Slobodan Maldini:
autorski tekstovi za Srpsku enciklopediju
BEOGRADSKA MODERNA


Tokom 1920-tih, u Evropi dolazi do pune afirmacije »modernog pokreta« u arhitekturi, a stilski elementi modernizma postaju sastavni deo arhitekture novog doba. Moderna arhitektura, odnosno arhitektura oslobodjena ornamenata, pojavila se u Srbiji sa zakašnjenjem u odnosu na ovaj pokret. Stil secesije koji je predstavljao osnovu pokušaja formiranja nacionalnog, srpskog stila, i koji je dugo bio prisutan u srpskoj arhitekturi, polako se gasio u periodu posle Prvog svetskog rata, a njegovi protagonisti su se postepeno okretali prema, u to vreme u Evropi već prevazidjenim, istoricističkim oblicima eklektičkog neoklasicizma. Još uvek nije stvorena kulturna klima da se na domaćem terenu u većoj meri pojave savremeni arhitektonski tokovi. Od njih je srpska arhitektura još izvesno vreme ostajala po strani.


Medjutim, na arhitektonskoj sceni se polako javljaju stilski pomaci, koji nastaju kao posledica širenja savremenih arhitektonskih tokova prisutnih u Evropi. Na prolećnim i jesenjim salonima u novootvorenom umetničkom paviljonu »Cvijeta Zuzorić« učestvuju i osnivači avangardne arhitektonske grupe - »Grupe arhitekata modernog pravca«: Milan Zloković (1898-1965), Branislav Kojić (1899-1987), Jan Dubovi (1892-1969) i Dušan Babić (1894- oko 1948). Sredinom 1929. godine »Grupa arhitekata modernog pravca« otvara u Beogradu veliku arhitektonsku izložbu pod imenom »Prvi salon arhitekture«. Godine 1931., beogradski modernisti, u saradnji sa modernistima iz Zagreba i Ljubljane, organizuju »Izložbu jugoslovenske savremene arhitekture«.

Pioniri modernizma u srpskoj arhitekturi uglavnom su se školovali u klasičnim i konzervativnim sredinama, izuzev Nikole Dobrovića (1897-1967) , koji se školovao u Pragu, u krugu učenika Ota Vagnera (1841-1918). U prvoj generaciji srpskih modernista, nalazili su se Nikola Dobrović, Milan Zloković, Branislav Kojić i Dragiša Brašovan (1887-1965). Direktnu vezu sa pokretom modernizma ostvarila je, medjutim, tek druga generacija znatno mladjih arhitekata, koji su na arhitektonsku scenu stupili mnogo kasnije od svojih prethodnika. Medju predstavnicima ove generacije, bili su Milorad Pantović (1910-1986), Branko Petričić (1911-1984) i Jovan Krunić (1915-2001), koji su svi radili u ateljeu Le Korbizjea (1887-1966), u periodu pred početak Drugog svetskog rata. Kako u Srbiji sredinom 20-tih godina XX veka nisu bili stvoreni uslovi za pojavu pokreta modernizma, naročito zbog slabih kontakata sa predstavnicima modernog pokreta toga doba, to je bio presudan uzrok kašnjenja nastanka modernizma u Srbiji za celu jednu generaciju.

Period izmedju 1925. i 1927. bio je veoma značajan za nastanak i razvoj modernizma u srpskoj arhitekturi. Istovremeno, bio je povezan sa transformacijom srpske arhitektonske misli na opštem planu i uvodjenjem drugačijeg, novog načina posmatranja arhitekture u okviru srpske kulturne sredine. Značajan uticaj na razvoj novih ideja u srpskoj arhitekturi imala je pariska izložba »L'Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes«, koju su posetili srpski članovi Kluba arhitekata u organizaciji Branislava Kojića, tadašnjeg sekretara kluba i jednog od osnivača »Grupe arhitekata modernog pravca«. Na ovoj izložbi, srpski arhitekti su se upoznali sa idejama Konstantina Meljnikova (1890-1974) i, posebno, Le Korbizjea (1887-1965), koji je za tu priliku projektovao paviljon »L'Esprit Nouveau«.


Krajem 1925. godine Milan Zloković je radio projekte malih željezničkih stanica na kojima se naziru elementi nove estetike u arhitekturi. Iste godine, dobio je nagradu na konkursu za Umetnički paviljon »Cvijeta Zuzorić« i Jugoslovenski paviljon u Filadelfiji. U proleće 1927. godine, završio je projekt za sopstvenu kuću na Kotež-Neimaru. U jesen iste godine, Zloković neočekivano i radikalno menja svoj projekat porodične kuće. Novi projekat, kojim je zamenio već izradjenu projektnu dokumentaciju, predstavlja arhitektonsku kompoziciju kubičnih masa, ravnih krovova i izradjen je u novom, modernističkom stilu.

Zloković je imao velikih zasluga za razvoj moderne arhitekture u Srbiji. Takodje, on se smatra zaslužnim za promenu pravca unutar razvoja beogradskog Arhitektonskog fakulteta - koji je u to vreme još uvek negovao tradiciju eklektičke klasicističke i srpsko-vizantijske arhitekture - prema savremenoj, odnosno, modernoj arhitekturi. Obzirom da je bio odličan matematičar, on je još pre Drugog svetskog rata ukazivao na značaj modularne podele u arhitekturi i bio je u to vreme jedan medju prvima u Evropi koji je proučavao polje koordinacije mera u arhitektonskom projektovanju. Na ovom planu, ostavio je značajan rukopis: »Modularna koordinacija«.

U isto vreme češki arhitekta Jan Dubovi (1892-1969), ponesen idealima panslavizma, dolazi u Beograd da tu živi i radi. U Beogradu projektuje i gradi porodičnu kuću glumca Dragoljuba Gošića u do tada na ovim prostorima nevidjenom stilu funkcionalizma. 1926. godine Jan Dubovi piše tekst o »Radeničkoj kući i radeničkom domu«, drži predavanja o »vrtnim gradovima« i objavljuje ih u zagrebačkom »Tehničkom listu«. Svoj tekst ilustruje crtežima na kojima je vidan uticaj Adolfa Losa (1870-1933).

Iste 1926.godine, Branislav Kojić, koji se u Francuskoj školovao za inženjera, a ne za arhitektu, predstavlja svoje ideje koje u sebi sadrže duh tadašnjeg evropskog racionalizma u arhitekturi. Kojićev projekat Hirurške klinike iz 1926. godine nosi elemente ekspresionističkih eksperimenata Paula Bonaca (1877-1956). Početkom 1927. godine je prisustvovao prvom posleratnom Medjunarodnom kongresu arhitekata koji je održan u Hagu. Sam Kojić je 1928. godine poslao pisani materijal Filipu Mortonu Šandu za njegov tekst u časopisu »The Architect's Journal« koji se odnosio na analizu i predstavljanje nove arhitekture Beograda. Tekst opisuje razvoj moderne arhitekture u novorazvijenoj prestonici i po prvi put izvan zemlje predstavlja onovremene arhitektonske tokove koji su se dogadjali u Srbiji. Kojić je, takodje, medju prvima proučavao narodnu – tradicionalnu folklornu arhitekturu seoskog i gradskog tipa, koju analizira i klasifikuje.

Iz Sarajeva u Beograd 1927. godine dolazi arhitekta Dušan Babić (1894- oko 1948). Iste godine Babić se priključuje krugu beogradskih avangardnih arhitekata, a 1928. postaje suosnivač »Grupe arhitekata modernog pravca«.

Krajem juna 1928. godine u La Sarau kod Lozane, osnovano je Medjunarodno udruženje modernih arhitekata CIAM. Na sličnim osnovama, 12. novembra 1928. godine osnovana je u Beogradu »Grupa arhitekata modernog pravca«, čiji su osnivači bili Milan Zloković, Branislav Kojić, Jan Dubovi i Dušan Babić. Sva četvorica su studirali arhitekturu izvan Srbije. Milan Zloković je započeo studije u Gracu, završio u Beogradu, a potom se usavršavao u Parizu, gde je studirao i Branislav Kojić. Jan Dubovi je studirao u Pragu, a Dušan Babić u Beču. Grupa je osnovana da bi se putem izrade arhitektonskih projekata, njihovom realizacijom i javnim nastupima, zalagala za principe moderne arhitekture. U vreme svog najvećeg uspona, grupa je brojala osamnaest članova. Pored osnivača, u grupi su bili i Dragiša Brašovan, Petar (1899-1991) i Branko Krstić (1902-1978), kao i Momčilo Belobrk (1905-1980).

Grupa je organizovala nekoliko izložbi: »Prvi salon arhitekture« 1929. godine, »Prvi Jugoslovenski salon savremene arhitekture« 1931. i »Drugi jugoslovenski salon savremene arhitekture« 1933. godine. Grupa je takodje izlagala u Pragu 1930. godine. Godine 1934., nakon gotovo šestogodišnjeg delovanja, grupa je raspuštena na inicijativu samih članova.

U periodu pre osnivanja »Grupe arhitekata modernog pravca«, bilo je više pokušaja prenošenja evropskih uzora racionalističke arhitekture, putem uprošćavanja i ukidanja istorijskih elemenata na arhitektonskim objektima, uvodjenjem funkcionalističkih principa u arhitektonsko projektovanje i unošenjem racionalizacije u konstruktivni i kompozicioni sklop zgrada. Medjutim, sve ove pojave su bile prisutne u arhitekturi sporadično i izolovano, jer u to vreme još uvek nije postojao organizovani pokret na polju arhitekture putem kojeg bi karakteristični elementi, činioci modernog arhitektonskog projektovanja, bili uneti i predstavljeni u celosti i u pravom svetlu stručnoj arhitektonskoj javnosti u Srbiji. Kraj 1928. godine se, dakle, može smatrati trenutkom kada se na srpskoj arhitektonskoj sceni definitivno kristalizovao modernistički pokret, pre svega osnivanjem »Grupe arhitekata modernog pravca«, a potom i individualnim radom snažnih arhitektonskih ličnosti, koje su ovaj pokret definitivno unele u srpsku arhitekturu.

Početkom 1929. arhitekta Branislav Kojić objavljuje programski tekst modernizma, koji uobličava novi pokret i novi period u razvoju arhitekture u Srbiji. Tekst je objavljen pod naslovom »Arhitektura Beograda« u dnevnom listu »Vreme« .

U periodu kraja 30-tih i početka 40-tih dolazi do snažne ekspanzije modernističkog pokreta u Srbiji. U to vreme na arhitektonskoj sceni je aktivan arhitekta Dragiša Brašovan. Studije je završio 1912. na Tehničkom fakultetu u Budimpešti i Sarajevu. Do 1930. Brašovan radi pod uticajem srednjoevropske eklektične arhitekture. Od 1930. njegov arhitektonski izraz se bitno menja, razvija i obogaćuje pod uticajem novih tendencija na polju arhitekture, koje su u Evropi vladale u to vreme. Za svoje najznačajnije objekte Brašovan usvaja principe na kojima počiva moderna arhitektura. Medjutim, za razliku od evropskih uzora, njegovi objekti izgradjeni u tom duhu odišu razigranošću forme i emotivnim pečatom, iskazanim kroz diskretnu dekoraciju, čime odstupaju od dosledne funkcionalnosti pokreta moderne.

