnizi od tri glavna dela entablature, takođe, mada ređe, uobličeni okvir koji okružuje vrata ili prozor. Ukoliko ovaj okvir zaokreće iznad vrata ili prozora pod pravim uglom i spušta se duž ivice otvora, zove se i ramenica, odnosno ramenik arhitrava.
1. U ant. grč. arh. , donja od triju horizontalnih kamenih greda (arhitrav, friz sa triglifima, sima), sto leže na kapitelima stubova, a nose konstrukciju krova. Teret krovne konstrukcije prenosi se preko a. i stubova na temelje građevine. A. dorskog reda je gladak, a jonskog i korintskog reda razdeljen u tri horizontalne trake. Iz ant. arh. a je prešao u sve kasnije arh. stilove, koji su iz nje izvedeni.
2. Pervaz oko prozora ili dovratka.
Arhitravirano (nem. Architraviert) je naziv za uokvireno, za postavljen okvir okolo vrata, prozora, niša i sl. pomoću arhitrava na ivici, čiji je presek profilisan.
Arhitravna antička greda je naziv za horizontalnu noseću gredu jednog antičkog hrama ili klasičnog konstruktivnog grednog sistema, kod koje se sile opterećenja vertikalno prenose upravno na oslonce.
Arhitravni konstruktivni sistem je osnovni konstruktivni sistem klasične arhitekture. Nastao je već u prvim civilizacijama, gde je upotrebljavana drvena gradja da bi se pokrili rasponi izmedju dve tačke. Egipatska i asiro-vavilonska arhitektura poznaju gotovo isključivo upotreu arhitravne grede. Antička grčka arhitektura zasnovana je na primeni arhitravne grede. Medjutim, u periodu Rimskog Carstva, arhitektura prelazi na upotrebu opeke i u vezi sa tim i upotrebu novog konstruktivnog sistema – izradu lukova, koji će se zadržati tokom dugog period razvoja arhitekture.
Arhitravna arhitektura je arhitektura u kojoj je glavni konstruktivni sistem greda preko oslonca i ravna tavanica. U oblikovanju se drži estetike prave linije. Proističe iz upotrebe krupnih elemenata građevinskog materijala za razliku od lučne arhitekture, sazdane iz sitnih komada. U pogledu stabilnosti ona računa samo sa vertikalnim opterećenjem i izrazito je statična. Poreklo vodi od drvene arhitekture.
Arhitravna gradnja (nem. Architravbau) je način gradnje kod kojeg se primenjuje isključivo konstruktivni sistem koji se sastoji iz ravnih horizontalnih prostih greda ili arhitrava, za razliku od lučne ili svodne gradnje.
Arhitravna obrada je obrada zidne plastike pomoću elemenata arhitravne arhitekture. Karakterističan način obrade u rimskoj i renesansnoj arhitekturi, a docnije u klasicizmu. V. Arhitrav
Arhitravni entablaturni venac (engl. architrave cornice). Je entablatura iz koje je izostavljen friz.
Arhitravni krov je naziv za krov koji je nastao upotrebom kosog nadvišenja nad arhitravnom gredom. Arhitravni krov je naročito zastupljen u arhitekturi antičke Grčke.
Literatura:
Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 93
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 154.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 26.,27.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 33.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 18.

ARHIVOLTA (ital. archivolte, od lat. arcus luk volutus savijen engl. archivolt, nem Archivolte)
1. Neprekidan, kontinualan oblik arhitrava na prednjoj strani luka, koji prati njegovu konturu; takođe, intrados, ili donju stranu luka.
U arh. čeona strana luka, obično profilisana poput arhitrava, ponekad ukrašena plastičnim ornamentima. U temenu a. se nalazi zaglavni kamen ili ključni kamen. U ital. renesansi, izrazito obeležje završetka zidnih otvora, kolonada i sl. putem polukruznih, u preseku profilisanih lukova.
2. A. se naziva i luk konstruktivno položen nad rasponom između dva stuba. Čeoni luk predstavlja a. na fasadi građevine. A. je čest arh. motiv u rim. i helenističkoj arhitekturi, pre svega kod trijumfalnih lukova, gradskih vratnica.
3. Kontinualni pervaz, obično jedan od nekoliko, koji uokviruje lice luka (normanski stil).
4. U arhitekturi rom. i got. crkava, a. pronalazimo kao element crkvenih portala, gde je imala dekorativnu a ne konstruktivnu ulogu. A. je po pravilu nadvišavala portalnu nišu, u kojoj se nalazila skulptura.
5. Arhitravna arhivolta je neprekidan, kontinualan oblik arhitrava na prednjoj strani luka, koji prati njegovu konturu; takođe, intrados, ili donju stranu luka.
6. Obrađena i ukrašena čeona strana luka ili svoda (iznad prolaza, vrata, prozora ili drugog kakvog otvora ili prostora). Mnogo primenjivana u rimskoj arhitekturi, a i docnije, u romanskoj, renesansnoj i dr.



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 93 - 94
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1. str. 154.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 27.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 18.