MALDINI: RECNIK ARHITEKTONSKOG PROJEKTOVANJA









AD HOC PROJEKAT Projekat, često kolaž, kod kojeg je svaki deo objekta ili svaki element kompleksa objekata dizajniran sa minimalnim odnosom prema celini. Projekti adhokizma često uključuju elemente preuzete iz kataloga.
AGREGACIJA U ARHITEKTURI Pojam agregacije u arhitekturi dao je Manfredo Tafuri (“Projekt i utopija”), po kojem agregaciju predstavlja nagomilavanje, sakupljanje, zbijanje. Takodje, to je pridruživanje, primanje osobina jednog arhitektonskog stila.
AKCIJA U SOCIJALNOM PROSTORU Osetljivo pitanje ljudskih potreba najpre nas upućuje na sve vidove ljudske kooperacije i uzajamnog podsticanja kao i na direktne odnose sa materijalnim objektima - predmetima upotrebe i orudja. U mogućnosti smo, da prema filosofskoj definiciji prakse, odredimo i polje interesa: (1) odnos prema predmetima i dejstvovanje u socijalnom prostoru obrazuje niz potreba za različite oblike prostora - u prvom redu uslove da se potrebe u promenljivom prostoru razvijaju, stvaraju, ukidaju, da se odnosi prema predmetima, osobama ili institucijama ne zatvaraju u idealne sisteme veličina; (2) socijalni prostor je višeznačan, promenljiv, iščezljiv, modelira se prema vrstama ljudskih organizacija; (3) socijalni prostor je osobeni znak svakodnevlja, osposobljen i usmeren na ljudsko ponašanje; (4) socijalni prostor orijentiše i motiviše, pa se ne može izgradjivati samo na nivou primarnih odnosa korisnika i predmeta; (5) svrsishodno delanje otvara za prostor niz potreba čija se nužnost i mogućnost ne zatvara u sistem, ona je podsticajna za uvek nove doprinose, novi razvoj oblika potreba za proširivanjem njihovog smisla; (6) saznanje o promenljivim osobinama potreba iziskuju potrebu praćenja i organizovanog ispitivanja njihovih razvojnih mogućnosti - što sve znači da cilj nije u izgradjivanju završnih modela.
“Sloboda leži u neograničenom ličnom izboru i sopstvenom izražavanju” - su osnovna opredeljenja predstavnika teorije i prakse akcije u socijalnom prostoru, i to od marginalne arh. sveta posebno u SAD-a, a koja zamenjuje tehničku perfekciju, kopenhaške komune Kristijanija - planirane za stanovnike sa njima, a za razliku gde to čine isključivo stručnjaci, do utopijskih projekata i nekih ostvarenja Gaudi-ja, Cheval-a i Soleri-ja. Ove težnje, tj. veze u različitom obliku ispituju načine kako “umetnost novog doba postaje funkcija u odnosu izmedju čoveka i njegovog bivstvovanja u svetu; ona pruža nacrte, koji, u skladu sa razvojem čovekovog stava prema svojoj okolini i prema sebi samom, teži da iz stvarnosti izvuče njena stalna- promenljiva značenja.”
Akcije ovakve vrste su samo reakcije na stanja koja nimalo ne teže da poprave situaciju, gde se stalno granica kontrolisanosti pomera na račun spontanosti.
Polje susreta odvaja posredno i neposredno učešće korisnika, pri čemu je ovo prvo, posredno učešće korisnika, disciplinarno jasno. U drugom, pak, očekuje se izgradjivanje postupaka, akcija za saodlučivanje, pa se grube greške čine, kada se ova vrsta korisnikovog delovanja poistovećuje prihvatanjem njegovog stručnog amaterizma. To je jedna bojazan, a druga je u birokratizaciji ove akcije koja čini privid saodlučivanju odnosno vrši manipulisanje korisnikom.
AKSIJALAN PLAN (eng. axial plan). Plan gradjevine isprojektovan longitudinalno ili duž aksisa, ose; odnosno, gradjevina koja nije gradjena prema centralnom planu. V. Plan.
ALOKACIJA (n.lat. allocatio dodavanje, dodatak) U arhitektonskom i urbanističkom smislu, dodavanje, dodatak uz jedan postojeći arhitektonski objekat, koji sa njim gradi kompozicionu i funkcionalnu celinu. Na crkvama, to je narteks – priprata, na ostalim objektima to mogu da budu krila gradjevina. Alokacija u urbanističkom smislu predstavlja dodavanje jedne urbane celine – bloka, zone, ulice – postojećoj urbanoj celini. Alokacija kao metoda u arhitektonskom projektovanju i urbanom planiranju predstavlja način da se postojeći ograničen prostor proširi ili da se u postojeću sredinu uvedu novi prostorni elementi.
ALTERNATIVNOPLANIRANJE (eng. alternative planning) Naziv za urbanističko planiranje i urbanističko projektovanje koje predstavlja alternativu shvatanjima i urbanističkim koncepcijama koje vladaju u jednom periodu. A.p. najčešće predstavlja individualan doprinos pojedinaca ukupnoj urbanističkoj misli, u samom nastanku opredeljenom na utopiju, a redje da bi bio realizovan. Mnogi urbanisti su nudili svoje predloge idealnih alternativa, kao na pr. Bruno Taut sa svojim Centrom zajednice iz 1918.g. ili Tony Garnier sa Industrijskimgradom iz 1904.g. Oba projekta predstavljaju veliki opšti doprinos urb. teoriji i sadrže osnovu utopijskog socijalizma - alternative.
AMBIGVITET, ARHITEKTONSKI (lat. ambiguitas dvoznačnost, dvosmislenost) Jedan arhitektonski objekat ima ambigvitetno svojstvo ako je njegov karakter, izraz ili značenje dvosmisleno. U arhitekturi, ambigvitet može da bude proizvod namere projektanta ili je to posledica protoka vremena ili pogrešne upotrebe objekta. Arhitektonski jezik je u osnovi ambigvitetan, dvosmislen, jer daje mnoštvo mogućih tumačenja, rešenja. Prostor je polivalentan, multifunkcionalan, pa prema tome i dvosmislen.