Izmedju 1927. i 1929. Brašovan je izveo Genčićevu i Škarkinu vilu, koje predstavljaju klasične primere akademske arhitekture. Početkom 1929. projektuje Paviljon u Barceloni i Radnički dom u Novom Sadu, dva izvanredna primera nove tendencije, koja je u svetu bila poznata pod nazivom »racionalistička arhitektura«. Značajne primere srpskog modernizma Brašovan je dao projektima za »kuću na uglu« u Francuskoj ulici u Beogradu, kao i za sopstvenu kuću u Mileševskoj ulici u Beogradu, koja je, na žalost, porušena u Drugom svetskom ratu. Posebno se, kao izuzetno avangardan, izdvaja njegov projekat za Jugoslovenski paviljon na izložbi u Milanu, iz 1931. godine. Njegovi radovi predstavljaju antologijske primere srpskog modernizma, a medju njima su izuzetno značajni i oni za zgradu Državne štamparije u Beogradu, koja je gradjena izmedju 1933. i 1940. godine, za zgradu Komande ratnog vazduhoplovstva u Zemunu, koja je gradjena u periodu 1934.-35., kao i za zgradu Dunavske banovine u Novom Sadu iz 1937.-40. godine.

U isto vreme, u Novom Sadu, Djordje Tabaković (1897-1971) gradi kuću Klajn (1932.) i palatu Tanurdžić (1934.), obe remek-dela srpskog modernog pokreta. Tanurdžićeva palata jedan je od najznačajnijih arhitektonskih motiva Novog Sada. Zgrada Sokolskog društva (1936.) važi za jedno od njegovih najlepših dela, a kuća doktora Klajna ušla je u udžbenike arhitekture. Tabaković je jedan od najvećih srpskih arhitekata modernizma, izmedju dva rata. Za razliku od ostalih, on je projektovao skoro isključivo u modernističkom stilu. »Presudni uticaj na njegov rad imala je Le Korbizijevoa izložba koju je video u Parizu. Tabaković je, taj novi, bezornamentalni stil prepoznao kao simbol bliske budućnosti i odlučio se da ga prihvati. S druge strane, investitori su ga oberučke prihvatili jer je bilo jeftinije tako graditi, a stanovi su bili kvalitetniji, sa više svetla, dok su krovovi često korišćeni kao „peta fasada“«. (Vladimir Mitrović, istoričar umetnosti).

Tokom perioda 1930-tih na scenu srpske arhitekture stupa izuzetna ličnost – Nikola Dobrović (1897-1967). Bio je češki djak i veći deo života proveo je i radio u Pragu. Prag je u to vreme bio izvor evropskog racionalizma, a tamošnja arhitektonska sredina bila je medju najrazvijenijim u Evropi. Iz Praga, Dobrović je pokušao da se približi srpskoj arhitektonskoj sceni učešćem na javnim konkursima. Budući da ovdašnja kulturna javnost još uvek nije bila spremna da prihvati arhitekturu koju je on predlagao, Dobrović je na konkursu za zgradu novosadskog Pozorišta izgubio od Dragiše Brašovana, čiji je stil bio prihvatljiviji za tamošnju sredinu. Dobrović je bio beskompromisan i nepokolebljiv, spreman i da se povuče iz posla ukoliko nije mogao da ostvari svoju arhitektonsku zamisao. Godine 1930. pobedjuje na medjunarodnom konkursu za arhitektonsko-urbanističko rešenje Terazijske terase, kada je imao samo 33 godine. U konkurenciji su bili radovi prispeli iz Nemačke, Čehoslovačke, Francuske i Jugoslavije. Na konkursu je otkup dobio Dušan Babić, a jednu medju nagradama dobio je Branislav Marinković (1903-1980), za rad koji je poslao iz Pariza. Bila je to prva velika pobeda modernizma u Srbiji, izvojevana svega tri godine nakon što je na konkursu za zgradu Lige naroda u Ženevi modernistički projekat Le Korbizjea i Pjera Žanerea bio u uskom izboru za dobijanje prve nagrade.


U časopisu "Arhitektura", koji je od oktobra 1931. do sredine 1934. uredjivao Dragutin Fatur beogradski modernisti B. Kojić, B. Maksimović, M. Zloković, M. Belobrk i, naročito, N. Dobrović imali su zapažen publicitet objavljivanjem svojih tekstova. Nikola Dobrović u tekstu „U odbranu savremenog graditeljstva“ tako piše: „Stilovi, poput secesije, jugendstila ili kubizma, bili su samo dobronamerna reakcija na eklektizam, ali nisu imali prava na opstanak, graditeljstvo su opteretili formalizmom. U razvitku savremenog graditeljstva to su samo epizode, prolazne zablude. Navedeni stilovi nisu ulazili u bitne probleme gradjenja, pretežno su se bavili oblikovanjem fasada“.

Aprila 1931. u paviljonu »Cvijeta Zuzorić« otvorena je »Izložba nemačke likovne umetnosti«, koja je izvršila značajan uticaj na dalji razvoj modernog pokreta u Srbiji i opšte opredeljenje arhitekata prema ovom pravcu. Na izložbi su predstavljena dela Ota Bartninga, Petera Berensa, Valtera Gropijusa, Eriha Mendelsona, Misa van der Roa, Bruna Paula, Hansa Pelciga, Hansa Šaruna, Frica Šumahera, Bruna i Maksa Tauta, Hajnriha Tesenova, Martina Vagnera i drugih. Maks Taut je održao predavanje o osnovnim principima moderne arhitekture. Medjutim, treba istaći da izložba nije bila prihvaćena sa oduševljenjem od svih predstavnika srpske arhitekture, a stručna sredina je ponovo pokazala svoj neuobičajeno konzervativni mentalitet. Ovakvo, retrogradno shvatanje srpske kulturne javnosti, koja i dalje nije bila spremna da prihvati i prigrli nove ideje i tendencije, otežavalo je razvoj novih arhitektonskih puteva i pravaca. Na ovakvo stanje u kulturnoj sredini i nisko stanje svesti društva žali se Zloković u tekstu koji je napisao nakon izložbe nemačkih autora, a koji je objavljen u čehoslovačkom časopisu »Stavba«.

Na otvaranju Prvog salona arhitekture, Milan Zloković se obraća stručnoj javnosti naglašavajući da pristalice novog pokreta u arhitekturi izlažu zajedno sa ostalim kolegama, bez obzira na postojeće stilske i druge razlike, u nameri da održe komunikaciju i blizak kontakt sa njima. Sve ovo govori o dubokom konzervativizmu sredine, društvenoj klimi u kojoj nije bilo moguće nešto promeniti, naročito ukoliko je to dolazilo od strane novih i avangardnih tendencija u Evropi. Izvor konzervativizma u srpskoj arhitekturi možda treba tražiti i u činjenici da su srpski arhitekti bili predstavnici srednje ili više klase, a arhitektonsko obrazovanje su sticali u konzervativnim školama. Takodje, bili su to već afirmisani arhitekti, kojima eksperimenti u stilu i estetici nisu bili bliski. Nasuprot njima, nalazili su se mladi arhitekti, koji su se celokupnim svojim bićem i verom prepuštali bujici arhitekture, a ona ih je najčešće lomila i u njoj su se njihove avangardne ideje utapale i nestajale.

U godinama 1931. i 1933. Milan Zloković je gradio više stambenih zgrada i vila. Monumentalna je njegova Hipotekarna banka u Sarajevu, iz perioda 1928. i 1932. godine, gde su prisutne osovinska simetrija i stubovi u pročelju. U isto vreme gradio je hotel »Žiča« u Mataruškoj banji, gde je pristup projektovanju stilski pročišćen, bez značajnijeg uticaja akademizma. Za projekat gradske kuće za porodicu Zaborski, Zlokoviću je uzor bio neizvedeni projekat vile Štros iz 1922. godine, Adolfa Losa. Za projekat Doma trgovačko-industrijske komore u Skoplju, Zloković je kao uzor imao projekat Radničkog kluba Zujev u Moskvi, Ilje Aleksandroviča Golosova (1883-1945), iz 1928. godine. Pri projektovanju zgrade Univerzitetske dečije klinike u Beogradu, Zloković se oslanjao na projekat Sanatorijuma za tuberkulozne u Paimiju u Finskoj, Alvara Alta (1898-1976). Prilikom izrade konkursnog projekta za palatu Albanija iz 1938. godine Zloković kao likovni uzor uzima ekspresivne elemente Mendelsonovih robnih kuća »Schocken« u Štutgartu i »Petersdorf« u Vroclavu, obe iz 1927., i kombilnuje ih sa konkursnim projektom za soliter u Fridrihštrase, Huga Heringa (1882-1958). Medjutim, 1939. godine, Zloković predstavlja sasvim originalno rešenje na projektu poslovne zgrade i izložbenog salona FIAT-a u Beogradu.

Takodje, već pomenuti arhitekta, Branislav Kojić, koji je diplomirao 1921. godine u Parizu, gradi objekte u Beogradu i Skoplju, medju kojima i stambenu zgradu dr Djurića u Prizrenskoj ulici u Beogradu, koja predstavlja antologijski primer srpskog modernizma. Učestvovao je na većem broju konkursa i dobio nekoliko prvih nagrada. 1925. godine dobio je prvu nagradu za umetnički paviljon na Kalemegdanu u Beogradu, a iste godine i prvu nagradu za Jugoslovenski paviljon na »Exposition internationale des Arts décoratifs« u Parizu, a 1935. godine za studentski dom u Skoplju. Medjutim, svaki pokušaj Kojićeve stilske radikalizacije, odnosno »ogoljavanja« projekta završavao se na taj način što bi investitor projekat odbacio. To se dogodilo i sa njegovim projektima za vilu na Topčiderskom brdu i Vilu za umetnike, takodje na Topčiderskom brdu, oba iz 1929. godine. Na ovim projektima, Kojić je pokušao da oblikuje arhitektonski objekat po principu »tekućeg prostora«, komponovanog iza modernistički koncipirane fasade. Kojićev crtež »Enterijer A la Korbizje« iz 1929. godine govori o njegovoj potpunoj opredeljenosti prema idejama koje je Le Korbizje u to vreme širio evropskom arhitektonskom scenom.

Kojić i Zloković, radeći u konzervativnoj i arhitektonski neukoj i nedovoljno pismenoj sredini kakva je tada bila Srbija, gubili su poslove zbog sopstvenih ideja i arhitektonskih opredeljenja, koje ta i takva sredina još uvek nije bila spremna da prihvati. U takvim uslovima oni su bili prinudjeni da i dalje projektuju suprotno sopstvenim profesionalnim ubedjenjima, sve poštujući konzervativne zahteve svojih naručilaca. Zloković je tako gradio u periodu izmedju 1930. i 1931. godine zgradu »Opel«-a u Beogradu, koja sadrži davno prevazidjene dekorativne elemente karakteristične za prethodni stilski period u arhitekturi. Kojić, suprotno svom arhitektonskom stavu, za zgradu dr Djordja Radina, koja je gradjena izmedju 1931. i 1932. godine, nacrtao je dve varijante fasade: modernističku i klasicističku, na koji način je izašao u susret zahtevu konzervativnog investitora.

Jan Dubovi je projektovao i gradio tokom 30-tih i početkom 40-tih godina kompleks opservatorije na Zvezdari, koji se sastoji od kompozicije tehnološki naprednih arhitektonskih objekata.

