Slobodan Maldini: autorski tekstovi za Srpsku enciklopediju

ARHITEKTURA U SRBIJI

Na prelazu XIX u XX vek prisutne su nove tendencije u shvatanju i razvoju arhitektonskih stilova, a arhitektonska praksa raskida vezu sa dotadašnjim čvrstim pravilima i principima izrade projekata pojedinih vrsta gradjevina. U arhitekturi Srbije tog perioda prisutni su uticaji nekoliko stilova koji su u to vreme dominirali centralnom Evropom. Medju arhitektonskim stilovima, najsnažnije uticaje su ostvarili stilovi bečke secesije, minhenskog “jugendstila” i francuskog Art Nuvoa (Art Nouveau). Secesija i “jugendstil” došli su u Srbiju preko srpskih arhitekata koji su se školovali u inostranstvu, dok je francuska dekorativistička arhitektura postala prisutna i uticajna neposredno nakon Pariske izložbe koja je održana 1900. godine, a čiji se duh snažno osetio u Srbiji. Paralelno sa ovim evropskim kretanjima i uticajima, u okviru arhitektonske teorije i prakse buja i snažan pokret obnove nacionalnog, srpsko-vizantijskog stila i njegove primene na domaćem tlu.

Nekoliko objekata sagradjenih u Beogradu u ovom stilu predstavljali su izvanredne primere. Medju njima su bili: robni magacin Benciona Bulija u ulici Kralja Petra 16, iz 1907., u kojem je gradjevinska konstrukcija bila izvedena od željeza, delo arhitekte Viktora Davida Azrijela (oko 1875-1942), hotel “Moskva” na Terazijama, delo petrogradskih arhitekata, koji su uobličili projekat uz saradnju sa srpskim arhitektom Jovanom Ilkićem (1857-1917), potom takozvana “zgrada sa zelenim pločicama” koja je podignuta 1907. na uglu ulica Uzun-Mirkove i kralja Petra, delo Nikole Nestorovića (1868-1957) i Andre Stevanovića (1859-1929). U ovu grupu gradjevina ubrajaju se takodje i Smederevska kreditna banka na Terazijama arhitekte Milorada Ruvidića (1863-1914) i Isaila Fidanovića, sagradjena 1910. godine i Prometna banka, delo arhitekte Danila Vladisavljevića (1871-1923), iz 1913. godine. Jedna od prvih značajnih “beogradskih palata evropskog tipa” je palata Miše Anastasijevića, čiji je graditelj bio akademski arhitekta, Čeh Jan Nevole (1812-1903). Zgrada je gradjena pet godina i završena je 1862. godine. Slede ostale beogradske palate evropskog izgleda i stila iz perioda druge polovine XIX veka: zgrada Narodnog pozorišta (1869.), gradjena po projektima Aleksanda Bugarskog (1835- 1891) te Stari dvor (gradjen u periodu 1881. – 84.), takodje izveden po projektima Aleksandra Bugarskog, ali je tu gradjevinu, prema Kanicu, završio Jovan Ilkić. Krajem 90.-tih godina XIX veka pa sve do početka 20-tih godina narednog veka gradi u Beogradu arhitekta Konstantin Jovanović (1849-1923). Njegovo najznačajnije delo je projekat Narodne banke u Beogradu (započeta 1889.), u ulici Kralja Petra 12. Ovaj objekat predstavlja jedan od najlepših arhitektonskih spomenika Beograda s kraja XIX veka.

Nekoliko generacija srpskih arhitekata, koje su bile aktivne krajem XIX veka, školovale su se kako na beogradskoj Velikoj školi, tako i izvan Srbije, na evropskim univerzitetima. Medju starijim predstavnicima ovih generacija koje su studirale u inostranstvu ističu se Svetozar Ivačković (1844-1924), Jovan Ilkić (1857-1917) i Dušan Živanović (1853-1937). Mladji predstavnici srpskih arhitekata koji su se školovali u inostranstvu bili su Danilo Vladisavljević (1871-1923), Dimitrije T. Leko (1863-1914) i Milan Antonović (1868-1929). Na arhitektonskoj sceni Srbije prisutan je široki raspon stilova: od akademskog neoklasicizma, do romantičkog srpsko-vizantijskog stila i bečke secesije, i to, često, i u medjusobnom prožimanju, kao izrazu traženja samosvojnog stila.

U istoriji srpske arhitekture početak XX veka je takodje i period pokušaja njene emancipacije od srednjoevropskih uzora i standarda, i to prevashodno putem unošenja arhitektonskih inovacija i ostvarenja drugačijeg koncepta kao i estetike arhitektonskih gradjevina, ali i dalje u okvirima stilova secesije ili tada aktuelnog srpsko-vizantijskog stila.

Arhitektonska scena Srbije se bogati, prisutno je sve više arhitekata individualnih pristupa arhitektonskom projektovanju, vlada pluralizam stilova i arhitektonskih motiva. Tako, na primer, jedna pokraj druge izgradjene su u gotovo istom periodu Lekova palata »Atina« Djordja Vuča na Terazijama br. 28, iz 1902. godine koja ima čipkastu fasadnu strukturu i palata osiguravajućeg društva »Anker« na Terazijama br. 26, sagradjena 1899. po projektu Milana Antonovića, stroga u svojoj kompoziciji masa i primenjenim arhitektonskim motivima.

Medju objekte gradjene u Beogradu u duhu secesije, ubraja se apoteka na uglu Nušićeve i Mekedonske ulice iz 1901., autora Jovana Smederevca (1854-1920). Secesijski motivi su dalje prisutni na zgradi Društva za ulepšavanje Vračara u Njegoševoj ulici br. 1, Milana Antonovića, iz 1901.-02. Na Antonovićevoj zgradi »Grand hotel« u Čika Ljubinoj ulici u Beogradu, podignutoj 1900., prvi put je u Beogradu konsekventno primenjen novi stil secesije. Na zgradi su takodje prvi put upotrebljeni armiranobetonski nosači za medjuspratne konstrukcije tipa »Monier«, a hotel je imao električno osvetljenje, lift i kupatila, što je za to vreme predstavljalo novinu i visok funkcionalni standard. Stilskoj grupi secesije pripada i mali stambeni objekat u Kursulinoj ulici br. 35 u Beogradu, sa centralnim floralnim motivom. Objekat je sagradjen 1904., a autor je bio praški djak, Čeh Stojan Titelbah (1877-1916). Zgrada Prometne banke na uglu Knez Mihajlove 26 i Zmaj Jovine ulice delo je Danila Vladisavljevića i pripada kasnom, ekspresivnom periodu secesije. Zgrada Smederevske kreditne banke na Terazijama (1910.), autora Milorada Ruvidića i Isaila Fidanovića, takodje nosi elemente kasnog perioda secesije.

Sa početkom Prvog svetskog rata, dolazi i do zamiranja secesije u srpskoj arhitekturi, a projektanti se sve više okreću drugim stilskim uzorima. Medjutim, postoji jedno značajno, mada zakasnelo delo u stilu secesije, zgrada Srpske akademije nauka i umetnostii u Beogradu u Knez Mihailovoj ulici br. 35, koju su projektovali Andra Stevanović i Dragutin Djordjević (1866-1933).

1900. godine izgradjen je jedan od značajnijih primera arhitekture srpsko-vizantijskog stila. Bio je to Srpski paviljon na Medjunarodnoj izložbi održanoj u Parizu, koji je zamišljen i izgradjen u obliku crkvenog objekta. Autori paviljona su bili Milan Kapetanović (1859-1934) i Milorad Ruvidić.

Stara telefonska centrala autora Branka Tanazevića u Kosovskoj ulici u Beogradu predstavlja spoj secesije i srpsko-vizantijskog stila. Projekat je izradjen 1906. godine, a izgradnja je trajala tokom 1908. godine. Tanazević je prilikom projektovanja eksplicitno koristio rečnik nacionalne istorijske stilske grupe u arhitekturi - Moravske graditeljske škole, koji je kombinovao sa elementima secesije. Njegova zgrada Ministarstva prosvete na Terazijama predstavlja antologijski primer srpsko-vizantijskog stila. Godine 1906. raspisan je prvi konkurs za izgradnju Hrama sv. Save na Vračaru, u Beogradu. Konkurs je otvorio nova pitanja vezano za razvoj stila u srpskoj arhitekturi, a tim povodom pisali su Dimitrije T. Leko 1908. i Branko Tanazević 1909. godine.

Nakon Prvog svetskog rata, Beograd je postao glavni grad nove države, a uslovi razvoja tog grada kao i razvoja arhitekture u Srbiji uopšte bili su bitno drugačiji od onih, koji su vladali u periodu pre Prvog svetskog rata. Najznačajniji pomak dogodio se na polju estetike gradjenja, koja se promenila iz osnova.

Medju značajnim objektima u Beogradu bila je zgrada Narodne skupštine (započeta 1907. a završena 1936.), delo koje je započeo Jovan Ilkić, nastavio njegov sin Pavle Ilkić, a dovršio ruski akademik, arhitekta Nikolaj Nikolajevič Krasnov (1864-1939). Zgradu Ministarstva šuma i ruda (danas zgrada Ministarstva inostranih poslova) započeo je Dragiša Brašovan (1887-1965), a završio krajem 30-tih takodje Nikolaj Nikolajevič Krasnov (gradjena od 1928.-38.). Ovaj ruski arhitekta je izgradio i palate Ministarstva finansija na suprotnim uglovima ulica Miloša Velikog i Nemanjine (1928.). Vilhelm Baumgarten (rusko ime: Vasilij Fjodorovič) (1879 - posle 1945, Buenos Aires) je 30-tih godina, u ulici Miloša Velikog, podigao zgradu Generalštaba (1928.), a projektovao je i zgradu Ruskog doma (1933.). Zgradu Patrijaršije je projektovao 1934.-35. na mestu stare Mitropolije iz XVIII i XIX veka Viktor Viktorovič Lukomski (1884-1947), koji je takodje projektovao i zgradu Starog dvora (1934.). Vasilij(e) Mihajlovič Androsov (1872-1944) je preprojektovao fasadu Glavne pošte u Takovskoj (1938.).

Medju značajnim primerima zgrada koje su gradjene u istoricističkim oblicima eklektičkog neoklasicizma bile su zgrada Univerzitetske biblioteke i zgrada Tehničkog fakulteta u Beogradu. Zgradu Univerzitetske biblioteke na Bulevaru kralja Aleksandra 71 projektovali su profesori Beogradskog univeziteta Nikola Nestorović i Dragutin Djordjević (1866-1933). Zgradu Tehničkog fakulteta, na broju 73 Bulevara kralja Aleksandra, projektovao je takodje Nikola Nestorović, zajedno sa Brankom Tanazevićem, 1930. godine.

Medjutim, na arhitektonskoj sceni se polako javljaju stilski pomaci, koji nastaju kao posledica širenja savremenih arhitektonskih tokova prisutnih u Evropi. Na prolećnim i jesenjim salonima u novootvorenom umetničkom paviljonu »Cvijeta Zuzorić« učestvuju i osnivači avangardne arhitektonske grupe - »Grupe arhitekata modernog pravca«: Milan Zloković (1898-1965), Branislav Kojić (1899-1987), Jan Dubovi (1892-1969) i Dušan Babić (1894- oko 1948). Sredinom 1929. godine »Grupa arhitekata modernog pravca« otvara u Beogradu veliku arhitektonsku izložbu pod imenom »Prvi salon arhitekture«. Godine 1931., beogradski modernisti, u saradnji sa modernistima iz Zagreba i Ljubljane, organizuju »Izložbu jugoslovenske savremene arhitekture«.

Pioniri modernizma u srpskoj arhitekturi uglavnom su se školovali u klasičnim i konzervativnim sredinama, izuzev Nikole Dobrovića (1897-1967) , koji se školovao u Pragu. U prvoj generaciji srpskih modernista, nalazili su se Nikola Dobrović, Milan Zloković, Branislav Kojić i Dragiša Brašovan (1887-1965). Direktnu vezu sa pokretom modernizma ostvarila je, medjutim, tek druga generacija znatno mladjih arhitekata, koji su na arhitektonsku scenu stupili mnogo kasnije od svojih prethodnika. Medju predstavnicima ove generacije, bili su Milorad Pantović (1910-1986), Branko Petričić (1911-1984) i Jovan Krunić (1915-2001), koji su svi radili u ateljeu Le Korbizjea (1887-1966), u periodu pred početak Drugog svetskog rata. Kako u Srbiji sredinom 20-tih godina XX veka nisu bili stvoreni uslovi za pojavu pokreta modernizma, naročito zbog slabih kontakata sa predstavnicima modernog pokreta toga doba, to je bio presudan uzrok kašnjenja nastanka modernizma u Srbiji za celu jednu generaciju.

Paralelno, nasuprot modernistima, koji su u trećoj dekadi veka sve prisutniji na arhitektonskom planu u Srbiji, neki arhitekti, kao Milutin Borisavljević (1889-1969) i dalje propagiraju ideje, koje su u suprotnosti sa stavovima dolazećeg modernog pokreta. Momir Korunović (1883-1969) je, suprotno Borisavljeviću, živ dočekao punu rehabilitaciju. Njegovo delo često je u arhitektonskoj istoriji i teoriji povezivano sa idejama ekspresionista. Njegovo Spomen obeležje srpskoj vojsci u Kumanovskoj bitci iz Prvog balkanskog rata na brdu Zebrnjak (gradjeno 1933.-37.), kod Kumanova, uporedjivano je od strane arhitektonskih kritičara sa Ajnštajnovom kulom Eriha Mendelsona (1887-1953). On pripada romantičnoj, »nacionalnoj« grani srpske arhitekture, a razvijao je svoj stil uporedo sa svakim novim projektom, počevši od projekta za zgradu Pošte 1 u Beogradu (1912.-18.).