ANALITIKA (grč analutikh) Teorija analize; veština i metoda raščlanjavanja misli i pojmova u njihove sastavne delove; elementarna logika koja se bavi pojmovima, sudovima i zaključcima.
ANALIZA (grč. analusiz) Raščlanjavanje, razlaganje celine na njene delove; prikaz, ocena, ocenjivanje; logička analiza predstavlja razlaganje pojma u njegove oznake, suda u njegove delove; psihološka analiza predstavlja raščlanjavanje jedne psihološke predstave u njene elemente; suprotan pojam- sinteza
U urb. i /ili arh. smislu analiza se može vršiti u odnosu na veoma širok broj aspekata konkretnih formi.Tu spadaju, izmedju ostalih, analize u odnosu na prostor:: okruženje, lokaciju, klimu...; vreme odnosno stil; izabrani konstruktivni sklop; urb. i arh. elemente, njihove odnose i sklopove i td.
ANALIZA FORME Načelno, ovde ćemo obradjivati dva pristupa analizi umetničke/arhitektonske forme: u prvom je to strukturalna analiza, a u drugom istorijska analiza forme.
Prva analiza, strukturalna, traži odgovor na tri grupe problema: faktura, formalne karakteristike i princip izgradjivanja celine. Detaljnije, tu spada, što se problema fakture tiče, , zbir metoda pomoću kojih je izvedena jedna forma, objekat, urb. sklop, popis obrade i gradje; druga grupa problema tretira pitanja oblika, veličine, jačine, boje, intervala, materijala, svetlosti i okruženja; treća grupa analizira grupisanje mase/masa. Uočavajući ovde dva polarna proizvoda, t.zv. “male i velike forme”, čitav niz kombinacija izmedju ovih, dopušta nam da se odlučimo za odgovarajući način - onaj koji najbolje odgovara delatnoj strani prostora i sredini, gde novi oblik nastaje. Ova dva profesionalna naziva “mala i velika forma”, objašnjavaju da je “mala” - način izgradjivanja sklopa vidljivim grupisanjem jedinica, tako da je njegov sastav lako uočljiv. Spajanjem tih samostalnih tela u odredjenu vrstu sklopa dovelo je, u dosadašnjim uočenim postupcima projektovanja do posebnog naglašavanja površina za kretanje, u oba smera (horizontalni + vertikalni), te one dominiraju celinom. Obrnuto ovom, “velika forma” je jedinstveno telo čiji se delovi ne uočavaju u spoljnjem doživljaju prostora, već su oni sprovedeni u granicama osnovne mase.
Istorijska analiza forme odvija se na trostrukom koloseku, univerzalne istorije oblika, posebne istorije i individualnog razvitka forme, ispitivanjima odakle potiče stvarna istorija koncepta, kakvi su pravci njegovog kretanja i njegova eventualna budućnost. Osnovna je pretpostavka za ovakvo razmišljanje dobro poznavanje sveukupnog, svetskog iskustva, čime se jedan prostorni koncept uvek može odredjivati, uporedjivati i predvidjati njegov razvoj.
U analizi unverzalne istorije oblika može se uočiti kao slučaj male ili velike forme i pojava takve koncepcije ustrojavanja prostora, na Bliskom Istoku ili na Balkanu na pr., i uporedjivati sa sličnim strukturalističkim projektima. Stoga se ne bi mogao prihvatiti naziv za ovakav postupak samo prema oblicima u našem vremenu, jer prava njihova istorija počinje mnogo ranije. Sličan je slučaj i sa većinom nacionalnih istorija prostornih oblika, gde se svaki rezultat odredjuje u složenom istraživanju njihovog razvoja i izvan granica odredjene racionalnosti. U trećem delu - individualnog razvoja forme - uzimajući bilo koji deo strukture, vrši se njeno analiziranje, vrednovanje i uporedjivanje.
To je veoma čest slučaj, koji odvodi ka pogrešnim zaključcima o potrebi imitacije nekih oblika prošlosti.
Osim mogućnosti da se koncept prostora odredjuje svojom delatnom stranom - šta čini, ili formom - kako čini, ovaj se koncept po svome sveukupnom delovanju, uvrštavanjem u širu prostornu celinu, analizira u smislu njegovog značenja.
Tako se utvrdjuju njegova bitna svojstva, pa se smisao ponudjenog koncepta označava kao član porodice jednoprostora ili višeprostora u najširem zahvatu, utvrdjuje se njegovo individualno ili društveno značenje.
Analiza forme, na primeru slučaja Mies van der Rohe-a, utvrdjuje postupak sa velikom formom, čiji je smisao (analiza smisla) stalno dogradjivanje koncepta “kutije”; tako ovaj iskaz u delu analize smisla obuhvata sve bitne oblike rada ovog arhitekte. Za ovu vrstu analize forme, posebno u kritičko istorijskom delovanju, imamo i velike razlike u tumačenjima pojava. Takav je slučaj neslaganje u mišljenjima o proceni moderne arh. filozofa Ernst-a Bloch-a (1885-1977) i Siegfrid-a Giedion-a (1888-1968). Poznato je da su pioniri moderne arh. još od dvadesetih godina XX v. isticali brod kao metaforu za prasimbol kuće - Nojevog kovčega. S. Giedion vidi u “pokretnoj” kući vezu prostora i vremena - “prostor-vreme-kontinuum”, dok E. Bloch kaže: “Danas kuće mnogo gde izgledaju kao da su spremne za put....iznutra su svetle i gole poput bolesničkih soba, izvana deluju poput kutija na pomičnim nogarima, ali i poput brodova... U svemu tome ima neko značenje jedino smeranje tih pojava da otputuju same, iz sebe, ima upravo kuća kao brod”. Ova dva ispoljena mišljenja, Bloch - ovo razjedinjenje i Giedion - ovo ujedinjenje nauke i umetnosti u delu prostora, pokazuju koja su značenja dobila, sa ovim mišljenjima, primat. Očigledno isticanje socijalnog udela, uz sva njegova iskustva preživljenog fašizma, stavila je za Bloch-a u drugi plan i neke konceptualne odlike čije se teorijsko značenje ne može, u ovom slučaju, zaobići. Ima isuviše slučajeva čije bi navodjenje govorilo o manipulacijama u oblasti ove analize, pri čemu su na prvom mestu sve prakse totalitarnih režima.