Dušan Babić gradi niz stambenih zgrada, medju kojima je značajna zgrada »Lektres« u ulici Maršala Birjuzova br. 21 u Beogradu, sa elementima »modernističkog dekorativizma«, kojim pokušava da pomiri dva različita stilska perioda u arhitekturi i na taj način da »ublaži« sirovu snagu modernog pokreta i prilagodi ga uslovima sredine u kojoj gradi.

U vremenu kraja 30-tih i početka 40-tih godina XX veka gradnja definitivno dobija stilske karakteristike moderne arhitekture. Nova shvatanja koja u to vreme postaju dominantna u likovnom, gradjevinskom pa i socijalnom pogledu, unela su velike promena u arhitekturu Srbije. Skromnost i skučenost balkanske sredine i njen lokalni, istočnjački karakter polako, ali ubedljivo, menjaju nova, svetla zdanja, čistih linija strogo geometrijskih formi. Ovaj arhitektonski jezik sve više primenjuju prvo beogradski, a zatim i ostali arhitekti na tlu Srbije. Sam prestoni Beograd se može ponositi arhitekturom nastalom u to doba, ne samo gradjevinama koje su projektovali Zloković, Kojić i Brašovan, već i delima ostalih predstavnika moderne arhitekture, medju kojima su bili najznačajniji: Miladin Prljević (1900-1973), Branislav Marinković (1903-1985), Djura Borošić (1910-1965), Hugo Erlih (1879-1936), Ernest Vajsman (1904-1985), Branko i Petar Krstić, Miša Manojlović (1901-1942), a potom i Momčilo Belobrk.
Literatura:
Dr. Divna Djurić-Zamolo, »Graditelji Beograda 1815-1914«, Muzej grada Beograda, 1981
Zoran Manević, Žarko Domljan, Nace Šumi, Ivan Štraus, Georgi Konstantinovski, Božidar Milić, »Arhitektura XX vijeka«, Prosveta/Beograd, Spektar/Zagreb, Prva književna komuna/Mostar, 1986
Miloš R. Perović, »Srpska arhitektura XX veka, od istoricizma do drugog modernizma«, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, 2003
Mihajlo Mitrović, »Novija arhitektura Beograda«Jugoslavija, Beograd, 1975
»IT Novine«, brojevi iz 1982. godine

SLOBODAN MALDINI Broj slovnih mesta: 18228


BEZISTAN (bezisten; arap. bez platno) U islamskim krajevima tržnica ili trgovačka kuća u bazaru, odnosno čaršiji, građena većinom od kamena, pokrivena sistemom više kupola ili obličastim svodom. Uz glavnu prostoriju, u kojoj se trguje, često su u nizu smešteni, poput boksova i magacina, dućani sa skupocenom robom.
Prema tipu osnove i prostornoj dispoziciji kao i prema tipu primenjene konstrukcije, b. mogu biti podeljeni u dve grupe: bazilikalne i kupolaste. Bazilikalni su obično na tri broda: srednji brod je širi i viši i služi za komunikacije i osvetljenje; u bočnim brodovima su dućani, sa poluobličastim svodovima. Kupolasti b. imaju pravougaonik u osnovi i popdeljeni su sistemom stubaca i lukova na mrezu kvadratnih polja, pokrivenih kupolom. Dućani su postavljeni uz spoljne zidove i uz snažne stubove u središnjem prostoru. Komuniciranje kroz b. prvog tipa je uglavnom poduzno, dok je kod drugog tipa i podužno i poprečno, odnosno kružno.
Sama osnova bezistana moze biti sasvim jednostavna, a ponekad i komplikovanija. Sredinom, ide obično jedan širi brod, pored koga su, jedan za drugim, svaki pod zasebnim svodom, poređani prostori za trgovine. Osvetljenje se obično dobija kroz badže, kojima su svodovi probijeni. Često se dešava da su han i bezistan međusobno povezani, kao na pr. Tašli-han i Bezistan u Sarajevu, iz vremena oko 1527.g.

Turski bezistan, bezisten (pers. bedesten, basistan) je pokrivena turska čaršija. Poreklo pojam vodi od prodavnica pamuka i pamučnog tekstila. Bezistan je pokrivena turska, odnosno, orijentalna čaršija sa dva ili više nizova prodavnica i središnim prilazom i tavanicom sazidanom poluobličastim svodom sa prozorima. Takodje, čaršije su zidane u kamenu ili opeci bez drvenarije, zbog opasnosti od požara. Poznati primer bezistana nalazi se u Istambulu – Kapali čaršija (zatvorena čaršija).

Bezistani se uglavnom nalaze u sklopu čaršije. Čaršija (turski carsi, od persiskog čarsu četiri strane) je trgovačko zanatlijski deo grada. Pojam čaršije kod nas vezan je za gradove koje su osnovali ili razvili Turci. Ona obuhvata čisto privredni deo grada, s dućanima i drugim javnim objektima, u prvom redu putničkim svratištima ili hanovima. Dućani, kao glavni objekti, postavljeni su sa obe strane ulica. Oni su malih dimenzija, izgrađeni od provizornog materijala, jednostavne konstrukcije. Građeni su u nizu, jednake visine, kao da su pod jednim krovom, što daje karakterističan izgled čaršijskim ulicama. Pored bezistana dućana i magaza, u sklopu čaršije, nalaze se sakralni i javni objekti: džamije, turbeta, hanovi, hamami, javne česme i sebilji. Sem džamija - mošeja, koje su, u pogledu na razvoj monumentalne arh. Najkarakterističnije u islamskoj arhitekturi nailazimo i na masu građevina druge vrste, kako verskog tako i profanog karaktera. S jedne strane to su tekije (manastiri), turbeta (grobne građevine), medrese (verske škole), - s druge strane nailazimo na hanove ili karavanseraje (karavanske trgovačke stanice), bezistane ili bazare (tržnice), moristane (bolnice), amame (kupatila), kioske, sahatkule, šedrvane, česme, mostove, tvrđave, kao i veće ili manje zgrade za stanovanje.

Literatura:
Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 143
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 361.-362.


BIFORA (lat. biforium, biforis sa dva otvora, dvokrilan, dvovratan; franc. double baie, fenetres geminees, nem. Doppelfenster, Gekuppeltes Fenster, Zwillingsfenster, ital. bifora) Prozor razdeljen kamenim stubićem na dva dela, od kojih je svaki obrubljen posebnim lukom. B. postoji u vizant., roman., a naročito u gotskom graditeljstvu, kao i u renesansnom. U roman. i u cvetnoj gotici predstavlja likovno obogaćenje zidne površine svojom konstrukcijom i raznolikom plastičnom ornamentikom. Često su i monumentalne dveri katedrala ovako razdeljene okruglim stubom ili četvorougaonim stupcem (franc. trumeau, nem.Treilungspfosten, ital. pilastro divisorio).

Trifora (od lat. triforis, triforus, trokrilan, trodelan, trovratan) je lučni otvor koji je sa dva stubića podeljen na tri dela, čest u strukturi prozora.
Javlja se u evr. srednjevek. arh. Romanička t. jednostavnog je oblika; u gornjem delu, što ga zatvara luk, ispunjena je ili perforisana otvorima (rozeta, trolist). U gotici se razvija tip dekorativne trifore s razdelnim stubićima koji nose kapitele i s komplikovanim mrežištem. U ranoj renesansi javlja se t. koja umesto lučnog završetka ima ravni arhitrav; iz nje se s vremenom razvio trodelni prozor karakterističan za evr. profanu arh.
Poseban je tip trifore tzv. serliana, nazvana po italijanskom graditelju i teoretičaru arhitekture Sebastianu Serliju koji ju je proučavao na rim. spomenicima i prvi publikovao. Sastoji se od tri lučna otvora od kojih je srednji visinom i širinom veći od dva bočna. Ovaj tip trifore sačuvan je na ant. spomenicima u Baalbeku i Tebesi i na Dioklecijanovoj palati u Splitu.

Kvadrifora (od lat. quadriforis sa četiri otvora) je prozor razdeljen sa tri stubića ili stubića na četiri otvora, od kojih svaki ima poseban luk. U roman. arh. javlja se kod zvonika u nizu (odozdo prema gore) iznad bifora ili trifora. U got. je često sa svojim bogatim plastičnim klesanim ukrasom dominantan akcent na pročelju građevine.





Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 146
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 373.-374.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 119.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 75.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,



BOLNIČKE ZGRADE

Zdravstvene ustanove za smeštaj i lečenje obolelih lica. Po tipu mogu biti: opšte i specijalističke. Jedna bolnica sadrži: prijemno odeljenje, bolnička odeljenja, medicinske jedinice i administrativno ekonomski deo. Sistem izgradnje moze biti: blok, paviljonski ili kombinovani.
Opšte bolnice i klinike kao centar stručne nege i pomoći bolesnima sa higijensko-tehničkim uređajima čine slobodnu makro-urbanističku jedinicu. Bolnice i klinike treba da obezbede optimalne higijenske uslove za lečenje i da svojim uređajima spreče širenje infekcije, kao i da omoguće sprovođenje nastave i osiguraju stručnu i naučnu aktivnost.
Specijalne su bolnice predviđene samo za zdravstvenu službu jedne vrste bolesti. One po svojim razmerama i po svojoj organizaciji službe sačinjavaju manje mikrourbanističke lokacije.
Kliničke su bolnice u sastavu univerziteta, sa manjim brojem kreveta, ali sa svim potrebnim uređajima za naučni rad. One u svom sastavu imaju izvestan broj naučnih instituta, kao: patološki, anatomski, rendgenološki, bakteriološki, za rak i dr. Kliničke bolnice pored brige o bolesnicima, služe za unapređenje medicine kao nauke.
Prvi začeci bolničkih ustanova spominju se kod starih Egipćana, gde se ukazivala pomoć bolesnicima. Kod starih Grka su ulogu bolnica obavljale eskulapije. U rano srednje hrišćansko doba osnivaju se hosticijumi ili hospitali zasnovani više na dobrovoljnoj osnovi crkvenih institucija nego kao lečilišta. Oni sluze za prijem obolelih putnika, dok se za zarazne bolesti osnivaju lazareti. Jačanjem crkvenog uticaja i osnivanjem monaških redova, manastiri preuzimaju staranje nad bolesnicima. U doba osnivanja slobodnih gradova počinje organizovanje institucija bolničkog karaktera i osnivaju se bolnički kompleksi.
Uticajem razvoja nauke krajem XVIIIv. i njenom primenom u medicini stvara se novi tip bolničkih ustanova. Bolničke zgrade zbog različitog sastava postaju složen viši element u sastavu grada i poseban bolnički centar.