Značajan predstavnik arhitekata koji su zastupali nacionalno istorijski stav u arhitekturi, bio je i Aleksandar Deroko (1894-1988). U svojim radovima zalaže se za razvoj nacionalnog stila u arhitekturi koji je inspirisan ranohrišćanskim, vizantijskim i srpskim arhitektonskim spomenicima iz perioda srednjeg veka.


Period izmedju 1925. i 1927. bio je veoma značajan za nastanak i razvoj modernizma u srpskoj arhitekturi. Istovremeno, bio je povezan sa transformacijom srpske arhitektonske misli na opštem planu i uvodjenjem drugačijeg, novog načina posmatranja arhitekture u okviru srpske kulturne sredine.

Krajem 1925. godine Milan Zloković je radio projekte malih željezničkih stanica na kojima se naziru elementi nove estetike u arhitekturi. U proleće 1927. godine, završio je projekt za sopstvenu kuću na Kotež-Neimaru. Zloković je imao velikih zasluga za razvoj moderne arhitekture u Srbiji. Takodje, on se smatra zaslužnim za promenu pravca unutar razvoja beogradskog Arhitektonskog fakulteta - koji je u to vreme još uvek negovao tradiciju eklektičke klasicističke i srpsko-vizantijske arhitekture - prema savremenoj, odnosno, modernoj arhitekturi.
U isto vreme češki arhitekta Jan Dubovi (1892-1969), ponesen idealima panslavizma, dolazi u Beograd da tu živi i radi. U Beogradu projektuje i gradi porodičnu kuću glumca Dragoljuba Gošića u do tada na ovim prostorima nevidjenom stilu funkcionalizma.
Iste 1926.godine, Branislav Kojić, koji se u Francuskoj školovao za inženjera, a ne za arhitektu, predstavlja svoje ideje koje u sebi sadrže duh tadašnjeg evropskog racionalizma u arhitekturi.
Iz Sarajeva u Beograd 1927. godine dolazi arhitekta Dušan Babić (1894- oko 1948). Iste godine Babić se priključuje krugu beogradskih avangardnih arhitekata, a 1928. postaje suosnivač »Grupe arhitekata modernog pravca«.

12. novembra 1928. godine osnovana je u Beogradu »Grupa arhitekata modernog pravca«, čiji su osnivači bili Milan Zloković, Branislav Kojić, Jan Dubovi i Dušan Babić. Pored osnivača, u grupi su bili i Dragiša Brašovan, Petar (1899-1991) i Branko Krstić (1902-1978), kao i Momčilo Belobrk (1905-1980). Grupa je organizovala nekoliko izložbi: »Prvi salon arhitekture« 1929. godine, »Prvi Jugoslovenski salon savremene arhitekture« 1931. i »Drugi jugoslovenski salon savremene arhitekture« 1933. godine. Grupa je takodje izlagala u Pragu 1930. godine. Godine 1934., nakon gotovo šestogodišnjeg delovanja, grupa je raspuštena na inicijativu samih članova.

U periodu kraja 30-tih i početka 40-tih dolazi do snažne ekspanzije modernističkog pokreta u Srbiji. U to vreme na arhitektonskoj sceni je aktivan arhitekta Dragiša Brašovan. Do 1930. Brašovan radi pod uticajem srednjoevropske eklektične arhitekture. Od 1930. njegov arhitektonski izraz se bitno menja, razvija i obogaćuje pod uticajem novih tendencija na polju arhitekture, koje su u Evropi vladale u to vreme. Izmedju 1927. i 1929. Brašovan je izveo Genčićevu i Škarkinu vilu, koje predstavljaju klasične primere akademske arhitekture. Početkom 1929. projektuje Paviljon u Barceloni i Radnički dom u Novom Sadu, dva izvanredna primera nove tendencije, koja je u svetu bila poznata pod nazivom »racionalistička arhitektura«.
U isto vreme, u Novom Sadu, Djordje Tabaković (1897-1971) gradi kuću Klajn (1932.) i palatu Tanurdžić (1934.), obe remek-dela srpskog modernog pokreta.

Tokom perioda 1930-tih na scenu srpske arhitekture stupa izuzetna ličnost – Nikola Dobrović (1897-1967). Bio je češki djak i veći deo života proveo je i radio u Pragu. Godine 1930. pobedjuje na medjunarodnom konkursu za arhitektonsko-urbanističko rešenje Terazijske terase, kada je imao samo 33 godine. Dobrovićeva iznenadna pojava na kulturnoj sceni uvela je tako duh modernizma u srpsku arhitekturu na velika vrata. U arhitektonskom oblikovanju on je beskompromisno sprovodio pravac bezornamentalne arhitektonske kompozicije masa, koje je oblikovao da budu u skladu sa najnovijim tehničkim dostignućima.

Braća Petar i Branko Krstić u svom radu nalaze put kompromisa koji uspostavljaju izmedju stilova modernizma, eklekticizma i akademizma. Eklekticizam se vidi u projektu crkve Sv. Marka u Beogradu, akademizam u oblikovanju fasade Agrarne banke u Beogradu, a zakasneli srpsko-vizantijski stil u oblikovanju Igumanove palate.

U vremenu kraja 30-tih i početka 40-tih godina XX veka prestoni Beograd se ponosi arhitekturom nastalom u to doba, ne samo gradjevinama koje su projektovali Zloković, Kojić i Brašovan, već i delima ostalih predstavnika moderne arhitekture, medju kojima su bili najznačajniji: Miladin Prljević (1900-1973), Branislav Marinković (1903-1985), Djura Borošić (1910-1965), Hugo Erlih (1879-1936), Ernest Vajsman (1904-1985), Branko i Petar Krstić, Miša Manojlović (1901-1942), a potom i Momčilo Belobrk.

U godinama koje su usledile neposredo posle Drugog svetskog rata, u arhitekturi su po drugi put u XX veku oživljene tradicionalne folklorističke ideje, posebno na brojnim projektima seoskih domova kulture. Na polju izgradnje značajnih javnih objekata i dalje je ostao prisutan zahtev za monumentalnim izrazom, te je taj stil u 50.-tim godinama još uvek dominirao arhitektonskom scenom Srbije, što je korespondiralo kako sa arhitekturom prethodnog, ratnog perioda, tako i sa novim uticajima sovjetske arhitekture.


Godina 1947. je veoma plodna u izgradnji značajnih javnih objekata. Sagradjena je palata Saveznog izvršnog veća, koju su projektovali hrvatske arhitekte Anton Ulrih (1902-1998), Vladimir Potočnjak (1904-1952), Zlatko Najman i Dragica Perak. Projekte adaptacije izvršio je Mihajlo Janković (1911-1976).U periodu od 1947.-61. arhitekta Lavoslav Horvat (1901-1989) projektovao je hotel »Jugoslavija« na Novom Beogradu. Lavoslav Horvat je projektovao i zgradu Savezne privredne komore na Terazijama (1959.).

Tokom 50-tih u potpunosti nestaju uticaji socijalističkog realizma u arhitekturi. Poslednji značajan primer ovog stila oličen je u zgradi Doma sindikata na tadašnjem Trgu Marksa i Engelsa (danas Nikole Pašića), u Beogradu, koju je projektovao nekadašnji Le Korbizjeov saradnik Branko Petričić (1911-1984).

Na srpskoj arhitekturi posleratnog perioda oseća se uticaj Le Korbizjea, pre svega u detalju, zatim i na arhitektonskom planu, a šire i na planu urbanizma. Na zgradi Vojne štamparije (Štamparsko izdavačko preduzeće »Srbija«, 1950-1953) Milorada Macure (1914-1989), na primer, vidi se jasan i neposredan uticaj Le Korbizjeovih projekata. Isti uticaj velikana svetske arhitekture nose dva objekta na Terazijama koje je 50-tih sagradio arhitekta Vladeta Maksimović (1910-1994). To su zgrada Jugoslovenske knjige sa Bezistanom i zgrada Investicione banke.

Sredinom 50-tih godina Vladeta Maksimović je zajedno sa Miloradom Pantovićem (1910-1986) i inženjerom Brankom Žeželjem (1910-1995) pobedio na konkursu za novi Beogradski sajam. Pobedničkim projektom je tada predvidjena izgradnja kompleksa modernih poluloptastih hala pokrivenih ljuskastom konstrukcijom.

Krajem 60-tih i početkom 70-tih godina na srpskoj arhitektonskoj sceni prisutno je četiri generacije arhitekata. Onu najstariju, predvodio je Nikola Dobrović (1897-1967) svojim kompleksom zgrada Državnog sekretarijata narodne odbrane (DSNO) u Beogradu, koji je izgradjen u periodu 1954-63.

Dragiša Brašovan (1887-1965) u tom periodu gradi monumentalne objekte: Poštu u Novom Sadu i Robnu kuću u Čačku, u duhu kasnog modernizma. Još su aktivni i Milan Zloković, Dimitrije M. Leko (1887-1964), Stanko Kliska (1896-1969), braća Krstić: Branko i Petar, Branislav Kojić (1899-1987), Milivoje Tričković (1895-1981), Aleksandar Deroko, koji se stilski okreću novim vremenima, medjutim, sa relativno malim uticajem na razvoj srpske arhitekture.

Medjutim, na arhitektonskoj sceni suvereno vlada takozvana »prva posleratna generacija«, koja u periodu od 1955.-65. zauzima sve bitne pozicije na polju arhitekture ali i politike. Početkom 60-tih, na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu je osnovan stručni časopis »Arhitektura-urbanizam«. Sredinom 60-tih, grupa arhitekata: Mihajlo Mitrović (rodj. 1922), Aleksej Brkić (1922-1999), Mihailo Janković (1911-1976) i Ljubiša Dragić (1922-1998) pokušali su da osnuju autorsku grupu unutar Društva arhitekata, medjutim bez uspeha.

70-tih godina, na srpskoj arhitektonskoj sceni su prisutne treća i četvrta generacija arhitekata. Stojan Maksimović (rodj. 1934) gradi restoran na Ušću u Beogradu, pod velikim, ali zakasnelim uticajem Ludviga Misa Van Der Roja (1886-1969). Petar Vulović (rodj. 1931) gradi zgradu Banke u Makarskoj. Oba objekta predstavljaju pokušaj »evropeizacije« srpske arhitekture.

Nasuprot ovoj grupi, čija je arhitektura imala elemente internacionalizma, bila je aktivna druga grupa arhitekata, prepoznatljiva po projektima najznačajnijih predstavnika: Bogdana Bogdanovića, Ivana Antića i Alekseja Brkića. Ovi arhitekti su bili predstavnici individualističke struje u arhitekturi i, svaki ponaosob, predstavljao je jedinstvenog autora koji je tragao za ličnim arhitektonskim izrazom, koji je postojao nezavisno od svetskih tokova i tendencija u arhitekturi.

Pojava Bogdan Bogdanovića (rodj. 1922) na arhitektonskoj sceni Srbije je podjednako značajna koliko za arhitekturu toliko i za skulpturu. Tokom perioda 50-tih on unosi u skulpturu arhitekturalnost, koja zamenjuje preovladjujuću figurativnost.

Ivan Antić (1923-2005) je jednako izražajan arhitekta. Najznačajniji Antićevi objekti su: Muzej savremene umetnosti u Beogradu (1961.-1965.) i Muzej u Šumaricama u Kragujevcu (završen 1975. godine), oba projektovana zajedno sa Ivankom Raspopović (rodj. 1930).

Četvrtu generaciju predvode krajem 60.-tih godina Milan Lojanica (rodj. 1939), Borivoje Jovanović (rodj. 1938) i Predrag Cagić (rodj. 1941), prvenstveno sa svojim projektom stambenog kompleksa Julino Brdo, u Beogradu. Medju značajnim srpskim arhitektima te, četvrte generacije, koji rade izvan Srbije je i Stojan Maksimović (rodj. 1934).

U periodu 70-tih godina na arhitektonskoj sceni Srbije stvara i samosvojni autor Mihajlo Mitrović (rodj. 1922). Već početkom 60-tih, on je u Beogradu sagradio nekoliko stambenih objekata koji su kompozicionim i stilskim karakteristikama privukli pažnju stručne javnosti.

Krajem 60-tih, u srpskoj arhitekturi se, takodje, uočavaju značajni pomaci na polju arhitekture poslovnih zgrada, gde preovladjuje funkcionalizam. Radivoje Tomić (rodj. 1922) projektuje Dom Saveza inženjera i tehničara Jugoslavije (1961.-69.), zgradu čistih geometrijskih linija, sa staklenom fasadom. Uglješa Bogunović (1922-1994) i Slobodan Janjić (1928-2003) projektuju Poslovnu zgradu NIP »Politika« (1967.-69.), a Petar Vulović (rodj. 1931) poslovnu zgradu Službe društvenog knjigovodstva u Brankovoj ulici, u Beogradu (1967.-69.). Olga Divac (1921-1998) projektuje podzemne pešačke prolaze u Beogradu, a Vladislav Ivković (rodj. 1926), Dušanka Menegelo (rodj. 1928), Sofija Paligorić-Nenadović (rodj. 1928), Nadežda Filipon-Trbojević (rodj. 1927) i Vesna Matičević (rodj. 1928) projektuju Pristanišnu zgradu aerodroma »Beograd« (1961.).