ANALIZA KONFORA OBJEKTA Prilikom arhitektonskog projektovanja vrši se analiza konfora objekta, i to: upotrebnog konfora, vizuelnog konfora, vazdušnog konfora, akustičnog konfora i dr.
ANALIZA KVALITETA KOMUNIKACIJA Prilikom arhitektonskog projektovanja, vrši se analiza kvaliteta: horizontalnih., vertikalnih, primarnih i sekundarnih komunikacija; komunikacija i veza u i izvan objekta i td.
ANALIZA MERA I DIMENZIJA Vrši se kao: analiza veličine prostorije, analiza odnosa prostorija, analiza veličina prostorija, analiza odnosa medju prostorijama – stambeni/ radni/ servisni/ komunikacioni.
ANALIZA MOGUĆEG PONAŠANJA KORISNIKA Predstavlja tip sociološke i pihološke analize, gde je potrebno utvrditi sheme ponašanja korisnika u jednom prostoru i medjuzavisnost promena ponašanja u odnosu na promene u datom prostoru.
ANALIZA PROSTORA, FORMALISTIČKA V. Formalikstička analiza prostora
ANALIZA PROSTORNE JEDINICE Vrši se kao: studija jedinice, studija komunikacije, analiza medjusobnih elemenata prostorne jedinice. Analiza struktura prostorne jedinice vrši se kao analiza inicijalne fleksibilnosti strukture, analiza primarne fleksibilnosti strukture.
ANALIZA SKLOPA Prilikom arhitektonskog projektovanja, vrši se analiza sklopa arhitektonskog objekta. Analiza sklopa se vrši kao: saobraćajna analiza sklopa, funkcionalna analiza sklopa, analiza odnosa površina sklopa, analiza medjuzavisnosti elemenata sklopa. Analiza zona sklopa obuhvata: analizu ulazne zone sklopa, analizu javne zone sklopa, analizu privatne zone sklopa, analizu servisne zone sklopa, analiza komunikacione zone.
ANALIZA UTICAJA NA OKRUŽENJE (AUO) AUO su studije koje se preduzimaju sa ciljem utvrdjivanja i ocene uticaja koje predložene aktivnosti/projekat može imati na životnu sredinu tokom eksploatacionog veka. AUO je sastavni deo procesa planiranja, odnosno procedure donošenja odluka o razvoju; provera kojoj podleže predlog na ovaj način omogućava bolje i ekološki odgovorno odlučivanje. Na osnovu nalaza i zaključaka AUO studije predloženi projekat/plan se odobrava ili ne, odnosno, utvrdjuju se uslovi pod kojima se odobrava izgradnja i eksploatacija. Studijom se utvrdjuju i ocenjuju uticaji na životnu sredinu, ljudsko zdravlje i ukupnu dobrobit u ekološkom smislu, za različite vremenske horizonte i prostorni obuhvat. Takodje, predlažu se alternativna rešenja, ukoliko je potrebno, mere za ublažavanje negativnih uticaja kao i način i instrumenti za uspostavljanje kontrole nad uticajima. AUO spada u grupu opštih instrumenata za uspostavljanje kontrole nad prostornim razvojem, očuvanjem i zaštitom životne sredine. U zemljama koje kvalitet životne sredine i očuvanje životne sredine stavljaju u rang razvojnih prioriteta (na pr. u Holandiji je to treći po važnosti razvojni cilj), AUO je takodje instrument za realizaciju razvojnih ciljeva. U dosadašnjoj praksi niza zemalja AUO je radjena uglavnom za projekte objekata, sa širokom tendencijom proširivanja obaveznosti i na programe, planove i politike ukupnog urbanog razvoja.
ANALIZA UTICAJA Predstavlja jednu od prvih arhitektonskih analiza koje je potrebno izvršiti na početku arhitektonskog projektovanja. Analiza uticaja uključuje: prirodne uticaje, ekološke uticaje, socijalne uticaje, kulturne uticaje, ekonomske uticaje, političke uticaje, tehničke uticaje, tehnološke uticaje.
ANALIZA, ARHITEKTONSKA V. Arhitektonskaanaliza
ANALIZA, MEHANIČKA V. Granulometrija
ANALIZA, URBANA V. Urbana analiza
ANALIZA, URBANISTIČKA V. Urbanistička analiza
ANALIZE KVALITETA PROSTORNIH JEDINICA Prilikom arhitektonskog projektovanja vrše se sledeće karakteristične analize kvaliteta prostornih jedinica: pojedinačne analize kvaliteta za svaku jedinicu, funkcionalne analize kvaliteta, postignuti standard, likovni kvalitet, saobraćajni kvalitet, kvalitet veza i medjurelacija prostornih jedinica, kvalitet veza unutar jedinice.
ANALIZE PROJEKTA U ODNOSU NA LOKACIJU U odnosu na lokaciju na kojoj se postavlja jedan arhitektonski objekat, vrše se sledeće analize: analiza prirodnih uticaja, analiza stvorenih uticaja, analiza kolskog saobraćaja, analiza pešačkog saobraćaja, ekonomski prilaz, snabdevanje, analiza orijentacije objekta, analiza dispozicije delova objekta, analiza pristupa objektu, analiza urbanističkog gabarita objekta, analiza urbanističkih vizura, analiza kretanja, analiza zelenih površina.