Zdravstvene ustanove. Pojam predstavlja znatno širu kategoriju od pojma bolničkih zgrada. Zdravstvene ustanove imaju svoje specifičnosti kako u pogledu svoje namene tako i u pogledu svog sastava. Zbog svoje raznovrsnosti funkcije, postoje zdravstvene ustanove raznovrsnih tipova. One kao makrourbanistički elementi teže ka ostvarenju skladnosti prilikom njihovog postavljanja, kako sa gledišta urbanističkih principa, tako i sa higijenskog gledišta.
Zdravstvene ustanove se mogu podeliti na sledeće grupe: - stacionirane, - za zaštitu majki i dece, - medicinske namene, - higijensko epidemiološke, - apoteke.
Zdravstvene ustanove predstavljaju kompleks sa građevinskim objektima namenjenim za smeštaj bolesnika, medicinskog i pomoćnog osoblja. Principi za njihovo postavljanje uslovljavaju da su te ustanove po mogućstvu u blizini centra gravitacije stanovništva, kako bi ono najpovoljnije moglo da koristi usluge zdravstvenih ustanova. Za smeštaj zdravstvenih ustanova višeg reda kao što su kliničke bolnice, veće gradske bolnice i higijenski instituti, potrebno je predvideti posebne zone koje se mogu razviti u gradske centre.
Stacionirane ustanove sačinjavaju objekti:
Složenog tipa: bolnice (opšta i specijalna - infektivna, za tuberkulozu, duševna i dečija), sanatorijumi, oporavilišta, terapeutske ustanove i prirodna lečilišta (banje i klimatska mesta);
Prostog tipa: poliklinike, ambulante, specijalne ambulante, zdravstvene stanice i dispanzeri.
Ustanove za zaštitu majki i dece sačinjavaju: porodilišta, materinski domovi, dočji domovi, jasle, kuhinje, savetovališta, dečje poliklinike i dečji dispanzeri.
Ustanove medicinskih namena su: zavodi i stanice za transfuziju krvi i stanice za hitnu pomoć.
Ustanove epidemiološkog karaktera sadrže: higijenske i epidemiološke institute, zavode i stanice za dezinfekciju i dezinsekciju.
Apotekarske ustanove se dele na: samostalne i u sklopu zdravstvenih ustanova.

Lazaret (ital. lazaretto, engl. lazret, nem. Lazarett) je naziv za bolnicu u srednjem veku, takođe, mesto za hospitalizaciju ranjenih i bolesnih. Nastala iz oblika kule u kojoj je postojao karantin u periodima epidemija, posebno za vreme haranja kuge.

Moristan ili muristan (pers.) je bolnica, u islamskoj graditeljskoj umetnosti, najčešće podignuta sa dvorištem i povezana sa mošejom i mauzolejem osnivača.

Spital ili špital (nem. bolnica) je nemački naziv koji se ponekad upotrebljava za bolnicu. Ponekad ima značenje klimatskog lečilišta, banje ili rekreacionog centra.

BOLNIČKE ZGRADE U SRBIJI
Zna se da je kralj Milutin podigao krajem XIIIv. veliku bolnicu u Carigradu u kojoj je kasnije, u XVv., bio smešten državni univerzitet. Despot Stefan je u Beogradu podigao takođe niz svetovnih građevina, među kojima i jednu bolnicu. Medjutim, prve bolnice u današnjem smislu pojma, sagradjene su u Srbiji tokom XIX veka, po uzoru na slične objekte koji su gradjeni u drugim evropskim zemljama.
Značajan je projekat kompleksa Državne bolnice u Višegradskoj ulici u Beogradu koji je projektovao arhitekta Milan Antonović na samom početku svoje karijere. Opšta državna bolnica se sastojala od nekoliko objekata, koji su izgradjeni u periodu izmedju 1901. I 1907. godine, na Zapadnom Vračaru, na jednom delu prostora koji danas pokriva bolnički kompleks. Glavni objekti su bili: ginekološki paviljon, grupa hirurških paviljona I paviljon za infektivne bolesti. Do danas je sačuvan ginekološki paviljon, ali je prepravljen I dogradjen. Svi paviljoni su projektovani uz primenu istih stilskih elemenata neorenesanse.
Danilo Vladisavljević je projektovao svoje najznačajnije delo – kompleks Vojne bolnice u Beogradu, koji je završen 1909. godine, kada se bolnica uselila u nove prostorije 1. novembra. Kamen temeljac za izgradnju Vojne bolnice osvećen je 15. avgusta 1904. g., kako stoji zapisano u kopiji teksta povelje stavljene u temelj, koja se čuva u Muzeju grada Beograda. Za kompleks Vojen bolnice izabran je teren na Zapadnom Vračaru. Kompleks obuhvata ukupno 12 zgrada. Njihovim rasporedom I smišljenom kompozicijom, Vladisavljević je ostvario jedinstveno rešenje, kome je odredjeno značajno mesto u istoriji urbanizma I istoriji arhitekture Srbije. Kompleks takodje predstavlja I prvo urbanističko rešenje ove vrste u Beogradu. Autor je svoje jednospratne bolničke paviljone postavio u parkovski prostor Kompleks je rešen simetrično prema osi terena.
Jednu od najznačajnijih bolnica perioda modernizma u Srbiji projektovao je početkom 1930-tih Milan Zloković, kao zgradu Univerzitetske dečje klinike u Beogradu. Za ugledni primer, Zloković je imao Sanatorijum za tuberkulozne u Paimiju u Finskoj, delo njegovog vršnjaka Alvara Alta. Zloković je sa Altovog projekta preuzeo nizove terasa ispred bolničkih soba, koje su služile kao neka vrsta solarijuma. Zloković je u projekt Dečje klinike uveo još jednu bitnu karakteristiku kada je dimenzionisao otvore na fasadama u skladu sa površinama prostorija koje se preko njih osvetljavaju.

Literatura:
Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 157




Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 204.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 326.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 159.


BONDRUČARA

Opšti naziv za kuću podignutu pomoću drvenog vidnog skeletnog sistema, unutar kojeg se nalazi ispuna. Bondručni ili kanapni sistem gradnje karakterističan je za period srednjeg veka, ali se zadržao i kasnije, sve do danas, naročito u gradskoj, redje u seoskoj arhitekturi Zapadne i Severne Evrope.

Bondruk (nem. Fachwerk) je: 1.U prvobitnom značenju: zidna konstrukcija sa kosturom od drvenih greda nazidanom postolju oko 50cm iznad zemlje. Sastoji se iz donje i gornje horizontalne grede, stubova, kosnika ikratkih poprečnih greda između stubova iznad prozorskih parapeta i iznad otvora za prozore i vrata. Polja kostura se oziđuju opekom ili ćerpičem, ili se opšivaju talpama, daskama ili pločama od nekog lakog materijala koji izoluje od toplote. Na zgradama sa spratom, konstrukcija se ponavlja preko tavanjača iznad prizemlja. 2. Savremene b. skeletne konstrukcije (čelične, armirano betonske), znatno se razlikuju od klasičnog drvenog b., jer razni konstruktivni bondručni sistemi omogućavaju izvođenje radova na većim rasponima i sa manjim utroškom materijala.

Bondručna konstrukcija ili kanatna konstrukcija (turski kanat krilo od prozora, krilo od vreta, pregrada; engl. timberframed building i frame construction, franc. cloison de charpente, i colombage; nem. Fachwerkbau, ital. travature reticolari ili samo travatura) je u arhitekturi konstruktivni sistem kod kojega drveni skelet vrši statičku funkciju nosača građevine. Nosivost bondručne skeletne konstrukcije zasniva se na određenom rasporedu vertikalnih stubova-nosača te donjih i gornjih horizontalnih greda. Kod toga se stabilnost celog sistema oslanja na dijagonalna ukrućenja, smeštena prvenstveno u ugaona polja konstrukcije. Grede se međusobno spajaju različitim resarskim vezama - na preklop, utor, čep, prošireni prehvat i dr. Pregrade skeleta naknadno se ispunjavaju nabojem, opekom, ređe lomljenim kamenom i brvnima, ili se oblažu drvenom oplatom od šindre, letvica, dasaka i dr. Drvena bondručna konstrukcija toliko je stabilna i čvrsta, da omogućuje izgradnju konzolno istaknutih spratova i krova, povećavajući tako stambeni prostor i zaštićujući ujedno građevinu od atmosferilija. Sličan sistem nosive skeletne konstrukcije primenjuje sa najboljim rezultatima i savremena arh. upotrebljavajući kao građevinski materijal čelik ili armirani beton (v. skeletne konstrukcije).

Bondručne građevine vuku koren iz prvobitne primitivne jednoprostorne nastambe koja se sastojala od četiri ugaona drvena kolca i zidova koji su bili izgrađeni od isprepletenog pruća i oblepljene ilovačom. S potrebama za višeprostornim stanovanjem, b.k. se razvija i usavršuje; omogućeno je povećavanje građevine u dužinu i visinu. Ovaj način gradnje poznaje Azija (Indija, Kina, Japan), Evropa i od XVIIv. i Amerika. Najbrojnija i najznačajnija dela evr. tipa nastala su u nem. zemljama srednje Evrope, no nona postoje i u Švajcarskoj, Poljskoj, Češkoj, sev. Francuskoj, Holandiji i jugozap. Engleskoj; kanatnih građevina turskog tipa ima u Bugarskoj, Makedoniji, severoist. Srbiji, u Bosni i Hercegovini. Jednu od bitnih karakteristika daju srednjevek. utvrđenim gradovima i njihovim uskim ulicama visoke građevine, građanske stambene kuće na kanate. One su živog i slikovitog izgleda zbog snažnog ritma koji nastaje nizom tamnih greda - vertikalnih, horizontalnih i kosih - na svetlim zidovima, zbog rezbarija i oslikavanja greda, pa zbog smeonih konstrukcija visokih krovova. Kad je kasnije, počev od renes. i baroka, s novim potrebama funkcija nosača građevine ponovo prešla s drvenog skeleta na same zidove, još je često i dugo spoljnji izgled kuće imitirao kanate. To se izrodilo u igru drvenih greda, u sam ornament bez ikakve funkcionalne svrhe. Znanje i veština majstora u izvođenju skeletnih konstr. izražavala se još i dalje u izvođenju smelih krovova kuća, primenjivala se u podizanju mostova (sve do IXIv.). Zbog jevtinoće grade se na kanate i mnoge seoske kuće i ambari, te manji gradski objekti, ali se fasade s gredama obično pokrivaju malterom. U novije vreme ponovo se pojavljuju manje porodične kuće i vile u kanatnoj konstrukciji, posebno u gorskim područjima srednje i sev. Evrope, te u Severnoj Americi.

Spoljni izgledi građevina s bondručnom konstrukcijom različiti su u pojedinim krajevima, jer zavise o dostupnim materijalima, tehničkom znanju, načinu ukrašavanja kao i o poštovanju tradicije. Najviši tehnički i umetnički domet postignut je u razdoblju gotike. Većnica u Michelstadtu (Hesse, Nemačka) iz XIVv. možda je najstariji sačuvani primer građevine s kanatnom konstrukcijom. Sačuvalo se više kuća iz Xvv., ali ih je najviše kasnogot., iz XVIv. One daju i danas obeležje nekim gradovima, kao što su na pr. u Nemačkoj Halberstadt, Brunswick, Hildsheim, Nuernberg, Erfurt; u Francuskoj Beauvais, Lisieaux, Saint-Lo, Caen, Chartres, Rouen i Strassbourg; u Švajcarskoj Sempach, Baar, Burgau; u Austriji Innsbruck; u Poljskoj Krakow, Varšava. U Engleskoj ima kuća ovog tipa u Londonu, Warwicku, u Shrewsburyju, Stratfordu-on-Avonu.

U Srbiji, bondručara je karakteristična arhitektonska tvorevina za seoska područja, a najznačajniji primer je tzv. Moravska kuća. U pomoravlju se gradi kuća bondručara koja je dvoćeliska po svojoj arhitektonskoj strukturi. U jednoj prostoriji kuće je dnevni boravak u kojoj se nalazi ognjište, tu se nalazi i sofra sa tronošcima i ona ima ulazna vrata i vrata koja vode u sobu za spavanje u kojoj se nalazi i peć. Razvijeniji oblik ima i tri prostorije i trem sa lukovima koji je dekorativno obrađen. Krov je od šindre i po nekad višlji od zidova.