U periodu 70-tih, u Beogradu se izdvaja nekoliko grupa autora koji su radili na planu stambene arhitekture, a koji su bili tvorci i nosioci tzv. »Beogradske škole stanovanja«, odnosno »beogradskog stana«. Medju značajnim predstavnicima razvoja beogradske stambene arhitekture nalaze se: Mate Bajlon (1903-1995), Uroš Martinović (1918-2004), Ilija Arnautović (rodj. 1924), Brana Milenković (rodj. 1926), Branko Aleksić (1923-1998), Ivan Tepeš i Velimir Gredelj, Milan Lojanica, Borivoje Jovanović, Predrag Cagić, Milenija (rodj. 1941) i Darko Marušić (rodj. 1940), Aleksandar Stjepanović (rodj. 1931), Branislav Karadžić (rodj. 1929), Slobodan Drinjaković, Božidar Janković (rodj. 1931), Ljiljana i Dragoljub Bakić, Zoran Žunković (rodj. 1931), Mihajlo Živadinović (rodj. 1931) , Stojan Maksimović, Uroš Martinović, Milosav Mitić (1932-1970), Mihajlo Čanak (rodj. 1932), Mihajlo Mitrović, Miroslav Jovanović (1924-2003), dok je u Užicu gradio Stanko Mandić (1915-1987).

Već sredinom 70-tih godina, ističe se grupa tada mladih arhitekata, koju čine Mustafa Musić (rodj. 1949), Marjan Čehovin (rodj. 1950) i posebno, Dejan David Ećimović (1948-2002), bez sumnje jedna medju najznačajnijim ličnostima na srpskoj avangardnoj arhitektonskoj sceni tog vremena. Zajedno sa Slobodanom Maldinijem (rodj. 1956) i Stevanom Žutićem (rodj. 1954), delovali su kao grupa »MEČ«. Ova grupa je načinila prvi pomak u srpskoj arhitekturi prema tada nastalom i razvijajućem postmodernizmu.


Kraj XX veka u srpskoj umetnosti prate dve osnovne tendencije u kulturi, pa, shodno tome, i na polju arhitekture: sveopšte prisustvo i gotovo vladavina kiča i prisustvo nemog protesta kulturne i stručne javnosti. Medju malobrojnim arhitektima starije generacije koji su sačuvali svoj autorski integritet, vredni su pomena: Borivoje Jovanović (rodj. 1938) svojim hotelom »Selters« kod Mladenovca, Mihajlo Mitrović sa hramom sv. Vasilija Ostroškog u Beogradu, Milan Lojanica sa projektom stambene zgrade u Beogradu iz 1990.-96. godine, Spasoje Krunić (rodj. 1939) sa projektom Memorijalnog doma na Ravnoj Gori (1998.), Spasoje Krunić i Slobodan Rajović (rodj. 1945) sa projektom poslovnog centra u Knez Mihajlovoj ulici (1990.-95.), Darko i Milenija Marušić sa projektom stambene zgrade u Bulevaru Kralja Aleksandra (1990.-91.), Svetislav Ličina sa projektom poslovne zgrade »JINPROS« u Beogradu (1992.-98.), Mario Jobst (rodj. 1940) projektima »Poslovne zgrade JAT« i benzinskom stanicom »Jugopetrol« na Novom Beogradu (1992.).







ODABRANA LITERATURA:
Dr. Divna Djurić-Zamolo, »Graditelji Beograda 1815-1914«, Muzej grada Beograda, 1981
Zoran Manević, Žarko Domljan, Nace Šumi, Ivan Štraus, Georgi Konstantinovski, Božidar Milić, »Arhitektura XX vijeka«, Prosveta/Beograd, Spektar/Zagreb, Prva književna komuna/Mostar, 1986
Miloš R. Perović, »Srpska arhitektura XX veka, od istoricizma do drugog modernizma«, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, 2003




SLOBODAN MALDINI

Broj slovnih mesta: 22059




ARKADE (lat. arcus luk, franc. arcade, prema srednjelat. arcata, engl. arcade, nem. Arkade).
1. Niz lukova koje nose stubovi ili kolonada, bilo da su slobodnostojeći ili tzv. »slepi« lukovi, odnosno, vezani za zid.
Arkade su lukovi, koji počivaju na stubovima. Nalazimo ih u staroj egipat.arh.. Grci i Rimljani gradili su oko trgova i u prizemljima poj. građevina otvorene tremove sa lukovima. U starohrišć. bazilikama a. dele srednji brod od bočnih; taj se način zadrzao i u srednjovekovnoj crkvenoj arh. U profanoj arh. Srednjeg veka, renesanse, a i kasnije, a. se često primenjuje kod pojedinačnih građevina, a ponekad su arkadama okruženi citavi trgovi ili se a. nalaze duž ulica (Bolonja, Venecija). T. zv. slepe a., poznate već u rim. arh., dekorativno rasčlanjuju zidove, ali ih ne probijaju. U roman. arh. a. se upotrebljavaju kao dekorativan element, t. zv. patuljaste ili slepe arkade, smeštene ispod krovnog venca.
2. Arkade i kolonade danas predstavljaju u gradskom prostoru posebnu vrstu pokrivenih pešačkih staza. Njihova primena u poslovnom delu grada može biti funkcionalna i estetska. Arkade kao pešačke staze imaju svoju primenu još u srednjem veku, a zbog svoje funkcionalnosti i estetike one se još i danas primenjuju. Upotreba a. može da bude višestruka: zaštita od nevremena, zaklon od sunca i zaštita od kolskog saobraćaja. Po svojoj strukturi, mogu biti postavljene u prizemlju samih zgrada kod kojih je spoljna strana u ravni zidnog platna objekta ili građevinske linije, ili mogu biti dograđene i naslonjene uz zgradu. Ukoliko je slučaj da su one u sklopu zgrade, nedostatak im je što umanjuju prostor prizemlja zgrade, a ukoliko su dograđene prema ulici, sužavaju ulični poprečni profil.
Potreba za primenom arkada i kolonada je vrlo velika, naročito u krajevima gde osunčavanje dolazi do svog punog izražaja (Mediteran), jer su one vrlo pogodne za zaštitu prolaznika od sunca i nevremena, a u isto vreme predstavljaju i izuzetan arhitektonski motiv. Nedostatak arkada se ispoljava u nedovoljnom osvetljavanju prizemnih prostorija, a naročito na južnim stranama ulica.
BRODSKE ARKADE (engl. nave arcade) Serije lukova na stubovima koji dele srednji brod od bočnih brodova i koje podržavaju klerestorijum u crkvi.




Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 95
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 156.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 28.,29.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 27.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 16., 17.


ARSENAL (od ital. arsenale, prema arap. ars sina’a, fabrika, radionica, nem. Arsenal) Radionica i ostava ratnog materijala, oružnica, u starije vreme i objekt za građenje i opremanje ratnih brodova.

U antičkoj Grčkoj poznat je arsenal kojeg je Atina izgradila po planovima Filona u Pireju (346-328 p.n.e.). Arsenali su gradjeni unutar rimskih castruma, a bile su to gradjevine u kojima je čuvano oružje i vojna oruđa rimske vojske.

U Veneciji, to je bio industrijski kvart, Arsenal, podignut 1104.g., proširen 1473.g. pa još jednom u XVIv., gde je smešteno brodogradilište. Među nemačkim autorima idealnih gradova ističe se Josef Furtenbach Mlađi (1632-1655) svojom originalnom i sadržajnom koncepcijom idealnog grada, koja polazi od životnih potreba građanstva. Centralno mesto u svom idealnom gradu dato je arsenalu - magacinu oružja, koji je saobraćajno dobro vezan sa gradskim utvrđenjima.

Armamentarijum (lat. arma oružje) je zgrada za čuvanje oružja i ratnih oruđa. Ako je povezan sa radionicama, zove se arsenal. U rimsko doba, a. su se nalazili u gradovima i utvrđenjima na granicama.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 100
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str.161., 162.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 29.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,


ARŠIN, DHIRA (arap.), ZIRA MIMARY (tur.) Naziv za mernu jedinicu dužine, koja je bila u upotrebi kod Srba, Rusa i Poljaka, koja je proistekla iz arap. Dhirae i tur. Zira mimary. Aršin je isključivo neimarska, zakonom propisana mera koja je bila u upotrebi od XVI do druge polovine XIXv. Duzina a. je od 75-75,8cm. Postajala su i dva podtipa a.: čaršijski i endeze. Aršin odgovara dužini od 10 dlanova ili dve ipo stope, zbiru malog lakta i stope, jednom koraku i t.d..
Ell, Lakat, Aršin. (engl.) 1. Lakat (mera = 45 inča). Mera za dužinu, u Engleskoj je iznosila 45 inča.
Lakoća i jednostavnost primene su razlozi što se još danas, iako je metarski sistem uveden još pre više decenija, rado upotrebljavaju mere stopa i palac koje su vrlo pristupačne predstavama zanatlija i građevinara, kao i sistem 2 x 30 = 60, kao mera za količine u trgovini.
Najizrazitije je bilo razrađeno stupnjevanje dvanaestice u Francuskoj, gde su do francuske revolucije vredele ove mere: 1 pariska stopa = 12 pariskih palaca, 1 pariski palac = 12 pariskih linija, 1 pariska linija = 12 pariskih tačaka.
Za praktičnu primenu u svakodnevnom životu nije dolazila u obzir razdeoba linija u tačke. Zato se u drugim zemljama, npr. u Španiji, Danskoj, Velikoj Britaniji, Irskoj i konačno u Sjedinjenim Američkim Državama nalaze u svakodnevnoj upotrebi samo stope, palci i linije. Dalje englesko deljenje linije (lines) na 12 sekunda (seconds), a ovih na po 12 terca (thirds) ima vrednost samo za nauku. Za potrebe pri građenju može otpasti i linija. Tu se radije palac delio na razlomke.
U većini pomenutih zemalja, mere veće od stope nisu vezali na stupnjevanje dvanaestice. Tako je veća mera iznad stope u: Španiji 1 vara = 3stope, Portugalu 1 vara = 3 ½ stope, Rusiji 1aršin = 2 ½ stope, Danskoj 1 Aalen (lakat) = 2 stope, Vel. Britaniji 1 yard = 3 stope. Samo u nekim nemačkim zemljama, kao npr. u Pruskoj, odgovarala je mera Pute =12 stopa stupnjevanju dvanaestice, dok je ona u drugim zemljama često merila samo 10 stopa.
Za naučne svrhe nije, u mnogo slučajeva, bilo dovoljno deljenje palca na linije, pa se upotrebljavalo dalje deljenje natačke, po francuskom sistemu mera.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 100
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1.,
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968.,
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,


ART DEKO (engl. Art Deco). Stil u arh., otmeno pomodarski, nastao zajedno sa Internacionalnim modernim stilom 1920. tih i 30. tih godina. Ime stila potiče od Pariske izlozbe dekortivne i industrijske umetnosti (Exposition Internationale des Arts Decoratifs et Industriels Modernes), odrzane 1925. g. Njegovi izvori, ipak, bili su različiti. A.d. je stvoren pod uticajima fine art pokreta kubizma i fauvizma, ali je jednako bio pod uticajima ruskog baleta, afričkih i neevropskih umetničkih formi, delimično egipatskom umetnošću, isto koliko i projektima proto-modernista kao što su Josef Hoffmann, Frank Lloyd Wright i Adolf Loos. A.d. karakteriše nefunkcionalni “modernizam”, t.j. prisustvo tzv. “tekućih” motiva u arh. Franc. Suštinski je vezan za Art Nouveau, a čak više potencira upotrebu luksuznih materijala: laka, bronze, slonovače, ebanovine, šagrena... Kao kontrast upotrebi takvih materijala, forme su jednostavne i masivne. Elementi preuzeti iz franc. stilova Luj XVI i Ampir ) su kombinovani sa stilovima umetnosti Afrike, Acteka, Kineske umetnosti iz dinastije Sung i kubizma. Arhitekt Robert Mallet- Stevens (1886-1945) je vodeći evropski predstavnik u ovom arh. stilu. U SAD, ovaj stil je doživeo najznačajniji izraz u gradnji oblakodera (Chrysler building, N.Y. 1929.g.). Važni predstavnici a.d. stila u dizajnu su Jacques-Emile Ruhlmann, Rene Lalique, Jean Dunand i A.M. Cassandre, čiji grafički dizajnerski rad karakterišu klasicizam, isto koliko i jak futuristički i kubistički uticaj.
Sve u svemu, a.d. je bio artizanski stil. Njegova izlozba u Parizu 1925.g. donela je mnogo kriticizma, zbog njegove izdašnosti i rasipnosti, pre svega od strane modernističkih dizajnera i arh. Interesovanje za a.d. preporođeno je 1960-tih, pre svega zbog svog stava nepoštovanja moderne umetnosti. Nadasve, a.d. je često sadržan u izrazu post modernizma 1970-tih.