ANALOGIJAMESTA Prema Jung-u, “logička misao je misao koja se izražava rečima, koja se obraća spoljašnjem svetu u vidu govora. Analoška ili fantastična misao je osetljiva, slikovita i nema. Ona nije govor, već razmišljanje o stvarima iz prošlosti, čin okrenut ka unutra. Logička misao je razmišljanje pomoću reči. Analoška misao je arhaična, nesvesna i neizražena. Gotovo da ju je nemoguće izraziti rečima.” Pojam a.m. povezuje se sa misaonom arhitekturom pojedinih predstavnika različitih arhitektonskih perioda. A.m. su već same po sebi projekat: one predstavljaju često ključ za razumevanje metoda projektovanja, one su “umetnost sećanja” i osluškivanje specifičnosti jednog mesta koje se pretvara u neprestano pričanje o sopstvenim korenima.
Kao metod projektovanja, a.m. je primenjivao Aldo Rossi u svojoj arhitekturi. Ovaj metod je za njega bio istovremeno logički i analoški.. “Racionalna teorija umetnosti ne želi” – tvrdio je on sam - “da ograniči značenje onoga što treba sagraditi; obzirom da znamo, a to je jasno, ono što smo hteli da kažemo, mi još uvek ne znamo da li je to samo to što smo rekli.” Medjutim, ovako shvaćena analogija mesta, za Rossi-ja postaje ne samo način na koji će svoje slike da napuni mnemotičkim referencama i nesvesnim dejstvom; ona se vezuje za tipologiju i postaje način saznanja i izgradnje urbane stvarnosti.
ANALOGIJA, VIZUELNA V. Vizuelnaanalogija
ANALOGIJSKAARHITEKTURA Pojam Alda Rossi-ja kojim je on opisivao sopstvenu arhitekturu u Italiji 1970.-tih, u kojoj je on video analogiju sa istorijskim gradjevinama, vernakularnomarhitekturom, gradjevinarstvom i jednostavnim formama.
ANAMORFOZA (grč. ana-morgwsiz preobražaj, preinačenje) Preobražaj; fiz.- po optičkim zakonima unakaženo nacrtana slika nekog predmeta, ali tako da izgleda onako kakva treba da je kad se gleda sa izvesne tačke (optička anamorfoza), ili odbijanjem od pogodnog ogledala (katoptrička anamorfoza) i kroz brušena stakla (dioptrička anamorfoza); bot.- nenormalno preobražavanje usled izopačenja ili promene u navikama biljke.
ANATOMIJAARHITEKTONSKIHOBLIKA (grč.anatomla,) Naziv za disciplinu u arhitekturi koja se bavi proučavanjem i analizom gradje, sastava, sklopa, medjusobnih odnosa arh. oblika unutar jednog ili više arh. objekata
ANATOMSKAFUNKCIONALNOST Funkcionalnost dizajna jednog objekta za ljudsku upotrebu koja je direktno povezana sa čovekovom anatomijom. A.f. stolice ogleda se u prilagodjenosti stolice čovekovoj anatomiji, odnosno, u njenoj udobnosti za čoveka.
ANCESTRALNAFORMA(eng. ancestral form predački, praotački) Naziv za praformu, prvobitnu, prauzornu formu.
ANIMOMORFNISTVARALAČKIPROCES Spoljni organi čula fizički su posrednici između spoljašnjeg, zbiljskog i unutrašnjeg sveta. Što su oni precizniji, bolje obavljaju u oba pravca ulogu posrednika. Međutim, unutrašnje kretanje duhovnih stvaralačkih čestica i senzibilnost kojom se te čestice kao nekom silom - koja se naziva i emotivnom - pomeraju, svrstavaju, usmeravaju i spajaju u neke predstave kao rezultante prethodnih duhovnih odluka, prednacrta i nacrta, ne zbiva se u spoljnjem svetu niti u njegovoj infarstrukturi, već ispod njih, u skrivenim dubinama. U tom svetu unutrašnjeg viđenja ne može biti nereda ni bezvlašća. Za njegov nastanak preduslov je raspolaganje nadčulnim organom unutrašnjeg opažaja. Bez te moći unutrašnjeg opažaja ljudsko biće nije u stanju da upravlja unutrašnjim kretanjem duhovnih stvaralačkih čestica i da ih poveže u snopove delotvornih rezultanti, a još manje da odlučuje o kvalitetivnim pojavama kompozicije, ukoliko ih je i sagledao.
Animomorfni činioci u svojoj pokrenutosti izazivaju stvaralačke procese, a to će reći unutrašnju preokupaciju ličnosti zanesenu rešavanjem nekog problema. U tom procesu učestvuju sile koje predstavljaju stvaraočeve umne sposobnosti i obilje osećajnosti - po dubini i po koloritu - kao i misaoni domet. U svakom umetničkom delu bezuslovne treba ostvariti duhovni otisak umnog lika u datom momentu stvaraočevog umetničkog razvitka, a on će, shodno duhu vremena, biti “n” dimenzionalan. Antropomorfne - čovekomerne - težnje i predstave, kao i svako raspravljenje o njima, savetno je jednom za uvek isključiti iz stvaraočeve duhovne strukture.
ANONIMNAARHITEKTURA Naziv za arhitekturu kod koje nije moguće utvrditi njenog stvaraoca ili graditelja, odnosno, oni su nepoznati ili nebitni. Takođe, naziv za bezimenu arh. nepoznatog stvaraoca. A.a. je često tradicionalna ili narodna arh., ali može da bude veoma karakteristična, značajna pa i monumntalna. A.a. monumentalnog karaktera, nepoznata podjednako laicima i naučnicima, nalazi se , na pr. u Peruu, na pola puta između Kuska i Maču Pičua, gde leži drevni kompleks pozorišta, kome nema ravna nigde u svetu. Ovaj kompleks, čiji su graditelji bili pripadnici plemena Maras, obuhvata pet pozorišta, izvanredne akustike.