U šumadiji se gradi tzv. Šumadijska kuća, dvoćelijska kuća sa sličnom dispozicijom, enterijerom i nameštajem kao i u pomoravlju. Ova kuća se gradi takodje kao bondručara, najčešće se postavlja na padini i ima i zadnja vrata koja su omogućavala domaćinu da napusti kuću preko zadnjeg izlaza u slučaju opasnosti. Sličan tip arhitektonskog objekta je i bondručara takozvana osaćanka.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 159
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 137.-138.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 139.-140.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,


BROD,CRKVENI BROD

(lat. navis; engl. nave, franc. nef, nem. Schif, ital. navata) 1. U longitudinalnij građevini javne namene (rim. bazilika, hrišć. crkva) glav. deo unutrašnjeg prostora u obliku izduženog paralelograma.
2. U zapadnoj crkvi, zapadno krilo crkve, odnosno, prostor zapadno od centralnog prostora ili ukrštanja. Mnogo češće je to središnji podužni prostor zapadnog krila, flankiran bočnim krilima.
Crkveni b. zauzima prostor izmedju portala i hora. Uz središnji b. nalaze se sa strane bočni b.; kod crkava u obliku latinskog krsta srednji b. je presečen poprečnim b. (transept). Za pojam b. upotrebljava se i naziv ladja.
Osnovni tipovi i elementi brodova su: a) glavni brod, srednji ili dugi brod, b) bočni brodovi, c) poprečni brod (brodovi) ili transept, d) kvadrat, e) horski kvadrat, f) visoki brod.
3. Za industrijske hale se takođe kaže da imaju jedan, dva ili više b. međusobno odeljenih nizom stubova.

Rimska antika poznaje formu broda unutar koncepcije tipične longitudinalne građevine namenjene javnim svrhama - bazilike - koja zbog potrebe prekrivanja što veće površine povećava svoju dimenziju u uzdužnom smislu (usled ograničene tehničke mogućnosti prektivanja prostora drvenom krovnom konstrukcijom); s tim u vezi bazilika dobija s vremenom tri broda od kojih je srednji povišen; ovo omogućuje izgradnju prozora za osvetljenje u zidovima srednjeg broda.

Među najstarijim rimskim bazilikama na kojima je primenjen princip kompozicije brodova je tzv. bazilika “Porcija” u Rimu (oko 184g.p.n.e.). Bilo je više bazilika podignutih na starom forumu, među kojima je poznata “Julija”, a koju je sagradio Cezar, a zatim ih ima dobro očuvanih u Pompeji, Pergamu itd. Najčuvenija bazilika po ovom tipu je “Ulpija”, na Trojanovom forumu. Nju je podigao arhitekta Apolodoro iz Damaska, za vreme Trojana. Bazilika je široka 60m od kojih skoro 25m dolazi na srednji brod, a duga je oko 120m, a sa četiri reda stubova podeljena je na pet brodova. Na užoj strani, u začelju, završena je velikom apsidom, prečnika oko 40m, koja je verovatno bila zasvedena. Galerije nose granitni, monolitni stubovi, sa stopama od belog mramora, a krovna konstrukcija bila je od bronze.

Tražeći raskošnije i monumentalnije oblikovanje prostora, Rimljani u poznijim epohama pokrivaju svoje bazilike svodovima. Takvih primera ima nekoliko u gradovima Sirije, ali jedinstven primer ove vrste i po dimenzijama i po smelosti konstrukcije pruža Konstantinova bazilika u Rimu. Ovo je građevina iz poslednjeg doba rim. arh. Otpočeo ju je Maksentijus (306-312.), a završio Konstantin. To je trobrodna građevina dužine 95m, a širine 64. Njena visina iznosi 67m. Unutra, srednji brod je pokriven krstatim svodovima, sa rasponom od 25m, dok su brodovi sa strane zasvedeni poluobličastim svodovima od 15m raspona.

U svom razvoju crkvena arhitektura je menjala svoju osnovu i gradnju (uzdužna i centralna građevina). Među uzdužne građevine ide bazilika sa srednjim brodom višim od bočnih, zatim dvoranska crkva (Hallenkirche) sa jednako visokim brodovima i jednobrodna crkva (Saalkirche), te kasniji razvijeniji tip barokne crkve s uzdužnim brodom i pobočnim kapelama.

Većina uzdužnih građevina ima, uz glavni brod, pobočne brodove (ređe 1, češće 2 ili 4) i poprečni brod (transept), koji preseca uzdužni brod u smeru sever-jug. Poprečni brod je najčešće jednobrodan, a u Engleskoj se katkad sastoji od dva broda različIte širine; kod većih katedrala katkad je trobrodan (Koeln, Amiens, Chartres); u tom je slučaju srednji brod transepta širi. Neke romanske crkve (Bamberg, katedrala; Hildesheim, St. Michael; Muenster, katedrala) imaju po dva poprečna broda.

Crkva sa emporama kod koje je osvetljen srednji brod zove se bazilika sa emporama, a ona kod koje središnji prostor nije osvetljen, zove se hala sa emporama.

U islamskoj arhitekturi, džamija takodje sadrži brodove, a tokom njenog razvoja, brodovi prostora ispred mihraba sve više se umnožavaju, ali i nadalje ostaju bilo poprečni prema dvorištu, bilo upravni na ovo, u kom je slučaju srednji brod obično širi od ostalih.

Japanski hramovi takodje sadrže brodove. U sveti hramski prostor vode ulazne dveri (torii). Sam h. ima dve prostorije: spreda dvoranu za vršenje kulta (haiden), kroz koji se ulazi u svetilište, redovito zatvoreno (honden), a u njemu se nalazi simbol božanstva. U osnovi su im slični i budistički hramovi. Glavna dvorana (kondo) obično je trobrodna, načinjena opd tri broda često s povišenim srednjim brodom; zidovi su delimično fiksni a delimično pokretni, a zidne površine, sleme i jako istaknute strehe krova konstruisani su krivuljarima.

Kod hrišćanskih bazilika, forma brodova je nastala iz konstruktivnih razloga. Pošto se celokupma širina građevine najčešće nije mogla premostiti jednim drvenim krovom, to je deljena u tri, a ponekad u pet podužnih prostorija, brodova, od kojih je svaki bio pokriven zasebnom krovnom konstrukcijom. Ova konstrukcija zahtevala je kontinualne noseće zidove, koji ne moraju biti naročito debeli. No donji delovi unutarnjih podeonih zidova na smeju biti puni jer se tada gubi jedinstvo unutarnjeg prostora. Oni se zato u svom donjem delu zamenjuju nizom stubova od kamena, međusobno povezanim bilo arhitravnim kamenim gredama bilo lucima, tako da zajednički obrazuju arkadni niz. No srednji brod bi ostao dosta mračan ako bi svetlost dopirala u građevinu samo kroz prozorske otvore u spoljnim bočnim zidovima. Otuda se pregradni zidovi između srednjeg i bočnih brodova izdižu iznad krova bočnih brodova, što omogućuje da se i u njima izrade prozori. Srednji brod postaje tako širi i viši od bočnih. Dešava se, najzad, da su bočni brodovi dvospratni, to jest iznad prizemnog dela izrađene su tribine, otvorene takođe prema srednjem brodu nizom arhitravno ili lučno premošćenih otvora između stubova.

Ovakva podela hrama na brodove prilagođena je najzad društvenoj razlicikoja je u to doba postojala između muškaraca i žena, kojima je obično određivan severni, bočni brod - gineaikon. Svi pak brodovi obrazuju naos, to jest prostor namenjen vernima.

U romanskoj arhitekturi, srednji brod ostaje još uvek pokriven drvenom konstrukcijom. U različitim roman. arh. školama nailazimo na upotrebu različitih svodova, no među njima se ponajčešće susrećemo sa poluobličastim, podužnim prelomljenim i krstastim svodom, a takođe i sa kupolama, poduhvaćenim, kako kad, trompama ili pandantifima, često i čitavim nizom stepenasto izbačenih bočnih prislonjenih lukova, da bi se raspon skratio, a kupola podigla na veću visinu.

U gotičkoj sakralnoj arhitekturi, kompozicija broda igra važnu ulogu. Grupisanje masa spolja odgovara međutim, uglavnom, unutarnjem rasporedu prostornih elemenata. Prostorno rešenje otuda je obično veoma živo. Bazilikalnost je jako naglašena, a latinski upisani krst izražen i u transeptu, čiji krov ima istu visinu kao i onaj nad glavnim brodom, tako da je njihova ukrsna tačka obično obeležena oštrom strelom. Na zapadnoj strani vidimo ponekad dve, ponekad jednu kulu.

Glavni brod, srednji brod, dugi brod (nem. Hauptschiff) predstavlja: 1. Središnji brod višebrodnog prostora (v. Brod). 2. Središnji prostor jedne bazilike ili katedrale, najširi i najveći prostor jedne crkve, podužno postavljen dužinom centralne ose simetrije crkve. Sa leve i desne strane, kolonadom ili arkadama je odvojen od bočnih brodova.

Podeoni luk (nem. Scheidbogen) je luk koji razdvaja srednji brod od bočnih brodova.

Kupolna bazilika (nem. Kuppelbasilika) je 1. Bazilika Kod koje je srednji brod po svojoj duzini zasveden nizom kupola. Bazilika kod koje je polje ukrštanja srednjeg broda i transepta zasvedeno kupolom.

Pseudobazilika (grč. pseudo pseudo basilikh basilika, nem. Pseudobasilika) je višebrodni prostor sa uzvišenim srednjim brodom, ali ipak bez prozora u gornjem pojasu, koji su karakteristični za jednu baziliku.



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 163-164
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 504.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 333.-334.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 445.-446.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 225.