U SRPSKOJ ARHITEKTURI u periodu prve polovine XX veka prisutne su nove tendencije u shvatanju i razvoju arhitektonskih stilova, a arhitektonska praksa raskida vezu sa dotadašnjim čvrstim pravilima i principima izrade projekata pojedinih vrsta gradjevina. U arhitekturi Srbije tog perioda prisutni su uticaji nekoliko stilova koji su u to vreme dominirali centralnom Evropom. Medju arhitektonskim stilovima, najsnažnije uticaje su ostvarili stilovi bečke secesije, minhenskog “jugendstila” i francuskog Art Nuvoa (Art Nouveau). Secesija i “jugendstil” došli su u Srbiju preko srpskih arhitekata koji su se školovali u inostranstvu, dok je francuska dekorativistička arhitektura postala prisutna i uticajna neposredno nakon Pariske izložbe koja je održana 1900. godine, a čiji se duh snažno osetio u Srbiji. Paralelno sa ovim evropskim kretanjima i uticajima, u okviru arhitektonske teorije i prakse buja i snažan pokret obnove nacionalnog, srpsko-vizantijskog stila i njegove primene na domaćem tlu. U Evropi i svetu to je vreme kada se istražuju i usvajaju nove metode gradnje i novi gradjevinski materijali, a medju njima značajno mesto dobija armirani beton, koji polako, ali sigurno postaje najviše primenjivan materijal u izgradnji objekata od toga doba. Te tehnologije polako prodiru i u Srbiju.
Literatura:
Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 101
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 2. str. 25.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 110.,111.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 35.,36.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 19.


ATIKA (grč. attikh attike, n. lat. attica, atički, atinski, franc. attique engl. attic, nem. Attika). U antičkoj arhitekturi, zid iznad pročelja zgrade ili krovnog venca; svrha mu je da prikrije krovnu konstr. Ime je dobila po tome, što se prvi put pojavila u grč. pokrajini Atici. A. je preuzelo rim. graditeljstvo kao jedan od bitnih elemenata na građevinama, kod kojih dominira luk (gradska vrata, slavoluci), gde ima funkciju površine na kojoj se nalaze natpisi i gde sluzi kao sokla, postament za skulpture. Tu je a. obično prekrivena uklesanim natpisima i reljefima. Kasnije se pojavljuje u stilovima, koji su izvedeni iz rim. arh. oblika (renesansa, klasicizam). U doba renesanse, a. pronalazimo na crkvama, kao i na profanim građevinama, gde često služi da bi pokrila krovne nastavke, dog u epohi baroka predstavlja nisku završnu etažu. U doba klasicizma, a. uobičajeno predstavlja završni venac (Brandenburška kapija u Berlinu).
Atika nadzidak je vrsta ukrasnog nadzitka iznad venca zgrade. Naziv nosi po grčkoj provinciji Atici, gde se ovaj oblik prvi put javio. Kod Rimljana se atika stavljala i iznad glavnog venca triumfalnih kapija, za ispisivanje natpisa i godina znamenja. I docnije upotrebljavan arhitektonski motiv u Renesansi i Klasicizmu.
Atika ukrašavanje (nl. attica, fr. attique) su arhitektonske karakteristične odlike starog atičkog građevinskog stila; naročito: ukrašavanje građevina stubovima.
Atički sprat, atička etaža (engl. attic storey).1. Sprat iznad glavne entablature građevine koji je arh. čvrsto povezan sa njom. Predstavlja etažu jedne građevine podignutu iznad glavnog venca građevine, u prostoru iza atike. Primer: rimski trijumfalni lukovi. Često se pojavljuje u gradnji dvoraca u doba baroka, takođe i kod višespratnih gradskih kuća 2. Takođe, tako se naziva i prostor unutar kosog krova građevine ili gornji sprat građevine, ukoliko je on niži od ostalih delova.




Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 108
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 170.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 32.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 42.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 21.


AUDITORIJUM (lat. auditorium mesto, na kome se sluša) 1. Prostorija, redovno većih dimenzija, u kojoj se održavaju predavanja, konferencije, koncerti. A. mora da bude akustičan, sto se postiže naročitom konstrukcijom oblika dvorane, posebnom izgradnjom zidova i tavanice, izborom materijala, koji upijaju ili odbijaju zvuk i izolacijom od spoljasnjih zvukova. 2. Antičko ime za brod u crkvi, gde se sluša propoved. 3. Od XVII veka, crkve reformisane religije usvojile su širok, skoro kvadratni plan tako da su nalonj i propovedaonica mnogo bolje vidljivi i reči sa njih se čuju razgovetnije. Ovakvi verski objekti bili su u osnovi auditorijumi, nazvani auditorijanske crkve.

Najstarije teatarske građevine koje sub sadržale arhitektonske elemente auditorijuma u ant. Grčkoj nastajale su paralelno s razvojem tragedije i komedije iz Dionizijevog kulta. Sastavni deo kulta bilo je izvođenje ditiramba, koje su recitovali, odnosno, pevali horovi prvobitno ispred Dionizijevog hrama ili na području Dionizijwvog svetilišta. Ciklična formacija hora uslovila je za njegovo nastupanje kružni prostor. Taj prostor, orkestra (orchstra), postaje jezgro ant. teatarskog objekta i dobija funkciju pozornice. U njenom je središtu žrtvenik (qumelh thimele), smešten na povišenom podzidu (bhma bema). žrtvenik je geometrijsko središte celog kompleksa; glumci koji se u kasnije vreme oko njega grupišu, dolaze samim tim u najpovoljniji vizuelni i akustični odnos prema gledaocima. Ovi isprva stoje u krugu oko orkestre, zatim sede na klupama (ikria ikria) smeštenim neposredno uz njen rub, i konačno na drvenim tribinama koje se provizorno, prigodom svečanosti, podižu oko orkestre (orhestre) u koncentričnim, stepeničasto povišenim redovima. Iz tih osnovnih elemenata, orkestre i provizornog gledališta, razvija se definitivan oblik teatarskog objekta.


Dok je grčki teatar sa auditorijumom redovno izvan grada, rimski se podiže unutar gradskih zidina; ne iskorišćavajući reljef terena, auditorijum ili gledalište (cavea) konstruiše se na nekoliko spratova koje nose stubovi i lukovi. Skena (scaena) se na oba svoja kraja spaja s gledalištem, čime građevina postaje potpuno zatvoreni objekat. Gledalište i orkestra, presečeni skenom na liniji dijametra, postaju strogi polukrug. Pošto se skena spojila sa gledalištem, nestali su postrani prilazi: u gledalište se ulazilo kroz nadsvedene hodnike (aditus, itinera, vomitoria), probijene ispod sedišta. Polukružna orkestra postaje deo gledališta, u kojem se nalaze redovi sedišta za odličnike. Skena dozivljuje potpunu transformaciju; ona postaje ravan do 30m dugačak povišeni podijum (pulpitum, proscaenium); u pozadini ga zatvara jednako dugačak vrlo visok zid scaenae frons, bogato raščlanjen dekorativnim arh. elementima (stubovi, pilastri, lukovi, timpani, korniši, niše) u nekoliko horizontalnih zona.

U poč. XXv. javljaju se i u arhitekturi auditorijuma elementi "Stila 1900" (Art nouveau, secesija), ali samo u ukrasu unutrašnjih prostora. Značajna promena u strukturi gledališta nastupa eliminisanjem loža; umesto njih konstruiše se po nekoliko redova polukružnih balkona, koji mogu imati i lože, ali samo kao otvorene, pregradama odvojene omanje prostorne jedinice. Primer je takvog rešenja pariski Theatre des Champs-Elyses sa 3 balkona (1913, A. Perret). Ovaj sistem koji pruža mogućnost znatno racionalnijeg iskorišćavanja prostora i povećanje broja sedišta, ubrzo je prevladao. God. 1914 ostvaruje H. van de Velde smeo pokušaj rešenja teatarskog prostora kao celine (Keln, t. na izložbi Werkbunda). Neposredno nakon Prvog svetskog rata javljaju se radikalno nove solucije. U traženju mogućnosti za što prostraniji auditorijum povezan s izbočenom kružnom pozornicom pregrađuje H. Poelzig 1919 cirkus Schumann u Berlinu za Reinhardtov Grosses Schauspielhaus. Inicijator Bauhausa W. Gropius unosi načela funkcionalnosti i u projekte teatarskih objekata (1923, Jena, kubični korpus).



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 109-110
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 74.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 13. -14.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 43.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 14.


AUTOHTONA ARHITEKTURA originalna arh., nastala na određenom tlu bez stranog uticaja. A.a. pripada narodnoj kulturi, proizašloj i vezanoj za razvoj iz daleke prošlosti. Autohtone osnove predstavljaju osnove i planove arh. objekata koji su nastali na osnovu empirijskih saznnja i graditeljeske tradicije jednog naroda ili podneblja.

Autohtona ideja grada je naziv za ideju ili nastanak jednog grada proizašlu iz potreba organizovanja samog stanovništva tog grada. Autohtoni elementi u gradu predstavljaju urbanističke elemente koji su karakteristični za taj grad, odnosno, koji su nastali na osnovu tradicije stanovnika tog grada. Autohtone tradicije su one arh. i urban. tradicije nastale unutar jedne ljudske zajednice na određenom geografskom području, bez spoljašnjih uticaja. Autohtone institucije je naziv za tradicionalne samosvojstvene institucije jedne ljudske zajednice, posebno jednog grada.

Autohtona arhitektura kao regionalizam u gradjenju naznačava pripadnost jednom području, regiji, geografskom podneblju ili posebnoj kulturno tradicionalnoj sredini. Regionalna arh. takođe predstavlja tradicionalnu arh. jednog podneblja. Ona može da bude folklorna arh. i tada je nastala kao plod istorijske narodne tradicije graditeljstva, ili može da bude istorijska arhitektura regije, kada nosi odlike i istorijske karakteristike stilova određenog područja. R.a. takođe pronalazimo i u vidu stilskog regionalizma, koji karakteriše upotreba stilskih elemenata jedne regije unutar arhitekture koja prostorno nije vezana za nju. Regionalizam možemo takođe da posmatramo u opštem smislu, prilikom istovremene upotrebe arh. elemenata karakterističnih za dve i više regija, pa čak iz više istorijskih perioda i njihovo ukomponovanje unutar jedinstvene i celovite arh. kompozicije.

Utvrdjena kuća u srpskoj folklornoj arhitekturi jenaziv za kuću, najčešće stambenog karaktera, koja ima sve elemente utvrde. U pojedinim delovima Balkana i danas su se zadržale utvrđene kuće, naročito u Metohiji, što je odgovaralo karakteru i načinu života stanovnika. Oblik utvrđene kuće potiče svakako iz srednjeg veka kad ase po takvim "kulama" sa čardacima i stanovalo. Ulazak u utvrđenu kuću je često tek visoko na spratu te je, bez stepenica koje se uklanjaju, nepristupačan (naročito noću). U prizemlje se sklanjala stoka a na vrh kule je brvnara (jer je među zidovima od brbana daleko ugodnije i zdravije stanovati nego među kamenom). Veoma praktične a estetski od izvanrednog efekta su otvorene drvene galerije na spratu tih kula, sa izrezanim dekorativnim arkadicama i klupom iza njih.

U folklornoj arhitekturi Balkana, posebno u srpskoj folklornoj arhitekturi, vajati su izdvojeni stambeni objekti podignuti u zajedničkom dvorištu, najčešće zidani od drveta na postolju od kamena, koji su služili za zasebno stanovanje mlađe generacije koja je zasnovala porodicu odvojeno od roditelja, ali u sastavu zajednice. Vajati su građeni kao brvnare ili od čvrstog građevinskog materijala, obično su manjih dimenzija. Osnovna karakteristika vajata je njihova izolovanost od ostalih objekata jednog seoskog domaćinstva.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 111
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 187.