ANONIMNIDIZAJN(eng. anonimous design) Pojam koji obuhvata mas proizvedene artikle kod kojih je dizajner ostao nepoznat. Objekti dizajna se ističu svojim dobrim karakteristikama: jedinstvenim karakterom, dobrom formom, izuzetnim osobinama i znalačkom upotrebom materijala. Pojam je naročito ušao u upotrebu nakon istoimene izlozbe koja je odrzana 1974.g. u Louisiana Muzeju, blizu Kopenhagena. Godine 1991. Design Museum u Londonu napravio je preporod a.d. izlozbom “ne-dizajniranog” dizajna, pod nazivom Designing Yourself.
ANSAMBL, ARHITEKTONSKI V. Kompozicija u arhitekturi
ANTAGONIZAM U ARHITEKTURI (grč. antagonismos opreka) Naziv za oprečnost, suparništvo, suprotnu težnju, delanje u suprotnom smislu, suprotnost, protivnost dva arhitektonska elementa ili konstruktivna elementa na jednom arh. objektu. Primer antagonizma u arh. predstavlja stilska upotreba ravnog krova u planinskim predelima, gradnja kuća sa velikim staklenim površinama u mediteranskim područjima, korišćenje kamena (umesto opeke) u ravničarskim područjima i dr. U urbanističkom smislu, osnovni antagonizam se sadrži na relacijama urbano-ruralno, grad-selo, centar-periferija, izgrađeno-neizgrađeno i sl.
ANTI – FUNKCIONALIZAM V. Funkcionalizam, Archizoom, Studio Archizoom
ANTI ART (engl. anti art movement). Ovaj se termin vezuje za ime Marcel Duchamp-a, koji ga je 1914.g. upotrebio da bi opisao rad koji ima karakter umetničkog dela, a u isto vreme izaziva sve predrasude o prirodi umetnosti. Tipičan primer predstavlja njegovo dodavanje brkova reprodukciji Monalisa-e, gde je poenta bila u tome da je taj čin izvršio priznati umetnik. Dada je bio prvi pokret a-a. Anti art pokret je imao veliki uticaj na Bauhaus, posebno je to bila grupa berlinskih dadaista, koja je nastala 1922.g. koji su bili pod jakim utiskom i uticajem časopisa De Stijl i Esprit Nouveau sa svojom kontinualnim izlozbama a.a., koje su predstavljale novu machine art sloganom: “Umetnost je mrtva, zivela nova umetnost mašina Tatlina!”
ANTI DIZAJN Predstavlja naziv pokreta u dizajnu koji je odbacio praksu opšte struje oblikovanja. Proširio se i ušao je u masovnu upotrebu u drugoj polovini 1960-tih godina, pre svega u Italiji. Razvijen je prvenstveno kao reakcija i odbijanje spektakularnog razvoja konzumerizma iz perioda 1950-tih i ranih 1960-tih godina, koji nije uspeo da dostigne prvobitne zahteve modernog pokreta i njegovo verovanje u dobar dizajn, već ga je pretvorio u pojednostavljeni tržišni objekt. Drugim rečima, dizajn je korišćen kao sredstvo za stvaranje lažnih čovekovih potreba, a kao rezultat toga, bilo je ostvarenje povećanja prodaje, pre nego što je to bilo unapređenje čovekovog životnog prostora. U isto vreme, formalistička estetika modernizma je odvojila predmete od njihovog socio ekonomskog konteksta (o čemu piše Gio Ponti i predstavnici realizma 1950-tih) i udenula ih u okvire kapitalizma i konzumerizma. Kao rezultat svega, jedna grupa italijanskih arhitekata-dizajnera, koju je predvodio Ettore Sottsass, postavila je 1060-tih godina cilj da redefiniše italijanski dizajn i obnovi njegovu prethodnu kulturnu i političku ulogu. Ovo je trebalo da bude inicijalno sprovedeno poništavanjem i obezvređivanjem tzv. “dobrog ukusa” mnogih italijanskih proizvoda putem iskrivljenja njihovih oblika i dimenzija, šokantnom upotrebom boja, vizuelne igre, koje su slabile funkcionalnu vrednost objekata. Među razilčitim primerima, možemo da predstavimo sofu koju su dizajnirali Pop de Pas, D’Urbino i Lomazzi za Zanottu 1971.g., koja je bila inspirisana Claes Oldenburgovim “mekim” skulpturama i predstavljala je gigantsku bejzbol rukavicu načinjenu od poliuretanske pene presvučene kožom ili stolicu Sit Down, koju je dizajnirao Gaetano Pesce 1970.g. za Cassinu, a koja je takođe bila inspirisana Oldenburgom. Revitalizaciju italijanskog modernog dizajna nastavila je grupa Memphis, ranih 1980-tih godina. Sottsass, među ostalima, dizajnirao je prototipove nameštaja koji nisu bili izvedeni, koji su predstavljali istraživanja predmeta “masovne kulture” i postavljali pitanja odnosa koncepta “ukusa”. Radeći ovo, on je proizvodio “dizajn o dizajnu” ili “meta-dizajn”. Drugi studiji, poput firentinskih arh. grupa Superstudio i Archizoom, projektovali su svoje radijalne arh. planove, uticajući na britansku arh. grupu Archigram.
ANTIMODERNIZAM Pojam opisuje Juergen Habermas prilikom kritike Modernizma, označujući ga kao arhitektonski stav protivljenja modernizmu, njegovu kritiku i kritiku mederne tradicije uopšte. Prema Habermasu “mladi konzervativci usvajaju osnovno iskustvo estetskog modela, otkriće izmeštene subjektivnosti, oslobođene od svih radnih i utilitarnih imperativa, i sa njom beže iz modernog sveta. Zauzimajući modernistički stav oni određuju jedan antimodernizam. Oni pomeraju spontane snage mašte, sopstvenog znanja i afektivnosti, u daleko i arhaično, i manihejski suprotstavljaju instrumentalnom razumu princip koji je otvoren jedino za evokaciju, bilo da se radi o volji za moć, suverenosti, biću ili dionizijskoj snazi poetskog. U Francuskoj ta linija ide od Bataillea, preko Foucaulta, sve do Derride.