BRUTALIZAM

(engl. Brutalism, od brutal surov). Brutalizam je stilska forma koja je svesno odabrana da bi se okarakterisao odnos prema arhitekturi koji je bio proširen među mlađim arhitektima tokom perioda 1950-tih g., ali uprkos toj činjenici, pojam izražava sentiment koji se osećao u većini zemalja zapadnog sveta. Neposredno poreklo pojma moguće je delimično potvrditi. Mada Siegfried Giedion zasigurno nije u pravu u svojoj etimologiji pojma, kojeg izvodi iz imena porodice Smithson, Petera i Alison (“Brut + Alison”), on je je u pravu kada navodi porodicu Smithson za rodonačelnike reči brutalizam (prijatelj Smithsonovih Guy Oddie je običavao da Petera zove imenom “Brut”). Zapravo, Oddie se smatra za prvog koji je upotrebio frazu “Novi brutalizam”, negde u rano proleće 1954.g.
Osnova ove fraze svakako je bila da izrazi stanje frustracije koja je nastala delimično iz teškoća gradnje koje su nastale u Britaniji u periodu nakon Drugog svetskog rata i delimično iz stanja uskogrudosti u kojem su se nalazili stariji poznati arhitekti, koji su bili u poziciji da grade samo zato što su bili veoma dobro uključeni u sveopšti establišment. Stilske karakteristike ovih starijih arhitekata bile su poznate kao “Novi humanizam” onih koji su se nalazili na političkoj levici, i “Novi empiricizam”, kod onih koji su se nalazili na političkoj desnici. “Novi Brutalizam” je bila fraza čija je namera bila da se podsmeva obema grupama, ali u isto vreme je skrenula pažnju na određene stvarne kvalitete u arh. koje su isticali i projektovali Smithsonovi i njihova generacija.
Oni su kao svoje standarde postavili beskompromisnu nemilosrdnost Miesa van der Rohea i Le Corbusiera, njihovu intelektualnu jasnoću, njihovu iskrenu prezentaciju strukture i materijala. U isto vreme, oni su u svom radu ostvarili osećaj nastavka tradicije ovih velikih majstora arhitekture, one koja je egzistirala izvan stilova i mode, istovremeno sa pozivanjem na dostignuća arhitekata iz prošlosti u oblasti jasnoće i formalnosti, kao što je to Palladio, najznačajniji arhitekti engleskog baroka Vanbrugh i Hawksmoor, sa jasnim rezom i masivnim formama u arh. i inženjerskim strukturama ranog XIXv. Međutim, arh. koja je nastala iz ovakvih divljenja prema primerima iz prošlosti, bila je u početku čista miesovska arh. Bez sumnje da je engleski puritanizam imao uticaja na ovakav izbor jednog elegantnog strukturalnog sistema. U jednoj od prvih potpuno brutalističkih objekata u Engleskoj, školi u Hunstantonu, nisu samo opeke i čelik izraženi iskrenošću koja prevazilazi izraz Miesa, već su takođe instalacije zgrade, električni provodnici, cevi i drugi elementi bili izloženi pogledu. Jasnoća i oštrina ovakve ideje bila je toliko izražena, da je privukla svetsku pažnju. Kao međunarodni odgovor na ove ideje, pronalazimo primer u Art Centru Yale Univerziteta, Louisa Kahna. Vrlo brzo, engleski brutalisti su počeli da stvaraju i podstiču razvijanje međunarodnog pokreta na bazi različitih izvora, ali sa približno istim ciljem. Ovaj pokret može se takođe okarakterisati razvojem različitih pokreta, kao što je bilo slikarstvo Jacksona Pollocka i oblikovanje Chapel-a u Ronchampu, nastankom art brut Dubuffet-a i zgrade Unite de Habitation u Marseju.
Brutalizam u beskompromisnom prikazivanju materijala jedne građevine postao je blizak brutalizmu forme. Brutalističke pravougaone geometrijske forme objekata nastale su iz apstraktnog slikarstva, što su stariji funkcionalisti mogli da prihvate, a takođe su bile prenete i na funkcionalnu organizaciju unutrašnjeg prostora.
Fundamentalni doprinos brutalizma u svim njegovim periodima bilo je njegovo traganje za strukturnim, prostornim, organizacionim i materijalnim konceptom, koji je postao neophodan svakom pojedinačnom objektu, a koji je bio određen neobično iskrenim izražajem forme, koja tako postaje jedinstvena i zapamtiva. Ovo je možda navelo Sir John Summersona da uporedi shvatanja brutalista sa rigorizmom Lodolija i drugih radikalnih teoretičara iz italijanskog iluminizma kasnog XVIIIv.

BRUTALIZAM U SRBIJI:

U periodu 70-tih godina na arhitektonskoj sceni Srbije stvara i samosvojni autor Mihajlo Mitrović (rodj. 1922). Već početkom 60-tih, on je u Beogradu sagradio nekoliko stambenih objekata koji su kompozicionim i stilskim karakteristikama privukli pažnju stručne javnosti. Tokom vremena, njegova arhitektura sve više se udaljava od funkcionalnog, a autor unosi u nju elemente formalizma. Tokom 60.-tih i 70.-tih godina u radovima Mihajla Mitrovića moguće je definisati dva suprotna arhitektonska koncepta: novi brutalizam i kritički regionalizam. Novi brutalizam je prisutan na nekolicini njegovih stambenih objekata, a vrhunac dostiže u stambeno-poslovnom kompleksu »Genex-centar«, na Novom Beogradu, iz 1980.

U periodu 70-tih, u Beogradu se izdvaja nekoliko grupa autora koji su radili na planu stambene arhitekture, a koji je moguće dovesti u vezu sa elementima stila brutalizma. Medju značajnim predstavnicima nalaze se: Branko Aleksić (1923-1998), Milenija (rodj. 1941) i Darko Marušić (rodj. 1940), Aleksandar Stjepanović (rodj. 1931), Branislav Karadžić (rodj. 1929), Slobodan Drinjaković, Božidar Janković (rodj. 1931). Medjutim, možda je najznačajniji predstavnik brutalizma u Srbiji Branislav Jovin (1935) svojom zgradom Urbanističkog zavoda grada Beograda (1970). Na ovoj zgradi je sistem snažnih betonskih stubova sa betonskim parapetima i brisolejima upotrebljen za prvi motiv likovne obrade, koja je obogaćena naglašenim poslednjim spratom.



Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 165-166
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968.,
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994., str. 104.-105.
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980., str. 51.-52.

SLOBODAN MALDINI
BRVNARA

Tip kuće u šumskim i planinskim krajevima. Osnovno obeležje dala joj je konstrukcija od greda ili primitivno netesanih drvenih oblica, brvana, ili od tesanih greda koje se na uglovima ukrštaju preklopom. Krov je po pravilu visok i strm, pre svega u planinskim krajevima ili nizinama severne Evrope, a blagog nagiba u ravničarskim predelima i tamo gde nema velikih snežnih nanosa. Krovni pokrivač izrađen je od dasaka ili šindre. Oblik krova je zakošen “na četiri vode”, poluzakošen ili je krov sa zabatom “na dve vode”. Način gradnje b. javlja se još u neolitu.
Neolitički čovek upotrebljava nekoliko tipova nastamba, medju kojima značajno mestu zauzimaju i brvnare. To su uglavnom zemunice nepravilne osnove, pleteruše odnosno brvnare na površini zemlje i sojenice osobito na području alpskih jezera (Bodensee, Robenhausen); pored njih ponegde su izuzetno u upotrebi i špilje.
U staroj Grčkoj su prvobitne građevine konstruisane od brvana. Iz megarona se razvija cela hrama, građena od drveta; čak i u vreme kada se cela počinje graditi od kamena, krovna konstr. i stubovi bili su od drveta. Kod starih Slovena, drvo je osnovni gradj. materijal u prapostojbini, a ovaj način izgradnje prenosi se i u novonaseljene krajeve. Stambene kuće podižu se od brvana položenih horizontalno ili pobitih vertikalno (piloti). Stariji tip je vertikalno pobijenih brvana, između kojih prepleteno granje sluzi kao zid. Ove građevine sadrže isprva jednu, a kasnije dve prostorije. U Rusiji su dominantna dva tipa b. Severni tip (IV/V v. do danas): zgrade pravougaonog a ređe longitudinalnog preseka, sastavljene od brvana sa užljebljenim preklopima na uglovima, pokrivene slamom ili šindrom. Pod je od nabijene zemlje, ognjište (bez dimnjaka) je u sredini jedne prostorije. U močvarnim krajevima gradjene su na vertikalnom kolju. Juzni tip (VII-XIII v.): zgrade su veće, često ukopane oko 1m u zemlju; izmedju 4 ugaona stupca pričvršćena su brvna. Ova b. je oblepljena blatom i ima krov na dve ili četiri vode. Prodorom feudalizma menja se u Rusiji šema b.: nad zemljom je sprat, a omalterisana je iznutra.
Brvnare u alpskim krajevima i Norveškoj građene su od horizontalnih brvana ili su vertikalna brvna uklještena između donje i gornje horizontalne grede. Na balkanskom području gradnja b. poznata je još u preistorijsko doba. Najstariji tip b. je sa jednom prostorijom, a kasnije se broj prostorija povećava. Kod dvodelne b. prvi prostor se zove kuća, a drugi prostor se zove soba. B. građene sa spratnom etazom zovu se čardak. Posebna vrsta b. zove se sojenica (sošnica), podignuta na visokim stubovima. Poznat je takođe i veći broj sakralnih objekata podignutih po sistemu b. Crkve b. prisutne su u Rusiji, severnoevropskim zemljama, ali i na Balkanu.

U tipološkom smislu, brvnara može da bude: vikendica, crkva brvnara, zvonik, planinarski dom, poljoprivredna pomoćna zgrada, tor, staja, osmatračnica ili lovačka čeka, pa čak i turistički objekat: hotel, motel, bungalov ili restoran.

Brvnara, seoska kuća je tipična seoska kuća na Balkanu iz prve polovine XIX v., od brvana tesanih u vidu talpi, na temeljnim zidovima od kamena. Do danas se zadržala u planinskim krajevima. Pokrivena je šindrom od cepanih ili tesanih daščica. Ukoliko je podizana na padini, onda je sa niže strane imala podrum. Tehnička izgrada je nekada bila u toj meri usavršena, da se pojedine brvnare mogu uvrstiti u pravu arhitekturu u drvetu. Opšta silueta građevine odlikuje se izvanrednom lakoćom i elegancijom linije.

Crkva brvnara (nem. Holzkirche, Stabkirche) je crkva podignuta od brvana, poput brvnare, najčešće u severnim delovima Evrope (Skandinavija, Rusija) ili na Balkanu (Srbija). Osnovni konstruktivni element crkava brvnara su polukružne oblice (brvna), koje se polažu jedna iznad druge. Izgled i osnova crkava brvnara veoma su karakteristični. To su uglavnom hrišćanske sakralne građevine manjih dimenzija, sa jedinstvenim unutrašnjim prostorom sa ili bez stubova i karakterističnim, često vrlo složenim strmim kosim krovom pokrivenim šindrom.
Crkvene brvnare su građene najviše u Poljskoj i Rusiji, a određeni njihovi oblici javljaju se i u Skandinavskim zemljama. Na Balkanu, takođe su poznati izuzetno lepi i očuvani primerci c.b. C.b. su najčešće građene kao jednoprostorne kapele, jednostavne osnove, ali sa veoma razrađenom, sofisticiranom konstrukcijom od drveta koja i danas svedoči o viskom majstorstvu i znanju njihovih graditelja.