AZRIEL, VIKTOR DAVID (oko 1875, Beograd – 1942, Beograd) Sin bogatog beogradskog Hajima D. Azriela, jevrejina i aktivnog člana beogradske jevrejske zajednice. Osnovnu školu i gimnaziju završio je u Beogradu, a Gradjevinski fakultet u Beču. Po povratku u Beograd, kraće vreme se bavio svojom strukom, a vrlo brzo ju je napustio. Bavio se izučavanjem jevrejske prošlosti i tradicije i mnogo je putovao. Tragično je zabršio život 1942. godine, kada je streljan od strane nacista.
Delo Viktora Davida Azriela vezano je za samo dve gradjevine, koje su podignute u Beogradu. Prvo je zgrada sinagoge u ulici Cara Uroša, koja je srušena u Drugom svetskom ratu. Medjutim, prema nekim izvorima, smatra se da je on rukovodio izvodjenjem radova na Sinagogi, kada je izvršio i neke izmene na projektu arhitekte Milana Kapetanovića. Njegova druga i mnogo značajnija gradjevina je robni magacin u ulici Kralja Petra br. 16, mada neki autori tvrde da su ovu zgradu projektovali bečki autori, dok je Azriel projekte samo potpisao. Zgrada je projektovana za Benciona Bulija, koji je u to vreme bio vlasnik bankarske radnje u Knez Mihailovoj ulici. Sa sigurnošću se može tvrditi da je Viktor Azriel prilikom projektovanja ovog objekta bio gradjevinski inženjer i izvodječ gradjevine. Prilikom uporedjenja izvedenog objekta i projekta, vidi se da su prilikom izvodjenja zadržane bitne osobenosti ovog objekta, mada mnogi detalji koji su prisutni u projektu nisu realizovani. Tako na primer, detalji ulaznih vrata nisu izvedeni do kraja a isto se odnosi i na dekorativne arhitektonske motive od kovanog gvoždja koji se nalaze na projektu, medjutim na realizovanom objektu ih nema.
Robni magacin Benciona Bulija je sagradjen 1907. godine i predstavlja jedinstveni primer projektovanja i realizacije arhitektonskog objekta po novim konstruktivnim rešenjima i savremenim principima upotrebe inovativnih gradjevinskih materijala. U to vreme je u arhitekturi vladala upotreba konvencionalnih i tradicionalnih gradjevinskih materijala i postupaka eklektične arhitekture. U tom pogledu, ovaj objekat predstavlja prvi primer upotrebe gvoždja, kako na planu konstrukcije arhitektonskog objekta, tako i na planu njegove dekoracije. Takodje je vrlo smelo enterijersko rešenje ovog objekta. U enterijeru, objedinjena su sva tri nivoa objekta u zajedničku celinu unutar koje dominiraju galerije i most. Takodje je ino9vativno rešenje fasade, kako po upotrebi do tada nepoznatog sistema fasade u obliku „zida zavese“, tako i po njenoj kompozicionoj strukturi i detaljima. Fasada je komponovana kao jedinstvena površina naglašenih vertikala, koja odaje neobičan izgled gradjevine. Upotreba velikih staklenih površina na fasadi objekta takodje je predstavljala novinu u srpskoj arhitekturi tog perioda. Dotadašnji objekti koji su gradjeni u Beogradu imali su tradicionalno projektovane i izgradjene fasade, dok je primer robnog magacina Benciona Bulija predstavljao tada herojski pomak u razvoju arhitektonske prakse i misli u srpskoj kulturnoj i arhitektonskoj sredini.

Literatura:

Gordić, G., „Arhitektonsko nasledje grada Beograda, I: Katalog arhitektonskih objekata na području Beograda 1690-1914“, Saopštenja ZZSKB, sv. 6, Beograd, 1966, 87.
Gordić, G. „Biografije. Srpska arhitektura 1900-1970“, Beograd, Muzej savremene umetnosti, 1972, 129
Djurić-Zamolo, Divna „Graditelji Beograda 1815-1914), Muzej grada Beograda 1981, 15,16


BAČIJA Naziv u upotrebi u planinskim predelima područja bivše Jugoslavije, predstavlja male kuće – kolibe načinjene od drvene gradje sa funkcijom letnje kućice čuvara stada. U proleće, čobani vode svoja stada u planinu na ispašu i tamo borave u katunima, da bi se u zimskog periodu povukli u svoja seoska stništa.
Katunsko stočarenje na planinama je širih razmera i, mahom je po visokim dinarskim planinama; tamo, dakle, gde je stočarstvo noseća privredna grana na selu. Bačije su zastupljene po pitomijim brdsko-planinskim oblastima, uglavnom po užoj Srbiji. dok je na katunima uvek dosta stoke i stine i krupne, na bačijama je malo. Na katunima se odgaja stoka koliko je potrebno u domaćinstvu, a još više za prodaju, takodje i beli smok, radi dokupljivanja žita; dok se na bačijama stoka gaji, a i smok pribira, pretežno za domaću potrebu. Tako je naročito u poslednje vreme, otkako ljudi sa sela zaradjuju novac i na dopunskim privredjivanjima. Ali pre rate gdešto se "od usta odvajalo i prodavalo" da bi se došlo do para. Bačije su bile letnjikovci. Premda je u tom privremenom staništu bilo sve od pokućstva i orudja prosto i zastarelo, za bačice, odnosno planinke, - kako su se žene još nazivale, bio je to, još kakav, odmor. I više od toga – oporavak. Takodje za čobančiće.
U konstruktivnom smislu, bačije su jednostavne šatoraste konstrukcije, sa dvovodnim krovom. Ponekad su načinjeni na točkovima, tako da je moguće njihovo premeštanje, poput kola, sa pašnjaka na pašnjak.
Grupa bačija može da formira zaselak. Zaselak čine stalni stambeni objekti, ali može da predstavlja skup privremeno podignutih objekata: šatora, skloništa, katuna - bačija.
Sa pojmom bačije ne treba mešati pojam vajata. Vajati su tip planinskih kuća koji predstavljaju izdvojene stambene jedinice od glavne domaćinske kuće. Vajati su služili kao kuća mladoj generaciji, koja je živela izdvojeno, ali ipak je boravila u sklopu porodične zajednice.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 115


BADANJ (engl. wooden water wheel nozzle, franc. conduite enbois, nem.Baumstammrohr). Šuplje stablo kojim se na potočarama dovodi voda na vodenično kolo. U srpskoj arhitekturi, badanj je sastavni deo takozvane vodenice “potočare”, koja je sagradjena u obliku drvene kućice postavljene iznad toka jedne rečice ili potoka. Badanj je predstavljao deo sistema za usmeravanje i dovod vode iz potoka u unutrašnjost vodenice, dge se nalazilo vodenično kolo.

Badanj je sastavni deo vodenice, koja predstavlja primitivno postrojenje za iskorišćenje vodene snage. Brvnara koja je podignuta na nekoj brzoj rečici, koja ima sistem vodotoka čijom energijom se obrće kolo mlina za mlevenje zrna u brašno. Vodenice su karakteristične za područja pod šumom, koja su bogata potocima, a svojstvena su narodnoj ili folklornoj arhitekturi. Na potoku se ovakvo postrojenje naziva potočara, a na reci rekavica.

U narodnoj mitologiji, vodenica je preka potreba i korisna je ljudima, ali je, kao i voda, opasna po njihov život. Po takvim njenim odlikama, nastala su dvojaka verovanja i predanja o njoj. U narodnoj tradiciji Balkana živi još i danas verovanje da su vodenice (pposebno potočare) mesta oko kojih se noću rado skupljaju demoni. Ovo verovanje je vrlo rašireno i motiv je mnogih priča u kojima se govori kako je vampir ili đavo napao nekoga, mučio ga i možda čak i ubio, i kako su seljudi oslobodili ovod zla.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 115

BADŽA (tur. bača dimnjak engl. dormer, franc. lucarne, nem. Dachfenster, Dachluke) 1. Otvor za dim u krovu narodne arh. za stanovanje. Čest za područje Balkana. Delimično zatvoren (da ptice ne bi ulazile), a ponegde i dekorisan. 2. Ležeći ili stojeći prozor na krovu, obično od cinkanog ili pocinkovanog lima. Ležeća b. je pravougaonog oblika. Stojeća može da bude polukružnog, trouglastog ili četvrtastok oblika.
Badža prozor je ležeći ili stojeći prozor na krovu, obično od cinkanog ili od pocinkovanog lima. Ležeća badža pravougaonog je oblika, sa okvirom od lima i zastakljenim poklopcem na šarkama. Stojeća je polukružnog, trouglastog ili četvrtastog oblika.
Krovna badža (nem. Dachgaupe) 1. Vertikalno podignut krovni prozor u odnosu na kosu krovnu ravan, pokriven jednovodnim, dvovodnim ili kupastim delom krova. Krovna badža je naziv za prozorski otvor načinjen u jednom krovu da bi se omogućio upad svetlosti u tavansku prosotriju i tako omogućilo funkcionisanje tavanskog prostora. Krovne badže mogu da budu: vertikalne, kose, ležeće. Prema konstrukciji, krovne badže su dvovodne ili viševodne. Rešenje krovnih badža nastalo je iz potrebe uvodjenja svetlosti i provetravanja tavanskog prostora kosog krova.
2. (nem. Kaffenster, Kappfenster, Dachluke) Prozorsko okno načinjeno od poklopnog crepa (ćeramide) sa polukruznim natkriljenim otvorom.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 115
BAJALOVIĆ PETAR

(14.05.1876, Šabac – 14.04.1947, Beograd). Rodjen je u staroj beogradskoj porodici, koja vodi poreklo iz Mostara, odakle je došao njegov deda tokom prve polovne XIX veka. Kuća Bajalovića koja se nalazila u ulici Gavrila Principa pominje se u dokumentima još 1842. godine, a srušena u periodu izmedju dva svetska rata. Petar je rodjen u Šapcu, fde je njegov otac službovao kao profesor, a osnovnu školu i Realku je završio u Beogradu. Studirao je na Tehničkom fakultetu Velike škole, a diplomirao je 1899. godine. Budući da je bio izvanredan student, dodeljena mu je stipendija za nastavak studiranja arhitekture na Tehničkoj visokoj školi u Karlsrueu u Nemačkoj. Tamo je diplomirao krajem 1904. godine i potom se vratio u Beograd. Prvo nameštenje imao je kao arhitekta u Ministarstvu gradjevina od 1905. godine. Medjutim, 1906. godine, postaje docent na arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta, gde je radio na predmetima nacrtna geometrija i perspektiva. Na Tehničkom fakultetu ostaće sve do svoje smrti.
Njegova predavanja uticala su na formiranje i razvoj mnogih generacija studenata, koji su ga cenili i poštovali. Neretko su njegova predavanja izazivala opšte divljenje prisutnih. Petar Bajalović je za svoje zasluge dobio više značajnih priznanja, kako u Srbiji, tako i izvan njeg, posebno u Italiji. Obzirom da je bio širokog obrazovanja i kulture, Bajalović je bio značajna renesansna ličnost. Pored arhitekture, aktivno je svirao violinu i bavio se umetničkom fotografijom. Medjutim, njegova arhitektonska delatnost bila je najznačajnija na polju arhitektonskog projektovanja. Najveći opus on je izradio u periodu izmedju dva rata. Medjudim, njegovo najveće delo nije se nalazilo u Srbiji, već izvan nje. Bio je to paviljon Srbije na Medjunarodnoj izložbi lepih veština koja je bila održana u Rimu tokom 1911-1912 godine.
U periodu početka XX veka, Bajalović je u Beogradu izgradio više stambenih zgrada, kao i javnih objekata, medju kojima se ističu: Dom učenica koji se nalazi u Krunskoj ulici 8 i muzička škola „Stanković“ koja je podignuta u ulici Kneza Miloša broj 1. U literaturi, Bajalović se često pominje kao projektant kuće našeg slavnog matematičara i erudite Mihaila Petrovića – Mike Alasa, koja se nalazi na Kosančićevom vencu broj 22. Projekat objekta predstavlja jednospratnu jednoporodičnu kuću. U jednoj polovini kuće živeo je Mika Alas, koji je u to vreme bio poznati beogradski neženja, dok je u drugom delu kuće živela njegova sestra sa svojom porodicom. Ono što je važno u arhitektonskom smislu je da sama zgrada nije projektovana po klasičnim principima, kako je to bilo uobičajeno u to vreme, već je autor primenio principe mnogo slobodnijeg projektovanja. Fasada nije statična, već je njen desni deo naglašen u celini kompozicije; na tom delu se nalazi akcentovan ulaz sa balkonom i krovnim zabatom. Iako su u dekoraciji objekta delimično korišćeni klasični arhitektonski elementi, sama fasada je bogata secesijskom plastičnom dekoracijom. Medjutim, na fasadi se nalaze i elementi preuzeti iz srpskog vizantijskog stila, kao što je dekorativni motiv u obliku šahovskog polja.
Godine 1912. Petar Bajalović je projektovao stambenu zgradu sa jednom etažom za trgovca Pavla Matića, koja je podignuta u ulici Dositejevoj broj 26. Projekat zgrade pokazuje autorovu opredeljenost za eklektičku arhitekturu, a na fasadi su prisutni renesansni i secesijski elementi. Fasada je i ovaj put komponovana asimetrično, na taj način da je ulaz u objekat postavljen sa strane, a iznad ulaza je postavljena bogata plastična dekoracija i ornamentacija. Takodje su poznati Bajalovićevi projekti za dve prizemne zgrade, od kojih se jedna nalazi u obliku dvorišne zgrade u Mišarskoj ulici broj 11 i podignuta je 1912. godine. Druga zgrada je sagradjena na uglu ulica Hilandarske i Vlajkovićeve, a datira iz 1914. godine. Fasade ovih objekata radjene su u stilu eklektike, koji je karakterističan za arhitekturu grada Beograda u tom periodu.
Jedna od najznačajnijih Bajalovićevih zgrada iz perioda pre Prvog svetskog rata jeste na polju stambene arhitekture. To je velika stambena zgrada koja je projektovana kao eklektična arhitektura i sagradjena je na uglu ulica Cara Dušana broj 11 i ulice Braće Baruh. Gradnja ove zgrade započeta je neposredno pred Prvi svetski rat, dok je završena nakon njega. Posle prvog svetskog rata Bajalović je radio projekte stambenih zgrada. Medjutim, karakteristične su i veoma značajne dve njegove javne gradjevine. Prva je zgrada Kolarčevog narodnog univerziteta, zgrada izuzteno mirnih arhitektonskih linija i stabilne kompozicije masa. Drugu zgradu projektovao je zajedno sa Petrom Anagnostijem, a to je zgrada Pravnog fakulteta u ulici Bulevar Kralja Aleksandra. Današnja zgrada Pravnog fakulteta, čija je izgradnja započela 1937. godine po projektu u to vreme dekana Tehničkog fakulteta prof. Petra Bajalovića i arhitekte Petra Anagnostija, završena je i useljena u jesen 1940. godine, neposredno uoči Drugog svetskog rata. Tu je preseljena i Biblioteka Pravnog fakulteta, koja je imala za to vreme impresivan knjižni fond od preko 36.000 primeraka, predstavljajući najveću pravnu biblioteku na Balkanu. Tek useljena zgrada Pravnog fakulteta oštećena je tokom aprilskog bombardovanja Beograda 1941. godine, a rad na Fakultetu je bio obustavljen. U zgradu su se uselile nemačke okupacione snage, a Biblioteka je bila nedostupna. Ovaj objekat ima naglašenu ugaonu kompoziciju i stilski je očišćen od ornamenata. Medjutim, može se reći da je sam objekat imao elemente naprednih arhitektonskih ideja, pre nego da je radjen u duhu školskih shvatanja i stavova. Petar Bajalović je projektovao i izvan Beograda, gde je radio na crkvenim objektima. Najpoznatiji su njegovi konaci manastira Kalenić i Ljubostinja.