ANTINOMIJA U URBANIZMU (grč. antinomia) Antinomija kao opšti pojam predstavlja protivrečnost jednog zakona sa samim sobom, protivrečnost, suprotnost dvaju sudova ili zakona. U urbanističkom smislu, antinomiju pronalazimo na relaciji selo-grad, gotovo u svim periodima razvoja grada. Koliko god je grad centar kulturne radijacije, toliko je selo žarište retencija i rezistencije. Međutim, otpori sela prema stranoj civilizaciji grada očituju se u prikupljanju vlastitih snaga, u čuvanju vlastitih tradicija i ustanov: imena, običaja, nošnje, kultova i drugih područja duhovne kulture.
ANTIRACIONALNA ARHITEKTURA V. Iracionalna arhitektura. naziv za arhitekturu čija se rešenja kose sa recionalnim stavom. Antiracionalna arhitektura je sadržana unutar mnogih istorijskih pokreta i stilova. Karakteristični periodi istorije arhitekture u kojima je antiracionalna arhitektura došla do izražaja su: gotika, renesansa i barok. U gotici, a naročito u periodu baroka, antiracionalna arhitektura se očitava u čestoj upotrebi konstruktivnih elemenata, ornamenata ili pojedinih delova gradjevine koji se suprostavljaju racionalnom smislu ili racionalnoj upotrebi. Antiracionalna arhitektura je često proizvod hira, želje za isticanjem pojedinca – investitora i njegovog značaja u društvu. U periodu renesanse, poznati su kompleksi vrtova imaginarnog karaktera. Najznačajnij primer iz ovog perioda predstavlja park vile Orsini ( Demidof ) u Bomarzu, pored Fiesole-a, u okolini Firence. U savremenoj arhitekturi SAD-a karakteristični su mnogobrojni primeri antiracionalne arhitekture. Najistaknutiji stvaraoci antiracionalne arhitekture su Gaudi u Španiji ( Palata Guel i park Guel ) i, naročito Hundertwaser u Austriji.
ANTROPOLOGIJA (grč. anthropoz anthropos čovek i logoz logos nauka) Nauka koja proučava čoveka na osnovu anatomije, fiziologije, psihologije, istorije, sociologije, filozofije, arheologije i nauke o jeziku. Takodje, nauka o čoveku, koja ispituje prirodne zakone, po kojima se oblikuje telo i razvija svest kod čoveka. U arh. su a. istrazivanja važna u vezi sa prvim arh. ostvarenjima u dobu paleolita.
ANTROPOMETRIJA (grč.) Naziv za naučnu disciplinu koja se bavi proučavanjem čovekovih telesnih mera i njihovim izvođenjem u merne jedinice i standarde za gradnju objekata. A. je imala veoma važnu ulogu prilikom određivanja osnovnih arhitektonskih mera i prilikom određivanja idealnih proporcija jednog. arh objekta. Primena rezultata a. na dizajn savremenih objekata, naročito nameštaja, danas predstavlja standardnu praksu mnogih proizvođač i dizjnera. V. Mere u arhitekturi.
ANTROPOMORFAN (gr. anthrwpo-morjoz) Sličan čoveku, koji ima čovečji oblik.
APROKSIMACIJA (Mat.). Postepeno izračunavanje neke veličine koja se približuje tačnoj vrednosti ali je ne dostiže. Postupak za izračunavanje vrednosti funkcije za datu vrednost nezavisno promenljive u blizini date vrednosti ili u datom intervalu nezavisno promenljive. Primenjuje se kod funkcija, uglavnom transcedentnih, kod kojih je neposredno izračunavanje nepodesno. Za proksimaciju se najčešće koriste polinomi (npr. Tejlorov, Maklorenov polinom) kao najprostije funkcije.
APSTRAKCIJA (lat. abstractio izvlačenje, izdvajanje, od abs od i trahere vući) je misaona operacija u procesu spoznaje objektivnog sveta, kod koje se-radi naglašavanja bitnog-odvajaju i ispuštaju sva nebitna svojstva i odnosi. A. (nefigurativna, neobjektivna) arh. je ona koja ne sadržava nikakvo podsećanje, a i nikakvu evokaciju realnosti, bez obzira na to da li je realnost polazna tačka arhitekte ili nije. A. je ona arh. koja ne predstavlja ništa drugo osim čistih elemenata kompozicije: forme, masa, površina i boja.
APSTRAKCIJA U ARHITEKTURI Izostavljanje ili znatna simplifikacija, pojednostavljenje detalja crteža jednog arhitektonskog objekta ili njegovog dela, ostavljajući u prvom planu suštinu forme i strukture, na taj način da je moguće izražavanje suštine arhitektonskog crteža ili arhitektonske kompozicije.
APSTRAKTNI PLAN 1. Naziv za arhitektonski i urbanistički plan koji predstavlja zamišljeni plan, ideju jedne građevine ili jednog grada, koja nije povezana sa konkretnim primerom grada ili stvarnim terenom. A.p. predstavljaju idealni planovi, utopijski planovi ili koncepcije arh. objekata i urban. prostora. 2. Naziv za arhitektonski ili urbanistički plan koji je načinjen na bazi apstraktnih elemenata, bez programa, urbanističkih uslova i drugih mogućih ograničenja. Apstraktni plan ima za cilj predstavljanje ideje na najbolji mogući način, kao najbitnijeg elementa plana. Apstraktno planiranje je inicijalno, idejno planiranje, a apstraktni arhitektonski plan predstavlja idejnu skicu, ideju jednog arhitektonskog objekta. Apstraktni plan može se izraditi i nekonvencionalnim metodama: putem videop rezentacije, kompjuterske animacije, teksta, skice, slike, kolaža i dr. Karakteristični protagonisti apstraktnog plana su predstavnici grupe Archigram.
APSTRAKTNI PROSTOR Predstavlja zamišljen prostor, koji postoji ili je zamišljen da postoji odvojen od materijalnih predmeta. To je misaoni prostor, koji postoji samo kao pojam. A.p. je prostor čisto logičnih odnosa. Apstraktni prostor se spoznaje pomoću shema elementarne geometrije.