U Srbiji su poznate mnoge crkve brvnare, medju kojima su najznačajnije: manastir Pokajnica, crkva brvnara u Takovu kod Gornjeg Milanovca, crkva brvnara – Hram svetih apostola Petra i Pavla u Darosavi, crkva brvnara Sveti Djordje u Krnjevu kod Smedereva, crkva brvnara svetog Ilije u Smederevskoj Palanci, crkva brvnara silazak Svetog Duha u Selevcu kod Smedereva, crkva u Javoranima, u Rači, kao i crkva brvnara u Gorobilju.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 166
Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1959, tom 1., str. 137.-138.
Hans Koepf: „Bildwörterbuch der Architektur“, Alfred Kröner Verlag Stuttgart, 1968., str. 139.-140.
James Steven Curl: „A Dictionary of Architecture“, Oxford University Press“, 1994.,
John Fleming, Hugh Honour, Nikolaus Pevsner: „The Penguin Dictionary of Architecture“, Penguin Books, 1980.,


BUGARSKI ALEKSANDAR

(1835, Eperjes, Madjarska – danas Prešov, Slovačka – 11.08. 1981., Beograd) Aleksandar Bugarski je rodjen u poznatoj porodici inženjera. Njegov otac Jovan Bugarski diplomirao je na Univerzitetu u Budimpešti 1838. godine, nakon čega se doselio u Srbiju, gde je 1842. godine primio srpsko državljanstvo. Medjutim, nakon smene dinastija koja se dogodila u Srbiji, on napušta srpsko tlo i seli se za Novi Sad. Verovatno je da je Aleksandar Bugardski u Novom Sadu završio osnovnu i srednju školu. Nakon završetka srednje škole, odlazi za Budimpeštu, gde je studirao i nakon diplomiranja nastavio da radi. Pretpostavlja se da se u Srbiju vratio 1867. godine, kada se zaposlio u Ministarstvu gradjevina, gde je u to vreme primljen kao inženjer 3. klase. Njegov prvi posao bio je na adaptaciji privremene pozorišne sale, a potom je dobio da radi projekte za novo Narodno pozorište u Beogradu. U dokumentaciji iz tog perioda, pronalazimo da je godine 1878. Aleksandar radio u Ministarstvu gradjevina kao inženjer 1. klase. Nakon osnivanja arhitektonskog odeljenja u Ministarstvu gradjevina, Aleksandar Bugarski je prešao da radi u njemu. Svoj radni vek je u ovom ministarstvu, na mestu inspektora, a umro je u Beogradu 1891. godine.
Aleksandar Bugarski se ubraja medju najveće i najznačajnije srpske arhitekte. Medjutim, o njemu i njegovoj delatnosti na polju arhitekture nije se znalo mnogo, jer su bila predmet proučavanja samo njegova najznačajnija ostvarenja: Narodno pozorište i Stari dvor. Novija istraživanja iz perioda kraja 70-tih godina XX veka bacila su novo svetlo na celokupan opus ovog velikana srpske arhitekture.
Njegovo prvo veliko delo bio je projekt zgrade Narodnog pozorišta u Beogradu. Medjutim, izradi ovog projekta je prethodio rad na adaptaciji sale za privremeni rad Pozorišta. Sala se nalazila u tadašnjoj kafani „Engleska kraljica“, u tadašnjoj Kosmajskoj ulici broj 51, a danas u ulici Maršala Birjuzova. Nakon usvojenog plana adaptacije, radovi su izvedeni do oktobra 1867. godine. Nakon realizacije ovog prvog posla, Bugarski je na sebe skrenuo pažnju stručne javnosti i vladajućih krugova, pa mu je ubrzo poveren posao na projektovanju zgrade Narodnog pozorišta. Projekat je Bugarski radio kao zaposleni inženjer u Ministarstvu gradjevina, a neposredni nadzor posla vršio je tada formiran Pozorišni odbor. Za uspešnu realizaciju, Bugarski je predložen za posebnu nagradu, koja, medjutim, nije mu bila dodeljena. Tokom rada na ovom projektovanju, Bugarski je stekao ugled vrhunskog arhitekte u tadašnjoj sredini, pa je na osnovu njega 1896. godine i bio izabranza člana tadašnjeg Srpskog učenog društva i Pozorišnog odbora, 1868. godine. Izgradnja Narodnog pozorišta započela je 18. avgusta 1868. godine. Zgrada je po projektima imala oko 1.000 kvadratnih metara i visinu od četiri sprata. Grubi gradjevinski radovi bili su završeni 1869. godine, a radove je izvodio gradjevinski preduzimač Josif Štajnlehner, kojeg je odabrao lično Knez Mihailo. 30. oktobra 1869. godine u zgradi Narodnog pozorišta je održana prva pozorišna predstava.
Projekat Aleksandra Bugarskog bio je radjen po tada prisutnim shemama za izradu pozorišnih zgrada u Evropi. Mada, samo njegovo rešenje, bilo je pojednostavljeno u odnosu na slične arhitektonske primere, mada je u funkcionalnom smislu bilo dobro. Projekat je predstavljao objekat simetrično postavljenih sadržaja u osnovi, na kojoj je dominiralo gledalište koje se sastojalo od partera i tri etaže galerija. Konstrukcija bine i njena mašinska oprema bile su izvedene u Beču, a ostala konstrukcija zgrade, koja je bila drvena, bila je izvedena u Beogradu. Drvena konstrukcija bila je primenjena i za pozorišne galerije, pa čak i za stubove. Celokupna drvena struktura bila je obložena gipsom sa izvanrednom bogatom plastičnom dekoracijom. Unutrašnje površine zidova bile su u velikoj meri pozlaćene. Sama zgrada je bila postavljena na poziciji koja se razlikuje od njene današnje. Zgrada se nalazila na znatnom odstojanju od regulacione linije Vasine ulice, što je u urbanističkom smislu bila mnogo bolja pozicija od one koja je prisutna dan danas, a koja je nastala nakon kasnije adaptacije pozorišta. Fasada i kompozicija zgrade pozorišta takodje je bila karakteristična za ono vreme. Aleksandar Bugarski je zgradu projektovao po pravilima za arhitektonsko projektovanje pozorišnih zgrada koja su bila na snazi u to vreme. Moguće je da je projektant svoju inspiraciju pronašao u izvanrednom primeru milanske Skale, mada je projekat koji je realizovao sasvim sigurno pretrpeo znatne uticaje lokalnih uslova i zahteva. Medjutim, on je uspeo da ostvari gradjevinu čije su osnovne karakteristike izvanredne proporcije, kompozicije masa. Osnovni motiv objekta predstavlja fasada koja se nalazi okrenuta prema trgu, nad kojom je dominirao veliki srednji rizalit završen timpanonom na gornjoj strani. Zgradu je karakterisao istaknuti trem koji se nalazio u ulaznom delu prizemlja, koju je naglašavala terasa postavljena iznad. Fasada sadrži bogatu ornamentiku, na kojima se ističu timpanoni i kompozitni kapiteli.
Dugo nakon realizacije zgrade Narodnog pozorišta, Aleksandar Bugarski je pozvan da radi na sledećem kapitalnom projektu u srpskoj arhitekturi – zgradi srpskog dvora. Ova zgrada trebalo je da zameni postojeću prizemnu zgradu tzv. Malog dvorca, koja se nalazila na uglu ulica Kralja Milana i Dr. Dragoslava Jovanovića. Gradnja je započeta 1881. godine, a završena 1884. Prema Kanicu, zgradu je završio arhitekta Jovan Ilkić, mada ta tvrdnja nema dokumentovanu potporu. Takodje, poznato je da je Bugarski radio u službi Ministarstva gradjevina sve do 1890. godine, dakle i u periodu nakon završetka radova na dvoru.
Arhitektonska kompozicija gradjevie je kvadratnog oblika, klasična, u kojoj dominira centralna kompoziciona struktura – unutrašnji hol zgrade. Interesantno je da je centralni hol nekada sadržao staklenu baštu i izvanredno izradjeno centralno stepenište koje je vodilo na prvi sprat. Prostorije dvora bile su ukomponovane okolo centralnog hola u prozemlju i okolo galerije na prvom spratu. Izvanredno je projektovana velika dvorana za balove i prijeme. Posebno je bila značajna dvorska biblioteka, koja je bila predvidjena za smeštaj oko 10.000 knjiga. Na kraju objekta, prema unutrašnjem dvorištu, nalazila se dvorska kapela, koja je bila projektovana po pravilima arhitekture srpskih pravoslavnih crkava. Enterijer dvora izradjen je uglavnom u Beču. Fasada zgrade smatra se za jedno od najlepših arhitektonskih ostvarenja srpske arhitekture perioda XIX veka. Ona predstavlja Bugarskog kao zrelog i izvanrednog arhitektu koji je u to vreme stajao rame uz rame najvećih evropskih arhitekata. Na fasadi je primenjen jezik antike, renesanse, pa čak i baroka. Isturene terase bile su projektovane na fasadi gradjevine okrenutoj prema unutrašnjem dvorištu i vrtu. Motivi fasade dati su u formi karijatida na prvom spratu, koje nose timpanone završnih prozora. Iste karijatide nalaze se i na fasadi okrenutoj prema ulici Kralja Milana. Rustična obrada fasadnih blokova data je na renesansni način u prizemlju zgrade, a ograde terasa i atika date su u oblicima balustrada.
Godine 1930. izvršena je adaptacija zgrade. Medjutim, konačni oblik dat joj je nakon rekonstrukcije koja je usledila posle uništenja zgrade u bombardovanju za vreme Drugog svetskog rata. Nakon poslednje rekonstrukcije, došlo je do kardinalnih izmena fasada, pogotovo je izmenjena fasada okrenuta prema Bulevaru Kralja Aleksandra.
Aleksandar Bugarski je u Beogradu takodje projektovao 14 većih javnih i stambenih zgrada, grobnu kapelu, pa čak i jednu dvorsku štalu. Takodje, danas se pouzdano zna da je Bugarski načinio prvi projekat uredjenja parka na Kalemegdanskoj tvrdjavi. Medjutim, sam Bugarski navodi da je u Beogradu u periodu do kraja 1886. godine projektovao ukupno 126 javnih i privatnih zgrada, što je gotovo neverovatno za to vreme. Prema Lj. Nikiću, pretpostavlja se da je Bugarski projektovao kuću Pavlovića i Stamenkovića u ulici Knez Mihailovoj broj 14-16, sa karijatidama koje su slične onima postavljenim na Starom dvoru. Medjutim, ova tvrdnja nije mnogo verovatna, obzirom na činjenicu da sam Bugarski ovu zgradu nije uvrstio u svoj spisak. Postoji mogućnost da je zgradu projektovao Jovan Ilkić, koji je takodje koristio karijatide u svom arhitektonskom izrazu. Ilkićevo ime se takodje, u pojedinoj literaturi, zbog istih stilskih karakteristika, vezuje i za Stari dvor.
Mnogi objekti Bugarskog koji su izgradjeni u Beogradu danas više ne postoje. Takodje, ne postoje izvori iz kojih se pouzdano može zaključiti kako su oni izgledali. Za kuću Korać koja se nalazila u Hercegovačkoj ulici, nije poznato kako je izgledala, kao i za zgradu hotela „Bosna“, koja je pretrpela rekonstrukciju većeg obima, koja joj je izmenila prvobitni izgled. Kuća apotekara Delinija, koja se nalazi u ulici Zeleni venac br. 14 verovatno predstavlja jedno od prvih gradjevina koje je Bugarski projektovao u Beogradu. Izgradjena je sa naglašenim stilskim karakteristikama romantizma. Fasada je projektovana upotrebom bogate plastične arhitektonske dekoracije, dok su prozori završeni polukružnim lucima. Značajno ostvarenje Bugarskog predstavlja Mesarovićeva kuća koja se nalazi u ulici Knez Mihaila na broju 18. Ova gradjevina predstavlja stilski uzorak arhitekture beograda iz vremena u kojem je nastala. Ovu zgradu odlikuje snažno prisustvo akademizma, u ovom slučaju školovanog arhitekte, medjutim, ona je prilagodjena, kako potrebama i zahtevima investitora, tako i uslovima koje postavlja urbanistička sredina u kojoj se zgrada nalazi. Za Bugarskog se s pravom može reći da je svojim objektima definisao urbani i arhitektonski karakter ulice Knez Mihaila tog perioda, podižući ovu urbanu sredinu na viši arhitektonski nivo. Izgradnjom njegovih poslovno-stambenih kuća, ova ulica je u svojoj ranoj fazi razvoja opredelila urbano tkivo centra grada Beograda i usmerila ga u pravcu poslovno-stambene urbane zone.
U Knez Mihailovoj ulici su karakteristični objekti Bugarskog koji se nalaze na brojevima 18 i 40. To su dvospratni objekti, umetnuti u jednospratnu strukturu koja je u to vreme bila prisutna u ovoj ulici. U kompoziciji objekata i fasada, Bugarski je koristio ritmičko nizanje dugih redova prozora. Ova kompozicija verovatno je proizašla iz uslova projektovanja objekata koji su imali dugačke fasade. Arhitektonska plastika i ornamentika je prisutnija u zoni prvog sprata obe gradjevine. Na kući Radovana Barlovca, koja je sagradjena u Knez Mihailovoj ulici na broju 40, prisutna je bogatija dekoracija fasade u odnosu na prethodne dve. Iz tih razloga, dugo se pogrešno smatralo da ova gradjevina pripada autoru Andriji Vukoviću. Karakteristične su zgrade u Knez Mihailovoj ulici koje su podignute na brojevima 15-17 i 19, jer su uklopljene u urbanu strukturu ulice i poštuju njene visinske i kompozicione odnose. Sličnan način urbanog komponovanja primećuje se i u zgradi koja se nalazi u ulici Kralja Milana na broju 2. Medjutim, Bugarski je često primenjivao i ugaoni motiv na svojim zgradama. Ovaj motiv je bio dominantan, a neretko je on bio taj koji je davao karakter celom objektu. Iz ove grupe gradjevina, izdvajamo Pandjelinu kuću koja je sagradjena u Knez Mihailovoj ulici na broju 37. Ova kuća ima jednu medju najbogatije dekorisanim fasadama koje je Bugarski projektovao. Kuća Lazara Trifkovića, kasnije i danas poznata kao Krsmanovićeva kuća u Karadjordjevoj ulici, bila je podignuta na mestu današnjeg stuba Brankovog mosta. Ova gradjevina je verovatno medju najvećim stambenim zgradama koje je projektovao Bugarski, a u to vreme je bila medju najvećim stambenim zgradama u Beogradu. Bugarski je vešto rešavao probleme gradnje kuće na uglu, ali kod jedne grupe njegovih objekata svesno ovaj problem ugla nije ni tretirao, već je objekat prilagodjavao uglu jedino putem rešavanja fasade. Medju ovim primerima su zgrade u Knez Mihailovoj ulici na broju 29, 45 i 47, kao i objekat na uglu ulica Kralja Petra i Kneza Sime Markovića broj 5.
Pored projekata gradjevina u Beogradu, Aleksandar Bugarski je projektovao i realizovao svoja dela i u unutrašnjosti tadašnje Srbije, kao i van njenih granica. Medju njegovim najznačajnijim objektima koje je sagradio izvan Beograda, vredni su pomena: dom za umobolne u Budimpešti, škola „Svetozar Marković“ koja je podignuta u Novom Sadu, kao i Okružno načelstvo u Smederevu. Medju ostalim njegovim objektima van Beograda nalaze se: polugimnazija u Negotinu, nadgrobna kapela u Smederevu, crkve u Ritopeku i Loznici. Takodje je sagradio letnjikovce u Budimu i Išlu i hotel „Bauer“ u Išlu. U Beču je sagradio radničke kuće za firmu „Verthajm“, a čak je projektovao jednu kapelu u Moravskoj. Pored projektovanja, Bugarski je radio i urbane scenografije i dekoraciju ulica prilikom održavanja svečanosti u Beogradu.