Literatura:
Dr. Divna Djurić-Zamolo „Graditelji Beograda 1815-1914“, Muzej grada Beograda 1981, str. 20,21
Gordić, G., „Arhitektonsko nasledje grada Beograda, I: Katalog arhitektonskih objekata na području Beograda 1690-1914“, Saopštenja ZZSKB, sv. 6, Beograd, 1966,
Gordić, G. „Biografije. Srpska arhitektura 1900-1970“, Beograd, Muzej savremene umetnosti, 1972,


BALDAHIN (engl. baldachin, franc. baldaquin, nem. Baldachin, ital. baldacchino). Zastor iznad prestola, oltara, ulaznog portala itd. Moze da bude pokretan, viseći o plafon, izbačen sa zida ili slobodnostojeći na stupcima ili drugim nosačima. Takođe, v. Ciborijum.
Izvorno naziv znači "nošeni svod", potiče od baldakina (od arap. baldaqu, Bagdad), kako je zvano svileno platno. Prvobitno naziv za zlatom protkanu svilenu tkaninu, a zatim za pokrov presvučen takvom tkaninom koji se nosi kod crkvenih procesija. B. je i pokrov iznad prestolja, oltara, propovedaonice ili kreveta, razapet izmedju stubaca ili pričvršćen o zid ili tavanicu. Naziv b. potiče iz srednjovekovne reci Baldak, sto je bilo ime za Vavilon. U arh. najčešće je to mali zaštitni krović od drveta, kamena ili metala, smešten iznad kipova, naročito u doba gotike. Naziv b. se takođe upotrebljava za oltarski ciborijum. U baroknoj arh. b. je obnovio G.L. Bernini (bazilika Sv. Petra u Rimu). U ist. crkvi b. su izrađivali drvorezbari iznad vladičanskih stolova, analoja i drugog crkvenog nameštaja.
U opštem smislu reči, to je ukrasna tavanica podignuta iznad nekog kultnog mesta, statue i sl. U ranohrišć. doba b. je podizan iznad oltara (Ciborijum, tabernakl). U Srednjem veku takođe iznad grobnica (Grobnice sa baldahinom). U doba romanike, b. su podizani na zidovima crkava, gde su nadvisili sedeću ili stojeću statuu. U got., b. je piramidalnog oblika, postavljen na konzolno isturenom postolju.
Baldahin portal je kod romanskih crkava portal koji iznad lučno zasvedenog otvora ima plitku, dvovodu nadstrešnicu.
Baldahin polunebo je naziv za baldahin kod nameštaja, koji ne pokriva celu površinu kreveta, od uzglavlja do nogu, već, samo polovinu kreveta. Ovaj baldahin je nastao u srednjem veku a bio je namenjen osobama nižeg ranga i predstavljao je hijerarhijsko obeležje.
Baldahin tkanina (ital. Baldacco, baldaccino) je tkanina razapeta nad krevetom ili prestolom; ²nebo² razapeto nad oltarom. Neziv je nastao po zlatotkanom materijalu koji je izradjivan u Bagdadu.
Baldahin zastor (eng. baldachin, ital. baldacchino) je zastor iznad prestola, oltara, ulaznog portala itd. Može da bude pokretan, viseći o plafon, izbačen sa zida ili slobodnostojeći na stupcima ili drugim nosačima.





Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 117
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 220.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 38.-39.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 50.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 27.-28.


BALKANSKA PROFANA ARHITEKTURA Naziv sa svakidašnju, svakodnevnu arhitekturu, namenjenu standardnim, svakidašnjim korisnicima. Profana arhitektura obuhvata zadovoljenje standardnih, svakodnevnih, profanih potreba stanovnika, za razliku od na pr. sakralne gradnje, koja zadovoljava potrebe čovekovog verovanja u boga i potrebe njegovog kulturnog uzdizanja.
U istoriji arhitekture, profanom arhitekturom se smatrala sva ona gradnja koja se odvijala izvan hrama ili dvorca, gradnja objekata za prosto stanovištvo, gradnja "neplemićkih" objekata i karakteristika. Profana arhitektura tokom istorije arhitekture nije imala značajnije kvalitativne karakteristike.

BALKANSKA SEOSKA KUĆA, TIPOVI Karakteristični tipski oblici folklornih ruralnih stambenih jedinica su: dinarska brvnara, posavska brvnara, bonručara, panonska kuća od naboja, primorska kamena kuća, alpska brvnara, metohijska kula.

BALKANSKE VAROŠKE KUĆE, TIPOVI Karakteristični tipski oblici folklornih urbanih stambenih jedinica na Balkanu su: kuća orijentalnog stila, kuća primorskog stila, kuća zapadnog stila.

VAROŠKA KUĆA BALKANSKOG TIPA Jasno je da nepostoji jedan jedini tip stare varoške kuće za sve varoši u raznim krajevima Balkana.
Razlika između seoske i varoške kuće zavisila je od raznolikosti potreba i načina života seljaka i varošana. Zavisila je, zatim, od mogućnosti izbora građevinskog materijala, i najzad, u izvesnoj meri i od klime. Bar bi teorijski tako trebalo da bude. Međutim, dok su tri gornja uslova bila od najvećeg interesa i značaja za razvoj seoske arhitekture, za varošku to nije bio slučaj u punoj meri.
Razlika između sela i varoši u načinu života, a u vezi sa njim i sa potrebama, bila je najočiglednija. Varošanin se bavio trgovinom, bio je zanatlija, službenik i zaposlen na drugi način nego seljak zemljoradnik i stočar. Mada je i njegova kuća bila prvenstveno za stanovanje, bilo je i drukčijih kuća u varoši: zanatskih radionica, skladišta, prodavnica, gostionica, hanova, krčma itd. Jedna je kuća mogla da ima i više različitih namena.
Za zemlje Balkana dugo vremena je važila podeljenost na područje koje je obuhvatala Otomanska carevina – i na krajeve izvan te sfere, te kulture i tog načina života, a koji su bili pod zapadnjačkim ili mediteranskim uticajem Evrope u pogledu načina života i mnogo čega drugog. Dok je u onom prvom području vladala u arhitekturi varoške kuće izvesna jednoobraznost (uz lokalne varijante) dotle je u drugom bilo podvojenosti na dve uže grupe: jedne razvijene pod komponentama uslova Jadranskog primorja i druge pod uticajem kontinentalne Evrope. No ono što bi naročito trebalo istaći kod arhitekture varoških kuća uopšte, to je da je u njoj (dok se to za arhitekturu seoskih kuća ne bi moglo reći) – pored povinovanja uslovima životnih potreba, mogućnosti nabavke građevinskog materijala i vođenja računa o klimi – bilo veomamnogo i ugledanja na "modu" prihvatanja i primenjivanja već razrađenog tuđeg stila. Tako je to bilo i kod arhitekture varoške kuće u orijentalnoj sferi Balkana, tako u priobalnim mediteranskim krajevima, tako najzad, i u severo-zapadnim krajevima gde je uticaj kontinentalne Evrope bio najjači. Ta ugledanja išla su donekle čak i na račun racionalnosti i udobnosti kuće i života u njoj.
Varoška kuća balkanskog tipa nije bila nova, već je bila produžetak opšte vizantijske i bliže-orijentalne koncepcije. Na celoj teritoriji bližega Orijenta ekonomika i prilike života po varošima, odavno su učinili da za običnu kuću za stanovanje nije usvojen monumentalan i veoma skup način na koji su građene crkve i palate, već se iskristalisao jedan drugi način, ekonomičan i brz za građenje – bondručna konstrukcija. Uostalom i kroz srednji vek cela Evropa gradi kuće u bondručnom načinu konstrukcije, samo su tamo, zbog klime i zbijenosti kuća u giste aglomeracije a takođe i zbog ostalih lokalnih posebnosti, oblici bili nešto drukčiji.
Turci su prihvatili takvu kuću i ona je na prostoru od Kaira, preko Anadolije, do Bosne i Srbije, dobila svoj opšti dalji razvoj. Raspored soba je bio oko jednog srdeišnjeg prostora a sve je, obično, bilo razvijeno kroz prizemlje i jedan sprat, retko više od dva sprata.
Imućniji varošanin, koji nije bio vezan za uži centar varoši, imao je za sebe i svoju porodicu i veće zemljište, ograđeno a sa kućom u dvorištu i vrtu. Njemu ulica nije diktirala oblik i izgled kuće niti raspored u njoj. Međutim, za kuće duž ulica, bile su dve varijante: ili je dvorište izlazilo svojom ogradom i na samu ulicu te je kuća bila samo s jedne strane prislonjena, ili ga je bilo samo pozadi kuće te je ova s ulice bila uzidana između dve druge.
Vodovoda ni kanalizacije nije bilo. Klozeti su izdvajani uz kuću. Gde god je to bilo moguće sprovođeni su jazevi vode iz obližnje rečice da teku kroz dvorišta i ispod ogradnih zidova pojedinih imanja.
Pojedini krajevi cele varoši bili su izdeljeni (sem čaršije) u razne mahale.
Grejanje prostorija je bilo češće ćumurom i mangalima nego pravom peći (ova se razvija u Bosni). Zimi se zato silazilo da stanuje u ozidano prizemlje. To je bilo utoliko lakše jer je nameštaja bilo malo (kreveta nikako, već je posteljina razastirana noću na podu).
Uglavnom ovakav tip kuće ostao je isti kroz vekove kako u varošima Anadolije tako i na Balkanu.

VAROŠKA KUĆA U SRBIJI Stare varoške kuće u Srbiji su obično bile sa prizemljem i jednim spratom. Sobe su uvek grupisane oko jedne središnje prostorije, gde je i divanhana (dnevni boravak i prijem) otvorena mnogim prozorima prema vrtu. Stepenice za sprat nisu bile posebno izdvojene. One su bile ili u toj središnoj prostoriji ili spolja na tremu.
Krovovi, širokih streja, bili su pokriveni ćeramidom; metalnih oluka nije bilo.
U unutrašnjosti kuće nije bilo današnjeg nameštaja. Duz zidova su bili minderluci, a na podovima ćilimi. Drvene tavanice su bile ukrašene. Stolova i stolica nije bilo. U boljim kućama, peći su ložene iz sporednih prostorija, gde je stajao i ogrev. Osvetljenje je bilo svećama. Petroleumske lampe uvode se tek od XIXv.
Naročita pažnja je poklanjana vrtovima, kad su kuće mogle biti u njih izdvojene. Kod prislonjenih kuća duž ulice, gde god je to bilo moguće, ulazilo se prvo u dvorište a tek iz dvorišta u kuću. Kuće su bile namenjene uvek za stanovanje samo jedne porodice.