ARANŽIRATI (fr. arranger) Urediti, uređivati, srediti, sređivati, rasporediti; udesiti, udešavati; spremiti, prirediti, priređivati; spremiti, prirediti, priređivati; izravnati, verovnike zadovoljiti, poravnati; složiti, napraviti sporazum.
ARANŽMAN (franc. arrangement), raspoređivanje, uređenje. Aranžirati: urediti, udesiti, pripremiti. U arh., a. ima značenje za raspored detalja, usklađivanje arh. elemenata sa arh. celinom.
ARANŽMAN, ENTERIJERSKI U enterijerskom smislu, predstavlja kompoziciju nameštaja i drugih elemenata enterijera postavljenu prema odredjenim kompozicionim zakonitostimai pravilima. Aranžmani se koriste da bi se ostvarila odredjena kompozicija arhitektonskih elemenata u jednom prosotru. Postoje zidni, podni i drugi aranžmani.
ARCHITECTURE PARLANTE (franc.) Arhitektura izražajne svrhe. Pojam je prvi put upotrebljen napisan od strane L. Vaudoyer-a u počast francuskim neoklasicistima XVIII veka, posebno u počast Ledoux-u.
AREAL (nlat. Areale) Oblast na zemlji, područje na kojem je zastupljena jedna ljudska zajednica. Pojam se takodje odnosi i na područje zastupljenosti jedne biljne ili životinjske zajednice.
ARHETIP (grč. arcetupon, prauzorak). Praslika, prauzor prapismo; naročito: prvi otisak; original; arhetipi otisci (ili: primerci) prvog izdanja; arhitip. A. pronalazimo u arhitekturi, urbanizmu, graditeljstvu, slikarstvu, vajarstvu, primenjenim umetnostima i dr. Prostorni arhetipovi su po pravilu univerzalne elementarne strukture prostora.
ARHETIP, ARHITEKTONSKI U arhitekturi, naziv za uzor ili prauzor neke forme ili stila gradnje. Arhetipove imaju svi stilovi u arhitekturi. Tako, u antičkoj grčkoj arhitekturi, arhetipove pronalazimo u tradicionalnoj folklornoj gradnji drvetom. Iz konstrukcije drvenih greda nastale su osnovne forme klasične grčke arhitekture.
Pored arhetipa u konstruktivnoj smislu, arhetipove pronalazimo u tipologiji arhitektonskih objekata ( kuća, vila, palata ). U urbanističkom smislu, arhetipove pronalazimo gotovo u svim urbanističkim elementima: ulici, trgu, pjaceti, pijaci i dr.
ARHITEKTONIKA (grč. arcitektwn, nem. Architektonik) Građevinska umetnost, nauka o građevinarstvu, neimarstvu. Veština izrađivanja jednog naučnog sistema, nauka o sistemu. U teoriji arhitekture, proučena i uspostavljena tumačenja pravila gradnje, prema kojima se projektuju i podižu arhitektonski ili građevinski objekti (v. Tektonika) kao njene tvorevine. Uopšteno naznačeno, pod pojmom a. se podrazumeva takođe arhitektonska teorija, a retko arhitektura.
ARHITEKTONSKA ANALIZA Arhitektonska analiza u svom uvodnom delu istražuje i utvrđuje rasporede među jedinicama koje obrazuju organizacije - prostor. Ona sistematizuje sredinu i ne bavi se ispitivanjem pojava, otkriva međusobnu zavisnost u jedinicama imajući uvek u vidu totalitet pojave.
U konkretnom slučaju pojava se samo prema totalitetu i međusobnom odnosu jedinica utvrđuje pa je potrebno objasniti samo taj raspored, a ne pojavu kao zaseban i svojstven fenomen prostorne organizacije. Time se mnoštvo mogućih rasporeda u organizaciji prostora sistematiše u jedinice i skupove određenih svojstava a koji u tim rasporedima, u međusobnim akcijama omogućavaju pojavu novih struktura. U ovom pravcu učinjeni su pokušaji da se organizacije objasne kao mogući pojavni nivoi stvarnosti. Tako je Doxiadis predlozio tzv. ekističke jedinice: čovek, soba boravište, boravišna grupa, malo susedstvo, susedstvo, mali grad, grad, itd., dok Norberg Shulz daje tabelu nivoa prostora i to: predmeti, jedinice, kuća, grad, pejsaž i geografija.
Ovakav način klasifikovanja nivoa je moguć kao jedan od brojnih sistema, ali sadrži u sebi uvek opasnost da se moguće pojave struktura ne poklapaju sa predviđenim klasifikacijama. Vreme i faktori sredine u širem smislu ne moraju biti izraženi, obuhvaćeni, predloženim klasifikacijama. Iz tih razloga korisnije se može pokazati definisanje izgradnje sredine - životne sredine - pokušajem utvrđivanja metoda “da se uoči koje su značajne osobine koje se ne mogu osporiti u okviru jedne porodice”.
Tako je međusobna akcija korisnika - upotrebnog predmeta - događaja i kretanja, osnovnih učesnika u svakoj prostornoj organizaciji a uz već navedene uticaje (uticaj prirodne, urbane - životne sredine, nacionalnih normi za higijenu) su osnova za razvijanje pojavnih vrednosti prostora tj. jedinica, skupova i sklopova.