Literatura:

Dr. Divna Djurić-Zamolo „Graditelji Beograda 1815-1914“, Muzej grada Beograda 1981, str. 23-25
Nikić, Lj. „Iz arhitektonske delatnosti Aleksandra Bugarskog u Beogradu“, UB, 1978, br. 46, str. 63-74
Maletić, Dj. „Gradja za izgradnju Srpskog narodnog pozorišta u Beogradu“, Beograd, Čupićeva zadužbina, XXII, 1884
Bogdan Nestorović, „Bugarski Aleksandar“, ELU, I, 1959, str. 533
Bogdan Nestorović, „Narodno pozorište u Beogradu“, GMGB, III, 1956, str. 303-322


SLOBODAN MALDINI

Broj slovnih mesta: 11361


BUNAR

(nem. Ziehbrunnen) Vertikalni zahvat podzemne vode (v. Vodozahvat). Dno bunara se spušta obično do vododržljivog sloja. Voda dotiče u bunar iz vodonosnog sloja kroz rupe ili proreze u zidovima bunara, ili kroz bunarske filtre, ponekad i sa dna (kod zidanih bunara).

Najstariji ostaci dovoda vode iz 3000g.p.n.e. sačuvani su u delti Inda, te u Mesopotamiji, kod Tella. Bunari u obliku zidanih uspravnih rovova grade se u Siriji i Palestini u vreme Filistejaca, a uspravan bunarski rov nađen je i u Troji (1500-1000g.p.n.e.). Iz bronzanog doba nađeni su ostaci drvenih ograda izvora u St. Moritzu u Švajcarskoj i Panigini u Italiji, a ograđivanje su poznavali Grci i Rimljani. Iskopine i prikazi na vazama pokazuju razvoj bunara u Grčkoj. Gbunarska građevina slična tolosu otkrivena je u Sylionu u Pamfiliji. Na vazi iz VI v.p.n.e. prikazano je poprsje lavice iz kojeg teče mlaz vode u jednu posudu. Ovi se jednostavni oblici bunara s vremenom razvijaju u edikulu sa dva stuba, te u otmene građevinske konstrukcije s porticima u kojima iz životinjskih poprsja teku mlazevi vode u posudu ili bazene. Javne fontane postaju važan element grčkih gradova (Atina, Korint, Efes, Pergamon i Prijena). Na helenističkom orijentu nastaju bogate fontane (nymphaea) jednostavne osnove i pročelja ukrašenih elementima teaterskih skena (scaenarum fontes), na pr. u Antiohiji na Orontu.

Rimljani su bili poznati po savršenoj tehnici dovoda vode iz izvora u gradove putem akvadukta. Frontius je uveo u Rim devet velikih vodovoda koji su napajali 1352 bunara, 15 velikih vodoskoka, 856 kupatila i 11 velikih termi. Jednostavne fontane koje su bile gradjene u sastavu bunara ukrašavale su uglove ulica i trgova. U Pompejama i Ostiji nalazile su se na javnim mestima u formi jednostavnih mermernih posuda ukrašenih stubovima i skulpturom, a u vrtovima privatnih kuća ukrašene statuama i mozaicima.Najpoznatija rim. fontana bila je “Lacus Iuturnae” s kvadratnim mramornim basenom u sredini kojeg je bila grupa statua.

U sklopu starohrišćanske bazilike izgrađivao se u predvorjima bunar (piscina), koji često dobija baldahin, te se naziva cantharus. U vezi s upotrebom vode u islamskom ritualu, na mestima bunara podižu se u dvorištima i predvorjima mošeja i džamija fontane, često bizarnih oblika (šedrvani). U ranom srednjem veku nema većih fontana; zamenjuju ih bunari u manastirskim klaustrima i dvorištima patricijskih kuća, jednostavnih poligonalnih ili okruglih oblika, koji svojim dekorom prate razvoj skulpture. Jedna je od najranijih bunarskih fontana tog perioda ona u klaustru uz katedralu u Monrealu (oko 1200), oblikovana kao palmino stablo. Ovom razdoblju pripada grlo bunara u dvorištu biskupske palate u Osoru, ukrašeno kasnim pleternim reljefnim pojasom. Iz 1279. godine potiče “Velika fontana” u Viterbu. U gotičkom periodu se pojavljuje javna fontana smeštena na trgovima. Njen se ukrasani element razvija u bogate baldahine i male tornjiće sa fijalama i statuama (“Lepi zdenac” u Nirnbergu, 1385-90).Bogato ukrašen statuama je “Mojsijev bunar” u Dižonu (1406) od C. Slutera.

ČUDO SVETE GORE - BUNAR SVETOG SAVE: Ispod kelije Svetog Simeona i Svetog Save probijen je bunar u steni. Po predanju, tu vodu je pronašao monah Sava prilikom gradnje manastira. Voda iz bunara Svetog Save ima čudotvornu moć, a Svetogorci veruju da će nastupiti Kraj vremena kada bude presahnula.

RIMSKI BUNAR U BEOGRADU: Naučnici se odavno prepiru ko je i kada sagradio bunar. Zvanično, izgradili su ga Austrougari tokom vladavine Beogradom, između 1717. i 1739. godine, kada su znatno izmenili lice dotadašnje turske kasabe. Prema nekim tumačenjima, atribut rimski dobio je po ambiciji Austrougara da budu naslednici zaostavštine Rimskog carstva. Postoji više pisanih dokaza da je on postojao pre austrougarske obnove Beograda. Jedan od njih je opis Beograda iz vremena despota Stefana Lazarevića (1304–1427). Njegov biograf Konstantin Konstanecki napisao je da je „despot, obezbeđujući grad hranom, ovu smestio u Rimski bunar“.

Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 168


BUNJA, ĆEMER, KUĆICA, POLJARICA

Primitivna gradjevina u severnoj i srednjoj Dalmaciji i Istri (kažun, kažita), većinom kružnog oblika, niskih i uskih vrata sa minijaturnim prozorčićem, izvedena u suvo, bez maltera, od grubih kamenih prstenova, koji se prema gore u unutrašnjosti sužavaju i na vrhu zatvaraju većom kamenom pločom. Služila je u prošlosti za stanovanje, a danas vecinom za sklanjanje stoke, pastira i dr.

Bunja ima kružnu osnovu, a gradi se od kamenih horizontalno slaganih ploča, bez primene vezivnog maltera. Donji obeljeni deo zida čini efektan kontrast gornjim neobeljenim kamenim pločama. U poljima bunje služe kao spremišta, a u naseljima kao kuće za stanovanje. Poreklo im treba tražiti u mediteranskoj megalitičkoj arh. I pored prolaska desetine naroda, ovaj tip se održao skoro nepromenjen još od drugog milenijuma p.n.e. Još uvek dobro odgovara potrebama stanovnika.

Bunju možemo da dovedemo u blisku vezu sa drugim arhitektonskim tipom kućice koji je nastao u sličnim, skoro identičnim uslovima u pogledu raspoloživog gradjevinskog materijala i raspoloživog konstruktivnog sistema gradnje. To su arhitektonski oblici trullo, trulli ili truljo (od grč. troulloz trullos kupola) Trulji su tip rustične građevine u nekim predelima Apulije, Italija, naziv za seljačke kuće, rasute po gajevima badema i maslina u južnoj Apuliji. Građene su od prstenastih slojeva kamena koji se završavaju lažnim kamenim koničnim svodom sa kamenim završcem na vrhu. Ovom arhajskom tipu kuća, nasleđenom od neke davne megalitske civilizacije, srodni su balearski talyoti, sardinijski nuraghi i sesi sa Pantelarije. Slične građevine postoje u Istri i u sev. i srednjoj Dalmaciji, a pored naziva bunja, prisutni su i nazivi ćemer i poljarica.


Literatura:

Slobodan Maldini: Enciklopedija arhitekture, Samostalni izdavač Slobodan Maldini, Beograd, 2004, str. 168