VAROŠKA KUĆA ZAPADNJAČKOG TIPA U VAROŠIMA VOJVODINE Obično se kaže da je zapadnjački duh u predele Vojvodine doneo arhitekturu baroknog duha, ali suština je u tome što se ceo život po varošima ovih teritorija odvijao pod sličnim ekonomskim i ostalim prilikama sa životom susednih varoši cele austrougarske sredine, sa kojom su ovi krajevi bili tesno povezani, slično kako su to oni jugoistočni krajevi Balkana bili povezani sa životom i prilikama u Otomanskoj carevini.
Pre svega, i same varoši su se razvijale više organizovano, oko jednog centra gde je bila crkva i upravne zgrade. Bilo je i širih ulica, no kuće su uvek duž njih prislonjene jedna uz drugu. One mogu biti i na dva do tri sprata. Služe i za više porodica. Dole je obično velika kapija; na fasadama su (obično bez ispada) nepravilni redovi prozora, sa krilima koja se otvaraju napolje; odozgo su visoki strmi krovovi, jer ima dosta snega. Kišnica se odvodi limenim olucima. Unutrašnji rasporedi odeljenja ovde su već više raznoliki, prema raznim potrebama. Stepeništa su često od kamena; pretsoblja su uz pojedine staove. U kuhinjama su štednjaci.
U prizemlju mogu biti prodavnice sa zanatskim radionicama, pa i krčme. Po starim varošima Severne Evrope kuće su često bile postavljene zabatnom fasadom na ulične linije i tu su imale visoke strme giblove, jer su i tavanski prostori bili iskorišćavani. I danas, mogu se još videti po nekim starim varošima takve fasade

VAROŠKA KUĆA NA KOSOVU Varoška središta na Kosovu nekad su bila gusto izgrađena; kuće su bile uzidane sa obe strane duž ulica. U čaršiji, gde su prodavnice a i zanatske radionice, kuće su drukčije od onih u manje zgusnutim krajevima varoši. Samo u gustim delovima naselja kuće su morale da budu građene i po više spratova u visinu.
Karakteristiku ovih kuća čini njihov raspored: one su obično samo za jedno domaćinstvo. Uprizemlju su bili kuhinja, ostave i posluga, na spratu je stanovala porodica. Prizemlje moze da bude i ozidano kamenom. Na spratu ima ispada, erkera – ćoška i doksata. Bondručna konstrukcija sprata omogućava nizove prozora (prozori su jednostruki a po visini su iz dva dela, koji se dizu i spuštaju u zljebovima). Strehe su široke, čak ih ima i preko 2m, sa poduhvatanjem rogova gredičnom podvlakom kako bi ispad mogao biti veći. Strehe mogu odozdo biti i obložene daskama a bez metalnih oluka su.
Često je sprat delom poduhvaćen drvenim stupcima tako da ostavlja deo dvorišta natkriljen i zaštićen od kiše i sunca. Tako je dvorište jedna od prostorija same kuće jer je porodični život zatvoren i malo se živi van kuće.
U izdvojenim konacima, usred zelenila vrtova raspored odeljenja u kući je obično simetričan, jer je kuća slobodna sa svih strana.
Poseban primer su kuće u Prizrenu, koje su amfiteatralno postavljene da je do maksimuma iskorišćeno povezivanje sa prirodom i dalekim vidikom za svaku kuću.




Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004,

BANAK ( engl. bench, franc. banc, nem. Bank). Klupa izgrađena pored kućnog zida ili ognjišta, ozidana, napravljena od kamena, drveta ili naboja.
Prve primere banka pronalazimo još u periodu neolita. Neolitski čovek je živeo u zemunicama, kolibama kružnog oblika, upuštenim ponešto u zemlju. U takvoj kolibi obično je u sredini bilo ognjište, do njega jama za otpatke, a uokolo nalazio de zemljani banak koji je sluzio kao sedište i ležaj. Jamu je kasnije zamenio sanduk, iz sanduka se razvila komoda i ormar, a iz zemljanog banka razvija se klupa, stolica i krevet.

PROZORSKI BANAK, SOLBANK, PROZORSKA KLUPA (nem. Sohlbank, Fensterbank) 1. Solbank. Donja osnova prozorskog otvora ili prozora. Unutrašnja donja horizontalna površina zidnog otvora u kojem se nalazi prozor. Prozorski solbank je oblozen drvetom, kamenom i dr. Prozorski banak je element svakog klasičnog prozora. U tom smislu, najjednostavniji i ujedno najstariji oblik prozora je četvorougaonik. Definišu ga: arhitravni natprozornik, dva doprozornika i prozorski banak.
2. Klupa za sedenje unutar prozorske niše.

PROZORSKA DASKA (nem. Fenster Brett, Simsbrett) Horizontalna pokrivna drvena ili kamena ploča prozorskog solbanka.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 120


ARHITEKTURA BAROKA Arhitektura u doba baroka prati beskrajno, infinitezimalno prostorno osećanj, stepenovanje i modulaciju radi sintetizovanja. U osnovi i prostoru, prevladava u crkvenim građevinama isprva uzdužni raspored, na kraju na osnovu uzora Il Gesu u Romu (J. Barozzi-Vignola); u kasnom baroku prodire centralni raspored s eliptično-kružnim (ovalnim) prostorom (G.L. Bernini, F. Borromini). U oba slučaja prostor je načelno centričan, razigran (dinamičan); bočni prostori, ukoliko postoje (na pr. kapele), podređeni su (subordinirani) glavnome, ne ne čine nekoliko tektonski samostalnih jednakopravno raščlanjenih delova; krajnja međusobna povezanost i podređivanje dominanti (na pr. kupoli, fasadi, glavnom oltaru) pravilo je arhitektonskog komponovanja, bilo da se radi o prostoru ili ljusci, za unutrašnjost i spoljašnjost. U čvrstoj i slikovitoj razigranosti oživela je površina (ljuska prostora) što plastičnije; površina sama postaje aktivan element slokovitih prostornih delovanja: iz nje se izvijaju teški kanelovani pilastri, čvrsto prislonjeni polustubovi i stubovi, kao i svod u unutrašnjosti, njen masivni član nosilac samo je deo razigrane zidne površine, koja je izbočena ili udubljena, prekinuta nišama i efektno obogaćena ukrasnim plastičnim elementima (girlande, festoni, maske). Bujno profilisani zidni venci, lukovi, grede, pilastri, kapiteli - korintski, kompozitni -, portali i prozorski okviri, konzole i podnožja za plastiku, atike, volute, različiti završeci i aplikacije - sve to služi stepenovanju nemira i slikovitosti u celini i detaljima. Pojednostavnjeni pokreti prostora, masivnost i tezina, napetost u razmerama, svetlo-tamne suprotnosti (chiaro-scuro) postignute intenzivim osvetljenjem (snažna svetla, duboke senke) i nagomilavanje elemenata stvara već unapred proračunate dramatične efekte. Nameni slikovitosti, pokreta i dramatizacije služe sve češće talasaste i izlomljene crte, spiralni zavoji stubova i voluta (Berninijev tordirani stub), prostorne dubine postignute iluzionističkom perspektivom, slikarskim i drugim sredstvima oblikovanja ostvareno virtuozno dekorativno delovanje (šarenilo materijala, čak i uz cenu verodostojnosti, obojenost, igrda odsjaja, koji se prožimaju i prelivaju, pozlate, dragoceni mermer, štuk, intarzije, inkrustracije, rezbarene aplikacije, metali, staklo, ogledala itd.). Višedelnost horizontalno i vertikalno raščlanjenih fasada i rizalita, arhitektonsko oblikovanje, koje više služi kao ukras nego što bi bilo funkcionalno, kod vestibila, stepeništa, terasa, portala, balkona i dr., daje i profanoj arh., nadasve tadašnjoj baroknoj palati i dvorcu s parkovima, alejama, ribnjacima, fontanama, vodoskocima, spomenicma, značaj svečane raskoši, monumentalnosti i blistavila (često pompeznih “prenatrpanosti”). Sinteza arhitektonskih, slikarskih i plastičnih delovanja treba da obuhvati gledaoca svom impresivnošću kulisno-scenske teatralnosti (katkad i vrlo fantastične), svom muzikalnošću mnogozvučne simfonije, čarom jedinstvenog, možda čak i na tren promenljivog doživljavanja. Barok je i doba široko zamišljenih urbanističkih celina, velikih vizura proračunatih na perspektivnu pozadinu i dubine trgova i ulica, doba uređivanja okoline u skladu s određenom vrhovnom zamisli i s određenim raspoloženjem i estetskom atmosferom. B.a. združuje prirodu i delo ljudske ruke u što monumentalniju sliku isprepletenosti realnog i irealnog, razuma i osećajnosti, logike i apsurda, matematike i kreativne fantazije, banalnosti i genijalnosti, te spontano doživljene i prolazne čulnosti. Estetika i filozofija baroka izviru iz zajedničkih osnova; dekoracija i arh. treba da budu jedinstvena, neodvojiva celina.

BAROKNA ARHITEKTURA U SRBIJI Barok se pojavio kod Srba u prvim decenijama XVIIIv. na teritoriji današnje Vojvodine, u vreme kad su krajevi bivše juzne Ugarske, naseljeni srpskim zivljem pali pod vlast Austrije, u kojoj je barok tada u punoj zrelosti. Napuštanje tradicije i prihvatanje baroknog stila bilo je u srp. umetnosti praćeno znatnim otporom naroda i crkve. Pobornici novog stila bili su građani-starosedeoci, trgovci i zanatlije, koji su tu stvorili nekoliko jakih ekonomskih uporišta (Budim, Ostrogon, Sent-Andreja, Segedin i dr.). Taj imućni sloj je uticao na crkvu konzervativnu i opreznu prema svemu što nosi obelezje zapadnjaštva i katolicizma.
Uticaji baroka pojavili su se prvo na crkvenoj arh. Posle austro-turskih ratova sa kraja XVII i poč. XVIIIv. izgrađivani su razrušeni manastiri i crkve. Visoki kler je insistirao na tradicionalnom, srednjovek. načinu građenja, no za to je bilo malo i graditelja i sredstava. Jednostavne barokne crkve, zidane od opeke i sa dekoracijom na zap. fasadi, bile su i praktičnije i jeftinije. Prva srp. barokna građevina, Georgijevska crkva u Budimu, podgnuta je još pre Seobe (1688), obnovljena 1733., uzivala je glas najlepše barokne crkve kod Srba. Elemente baroka imala je i crkva u Ostrogonu, takođe iz 1688. Nakon Seobe (1690) podignute su u Sent Andreji 4 crkve baroknog tipa: Saborna, Preobraženska, Ćiprovačka i Požarevačka.
U prvim decenijama XVIIIv. pravoslavna crkva je već prihvatila baroknu arh.. Stara despotska crkva sv.Luke u Kupinovu prilagođava se novom stilu, a despotska zadužbina, manastir Krušedol, dobija 1726. barokni zvonik. S vremenom su skoro svi manastiri Karlovačke mitropolije dobili barokne zvonike: Velika Remeta (1733), Rakovac (1735), Šišatovac (1742), Hopovo (1751), Beočin i Jazak (1753). Baroknoj arh. prilagođavane su i manastirske crkve: Krušedol je dobio barokni trem i prozore (1745), Velika Remeta barokno kube (1754), manastir Hodoš u Banatu barokne frontone sa volutama iznad pevničkih apsida (oko 1755). Mnoge stare manastirske crkve su srušene i na njihovo mesto pogignute nove u baroknom stilu: Grabovac (1741), Partoš (1767), Šišatovac (1772), Sen-Đurđe (1794), Fenek (1797). Punu pobedu baroknog stila predstavlja katedralna crkva karlovačkih mitropolita u Sremskim Karlovcima, koju je podigao Pavle Nenadović (1758-62). Konaci vojvođanskih manastira (osim u Jasku) bili su baroknog tipa. Barokni su bili i vladičanski dvori u Temišvaru, Budimu i Vršcu iz sredine XVIIIv. Plemići, vojnici i mućni građani grade takođe u novom stilu: barokni domovi Gražalkovića u Somboru, Karamata u Zemunu, Andrejevića u Sremskim Karlovcima, Stojčevića u Neštinu, barona Nikolića u Rudni.
Arhitektonska dekoracija građevina sastoji se uglavnom od raščlanjene fasade na crkvama, ili fasade sa glavnim ulazom kod konaka i dvoraca. Dekorativni elementi su pilastri i lizene, prelomljeni renes. kartuši iznad prozora, profilisane sime i venci, ponekad stubovi i zabati sa karakterističnim volutama. Skulpture nije bilo, ali je zato unutrašnja dekoracija crkava imala vanredne duborezne ikonostase, pevničke stolove i stolice izvedene u najbujnijem baroku, sa obiljem stilizovane biljne, pa i figuralne ornamentike u raskošnoj pozlati.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 123
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 240.-272.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968.,
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 55.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 128.


BASAMAK (tur.) Na Balkanu, stepenik, obično drveni. U turskoj orijentalnoj stanogradnji, naziv za drveni stepenik. U stambenoj kući balkanskog tipa, ime basamak se vezuje za najčešće jednokrako drveno stepenište koje iz hajata vodi na sprat turske kuće, na divanhanu.Takodje, basamak može da vodi u kameriju.

Stare varoške kuće u Srbiji su obično bile sa prizemljem i jednim spratom. Sobe su uvek grupisane oko jedne središnje prostorije, gde je i divanhana (dnevni boravak i prijem) otvorena mnogim prozorima prema vrtu. Stepenice za sprat – basamaci nisu bile posebno izdvojene. One su bile ili u toj središnoj prostoriji ili spolja na tremu.

Varoška kuća u Bosni je često jednim bokom prislonjena prema susedu a drugim bokom je otvorena prema dvorištu. Sa ulice se ulazi (visok zid i teška kapija) prvo u dvorište a zatim u kuću i drvenim stepenicama – basamacima, na sprat. Na spratu je drvena galerija duž cele kuće prema dvorištu. U prizemlju su posluga, ostave, kuhinja – mutvak. Za sprat se, strmim drvenim stepenicama - basamacima izlazi na divanhanu. Oko ove su sobe – halvati. Kamerije i ćoške su ispadi na spratu gde se sedi. Na prozorima mogu biti rešetke od letvica – mušepci.

Divanhana (tur. divan veće, većanje i hana kuća) je centralni deo orijentalne stambene kuće. Prilaz divanhani ostvaren je iz prizemlja jednokrakim otvorenim stepeništem. Može da ima razne oblike osnove, a ima funkciju glavnog komunikativnog prostora iz koga se prilazi stambenim prostorijama. Spoljni sid je često doksatno izbočen i obrađen drvenim dekorativnim lukovima i ogradom. Istaknuti deo d. (kamerija) ja glavni arhitektonski akcent na fasadi kuće.

Kamerija (tur. kameriye, arap qameriye) je vrsta zatvorenog balkona, doksat; povišeni i istureni deo divanhane u orijentalnoj kući, namešten minderlucima i jastucima.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 126


BASTION (ital. bastione od srednjovekovno lat. bastire graditi, utvrdjivati; franc. bastion i bastillon dem. od bastille, engl. bastion, nem. Bastei, Bollwerk,) Izbočeni deo bedema tvrđave, konstruisan u obliku petougaonika najčešće na uglovima bedema, iz kojih izbija kao klin. Dve njegove prednje stranice su okrenute prema tvrđavnom pretprostoru, a dve bočne sutiču se prema glavnom spoljnjem zidu tvrdđave, koji predstavlja petu stranicu petougaonika. Ovaj sistem fortifikacije javlja se u vreme izmene strukture gradskih utvrđenja koja je nastupila zajedno sa sve većim razvojem vatrenog oružja. Dotadašnji srednjev. utvrđeni grad (Burg, chateau fort) sa visokim tvrđavnim kulama, redovno na povišenim položajima, postao je u odbrambenom smislu neprikladan zbog dometa i razorne snage topovskih zrna. Umesto njega nastaje sistem koncentricne gradske utvrde, smeštene u nizini, okružene bedemima i zaštićene predtvrđavnim nasipima od nabijene zemlje, opkopima i jarcima s vodom; u tom sistemu, uglovi se pojačavaju b. za smeštaj topova. Bastion je uveden namesto rondele da bi se izbegao netučeni prostor ispred nje. Prvi bastioni podignuti su u Rimu, početkom XV veka, a zatim u Torinu, 1461. M. Sanmishelli je 1527 sagradio u Veroni dva prostranija bastiona. U Francuskoj, u XVII v. ovaj sistem utvrđenja dobija svoj definitivni izgled, delom inzenjera B.-F. Pagana i S. Vobana. Ubrzo zatim sistem utvrdjivanja sa bastionima kao osnovnim elementima tvrdjave postaje preovladjujući u stalnoj fortifikaciji i takav će ostati sve do druge polovine XIX veka. Glavni delovi bastiona su: fasa (čeoni bedem) i flanka (bočni bedem). Zadnja strana bastiona je njegov grkljan, a najisturenija tačka teme bastiona ili sajan. Tačka u kojoj se spajaju fasa i flanka zove se rame bastiona. Bedem izmedju dva susedna bastiona je kurtina. Na sredini kurtine obično je ulaz u tvrdjavu. ako je kurtina bila duža od uspešnog dometa arterije, na njenoj sredini gradjen je manji, srednji bastion dva polubastiona spojena kurtinom čine bastionski front. Produžena linija fase ka kurtini zove se odbrambena linija, jer su s flanke duž nje branjeni kurtina i susedni bastion bočnom vatrom. Sem bastiona u sklopu samog glavnog bedema, radjeni su i odvojeni, tzv. detašovani bastioni. Bastion ispunjen zemljom zove se puni, a ukoliko nije – šuplji. Prvi tip, češće primenjivan, bio je otporniji i pogodniji za manevar artiljerijskim orudjima. No, imao je i slabu stranu – ako posada na njemu nija bla posebno zaštićena, trpela je veće gubitke zbog rikošetiranja artiljerijskih zrna od gornje površine bastiona.

U srpskoj arhitekturi, poznati bastioni nalaze se na Kalemegdanskoj tvrdjavi u Beogradu i Petrovaradinskom utvrdjenju u Novom Sadu. Beogradska tvrdjava podignuta je na grebenu iznad ušća Save u Dunav u razdoblju od I do XVIII veka kao kompleks odbrambenog karaktera, sa naglašenom strukturom bastiona. Tvrdjava je danas svojevrstan muzej istorije Beograda. Ovu celinu čine sama Beogradska tvrdjava, podeljena na Gornji i Donji grad, i park Kalemegdan.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 127


BAZILIKA, BASILIKA ( grč. basilica basilica, stoa, kraljevska dvorana lat. basilica, bazilika, dvorana sa tremovima, od basilicus, carski, gospodski, engl. basilica, nem. Basilika). U ant. Grčkoj dvorana (basilica stoa), u kojoj je vršio sluzbu arhont basileus (arhont basileus). Kasnije je taj naziv prešao na rimsku baziliku, kod koje se razlikuju dva tipa: basilica forensis, koja je podizana na forumu i sluzila u javne svrhe (sudnica, trznica) i basilica domus, dvorana u carskim palatama (Hadrijanova vila, palata Flavijevaca na Palatinu), u kućama bogataša i u termama. Rim. b. je imala četvorougaoni oblik i bila je podeljena sa dva reda stubova u tri broda (navis), od kojih je srednji širi i viši od dvaju bočnih. Srednji brod imao je iznad stubova niz prozora, koji su u unutrašnjost građevine davali glavno osvetljenje. Nasuprot ulaza nalazila se na povišenom mestu polukruzna tribuna (exedra), gde je zasedao sud. Kasnije se uz tribune razvila u hrišćanstvu apsida. Bočni brodovi imali su često galerije (empore) za građanstvo. S vremenom se pojavio složeniji tip petobrodne, a ređe višebrodne bazilike.
Prvu baziliku u Rimu izgradio je cenzor Katon (184.g.p.n.e.); poznata je kao B. Porcia. Slede B. Fulvia, B. Aemilia (179.g.p.n.e.), B. Sempronia (170.g.p.n.e.). Iz carskog doba ističu se na Forumu Romanumu B. Iulia, prširena za Avgusta, B. Ulpia (iz Iiv.) na Trajanovom forumu, te Maksencijeva b. (klasičan primer nadsvedene bazilike). Od navedenih b. bila je B. Julia monumentalan petobrodni objekt. Izvan Rima imao je svaki grad, već od Avgusta, svoju b. (Pompeji, Ostia, Alatri). Isto je bilo i u kolonijama (u Africi, Španiji, Galiji, Maloj Aziji i dr.).
Naziv b. javlja se u hrišćanstvu tek od Ivv. u sev. Africi za bogosluzne prostorije, koje su se ranije zvale dominicum, ecclesia i conventiculum. B. je najraniji oblik crkve u hrišć. arh. i imala je presudno značenje za dalji razvoj crkvenog graditeljstva. Ona je već za Konstantina Velikog dobila glavne karakteristike, koje su kasnijim razvojem doživljavale izvesne promene. Mišljenja naučnika se značajno razlikuju u pitanju, kako se hrišć. b. razvijala do Ivv.; o tome postoji više teorija. Dve su osnovne teze. Neki smatraju da je hrišć. b. potpuna kopija rim.b., a neki da se razvila sasvim samostalno, odvojeno od rim. tradicije, što se odnosi posebno na tip poprečne b. u Mesopotamiji.
B. je tip crkve koja je obično podeljena na brod (centralni brod) i dva ili više krila (bočni brodovi). Centralni brod je viši i širi od bočnih brodova, osvetljen je prozorima iz klerestorijuma i sadrži galerije ili je izgrađen bez njih. U rim. arh., b. je bila prostrana dvorana za okupljanje korišćenja u funkciji javne administracije. Sam naziv b. je ukazivao na njenu funkciju, a ne formu. Rim. b. je često bila izdužena građevina, sa izdvojenim bočnim krilima (bočnim brodovima) i galerijama i sa apsidom nasuprot ulazu koji je bio postavljen na jednoj, dužoj ili kraćoj strani objekta. Ranohrišć. crkve razvijene su iz rim b. ( a ne iz paganske religiozne arh.). U toku VI v., hrišć. b. je konačno poprimila svoje suštinske karakteristike: izduženi plan; longitudinalnu osovinu; drvenu krovnu konstrukciju koja je bila iznutra vidljiva ili sakrivena ravnom tavanicom; takodje, karakteriše je i četvorougaoni ili apsidalni završetak plana.
Vrlo rano se javljaju odrođeni propisi za gradnju i opremanje bogoslužnh prostorija. Glavni su delovi ranohrišć. b.: apsida (grč. apsis apsis svod, luk), polukružna ili četvrtasta izbočina u zidu srednjeg broda nasuprot glavnom ulazu. Obično je nešto uža od broda i uokvirena lukom, koji ponekad stoji na dva stuba postavljena pred apsidu (arcus triumphalis). Ispod apside često se nalazi duguljast prostor s niskom ogradom za pevače, schola cantorum. Kasnije se podize iznad oltara kameni pokrov na stubovima (ciborijum, tabernakl), a amvon (propovedaonica) u srednjem brodu uz schuolu cantorum. Prothesis (mesto gde su se pripremali zrtveni darovi) i diaconicon (u kojem se čuvala crkvena odeća i gde su se preodevali sveštenici) pojavili su se kao depandanse apsidi. Te su dve male prostorije smeštene sa svake strane apside u bočnim brodovima ili su prizidane. Dvorana (grč. naos naos, lat navis; grč. ekklhsia ekklesia, lat ecclesia itd.) ran je već imala tri broda odeljena sa dva reda stubova i galerijama u bočnim brodovima, u kojima je bilo mesto za žene matronaea matronaea). Tavanica je ravna, konstruisana od drvenih greda; katkada je kasetirana. Transept (transseptum) je poprečni brod, koji se umetao između apside i brodova, pa je tako crkva dobijala oblik latinskog krsta. Kroz ulaz nasuprot apsidi dolazilo se u predvorje, narthex (porticus, pronaoz pronaos protulon) Ispred ulaza nalazio se kod starijih bazilika atrijum aulh usred koga je obično bio zdenac. Kasnije se javljaju tornjevi okruglog, kvadratnog ili poligonalnog oblika. Služili su kao zvonici, a na Istoku i kao odbrambene kule. Najpoznatije su ranohrišć. b. S. Paolo fuori le mura, S. Sabina i S. Maria Maggiore u Rimu, S. Apollinare in Classe u Ravenni, Eufrazijeva b. u Poreču i dr.

Bazilikalna crkva je ona podeljena na brod (centralni brod) i dva ili više krila (bočni brodovi). Centralni brod je viši i širi od bočnih brodova, osvetljen je prozorima iz klerestorijuma, i sadrži ili ne sadrži galerije. U rimskoj arhitekturi bazilika je bila prostrana dvorana za okupljanje, koja je bila korišćena u javnoj administraciji. Naziv bazilika je ukazivao na funkciji, a ne formu, a rimska bazilika je često bila izdužena zgrađevina sa izdvojenim bočnim krilima i galerijama i sa apsidom nasuprot ulazu, koji je mogao da bude kroz jednu od dužih ili kraćih strana. Ranohrišćanske crkve razvijene su iz rimske bazilike tog tipa, a ne iz paganske religiozne arhitekture. U vreme VI veka hrišćanska bazilika je dostigla svoje suštinske karakteristike: izduženi plan, longitudinalnu osovinu; drvenu krovnu konstrukciju koja je bila vidljiva ili sakrivena ravnom tavanicom; takođe i završetak plana, koji je mogao da bude četvorougaoni ili u formi apside.

Bazilikalan presek (nem. Basilikaler Querschnitt) predstavlja vrstu konstrukcije koja je javlja kod objekata koji su podužno podeljeni u više brodova, a nastala je iz potrebe za osvetljenjem unutrašnjosti građevine. Osnovne karakteristike b.p. su uzdignutost tavanice srednjeg broda građevine u odnosu na bočne brodove. Na taj način dobijeni su zidovi iznad krova bočnih brodova koji ne trpe veće konstruktivno opterećenje, pa prema tome, mogu da budu perforisani, odnosno mogu da sadrže široke prozorske otvore koji su dovoljni da bi enterujer građevine bio osvetljen.

Bazilikalno osvetljenje je naziv za osvetljenje jednog objekta ili jedne prostorije putem izdizadnja središnjeg broda prostorije u odnosu na bočni brod, da bi se na taj način oslobodio gornji, uzdignuti pojas zida i u njemu načinili prozorski otvori. Bazilikalno osvetljenje karakteristično je za arhitektonski tip objekta bazilike.

U srpskoj arhitekturi značajni su primeri bazilika pronadjenih na arheološkom lokalitetu Caričinog grada kod Lebana. U njemu se nalazila episkopska crkva sa krstionicom, koja se ubraja među najmonumentalnije spomenike vizantijske arhitekture na Balkanu, episkopska palata i bazilika sa kriptom. Do sada je otkriveno devet bazilika od kojih treba izdvojiti onu sa transeptom zbog jedinstvenih podnih mozaika čiji raspored i simbolika doprinose boljem razumevanju liturgijskih obreda koji su u njoj vršeni. U njoj je pronađen monogram ktitora Justinijana. Izvan gradskih zidina otkriveni su ostaci termi, vodovoda i manje crkvene građevine. Život u Caričinom gradu trajao je tokom 6. i početkom 7. veka, kada je prekinut slovensko-avarskim razaranjima


Na Petrovaradinskoj tvrđavi, koja predstavlja vredno arheološko nalazište na kojem su pronađeni ostaci ljudske delatnosti od pre 19 hiljada godina posebnu važnost ima objekat trobrodne bazilike koju su u 13. veku izgradili Benediktinci.
Literatura:
Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 131
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 289.-293.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 43.
-46.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 58.-59.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 30.-31