ARHITEKTONSKA ARTIKULACIJA (lat. articulatio) Naziv za jasno arh izražavanje putem snažnih izražajnih elemenata kod fasade jedne građevine, odnosa masa građevine ili međusobnog odnosa više građevina. Urbanistička artikulacija predstavlja sistem jasnog urbanističkog izraza, svojstven urbanistima članovima CIAM-a ( lr Corbusierov plan za Alžir, Jose Luis Sert, Boston University tower), gde su upotrebljeni jasni arhitektonski elementi: vertikalni akcenti - soliteri, horizontalni akcenti - duge stambene lamele. V. Artikulacija u arhitekturi
ARHITEKTONSKA DENOTACIJA Naziv za arhitektonsko označavanje, obeležavanje. Sa stanovišta komunikacije, predmet koji se upotrebljava je oznaka onog tačno i po konvenciji denotiranog značenja koje predstavlja njegovu funkciju. Ovo u širem smislu znači da primarno značenje neke zgrade predstavljaju radnje koje treba izvršiti kako bi se u njoj stanovalo (arhitektonski predmet denotira formu stanovanja). Jasno je , međutim, da ta denotacija postoji i onda kada tu mogućnost stanovanja (odnosno mogućnost korišćenja predmeta uopšte) ne koristimo. Kada gledamo prozor na fasadi neke zgrade, najčešće i ne mislimo na njegovu funkciju; mislimo na značenje “prozor” koje se zasniva na njegovoj funkciji, ali je ta funkcija u njemu toliko apsorbovana da je mozemo i zaboraviti i prozor posmatrati u odnosu na druge prozore kao elemente nekog arh. ritma. Zato arhitekta moze da napravi i lazne prozore koji nemaju nikakvu funkciju, pa ipak i ti prozori (denotirajući funkciju koja ne postoji, već je samo saopštena) u arh. kontekstu funkcionišu kao prozori, dok ih sa komunikacionog stanovišta (ukoliko poruka otkriva svoju estetsku funkciju) takođe posmatramo kao prozore.
Međutim, oblik ovih prozora, njihov broj, njihov raspored na fasadi, ne denotiraju samo funkciju već ukazuju na izvesnu koncepciju stanovanja i korišćenja objekta, konotiraju jednu globalnu ideologiju koja je prethodila samoj delatnosti arhitekte.
ARHITEKTONSKA DISTOPIJA V. Distopija u arhitekturi. Najgori mogući primer koji je pronađen da bi bila prikazana jedna arh. ideja.
ARHITEKTONSKA INFORMACIJA Onoga koji pazljivo posmatra arhitekturu obuzima osećaj da je ona nešto više od pojave masovne komunikacije. Arh. se javlja kao ubeđivačka i nedvosmisleno konsolatorna poruka, ali istovremeno poseduje heurističke i inventivne vidove. Polazi od premisa društva u kome zivi, ali zato da bi ih podvrgla kritici, i svako pravo arh. delo donosi nešto novo, ne samo kada predstavlja građevinu pogodnu za stanovanje ili konotira izvesnu ideologiju stanovanja, već i onda kada, samim svojim postojanjem, kritikuje načine i ideologije stanovanja koji su joj prethodili.
Arhitektonska informacija, kao tehnika koja služi ubeđivanju, ukoliko denotira izvesne funkcije i ukoliko forme poruke zavise od materijala od koga je sačinjena, samu sebe označava prema zakonima estetske poruke. Označavajući samu sebe, ona istovremeno pruža informaciju ne samo o funkcijama koje podstiče i denotira, već i o načinu na koji je odlučila da ih podstakne i denotira.
ARHITEKTONSKA KOMUNIKACIJA (engl. architectural communication) Način komuniciranja izmađu arhitektonskog plana i čitaoca, odnosno, rhitektonskog dela i posmatrača. U a.k. su uključena mnogobrojna sredstva arhitektonskog izraza, kao što su: mase, površine, odnosi, proporcije, vizuelni identitet, materijali, tekstura, boja, broj, mere, konstruktivni sistemi, konstruktivni elementi, arhitektonski redovi, stilske karakteristike, arhitektonsko nasleđe, slika, crtež, reljef, simbol, znak, sadržaj i dr.
ARHITEKTONSKA KONOTACIJA Naziv za arhitektonsko saoznačavanje, saobeležavanje. Jedan arhitektonski objekt moze da denotira neku funkciju ili da konotira izvesnu ideologiju funkcije. Ali, on bez sumnje, može da konotira i druge stvari. Prostor jedne pećine, tako, označava funkciju u smislu “zaklona”, ali je vremenom počeo da konotira i “porodicu, centar zajednice, bezbednost”, i t.d. Teško bi bilo reći da je ova konotativna priroda pećine, ova njena simbolička “funkcija”, manje “funkcionalna” od one prve. Drugim rečima, ako pećina denotira jednu utilitas (lat. korist, korisna ustanova), moramo se upitati da li je, za ciljeve udruženog života, manje korisna konotacija intimnosti i familijarnosti, povezana sa svojim simboličnim vrednostima. Konotacija “bezbednost” i “zaklon” zasnovana je na primarnoj denotaciji utilitas, ali ne izgleda manje vazna od nje.
Treba razjasniti da se simbolične konotacije shvataju kao funkcionalne ne samo u metaforskom smislu, već i po tome što saopštavaju mogućnost društvenog korišćenja predmeta koji se neposredno ne poistovećuje sa “funkcijom” u uskom smislu te reči. Jasno je da je funkcija prestola na pr. simbolična, kao što je jasno da je u odnosu na svakodnevno odelo večernje odelo “funkcionalno” jer, zahvaljujući kompleksu konvencija koje konotira, omogućava izvesne društvene odnose, potvrđuje ih, pokazuje njihovo prihvatanje od strane onoga koji njime saopštava sopstveni rang, sopstvenu odluku da poštuje izvesna pravila, itd.
ARHITEKTONSKA KONSTRUKCIJA Konkretizacija arhitektonskog prostora kao primarnog elementa arhitekture postiže se izgradnjom odredjenog arhitektonskog korpusa, tj. specifičnog sistema konstrukcija koje, povezane u celinu, formiraju ukupni prostorni organizam arhitektonskog objekta. Definisanje arhitektonskih konstrukcija u osnovnom kvantitativnom pogledu (čvrstoća, dimenzije, izrada, materijal) spada u područje tehničke delatnosti. U suštini je razvoj arhitektonskih konstrukcija najuže povezan sa stupnjem razvoja materijalne kulture ljudskoga društva i stvarnim mogućnostima za izbor dostupnog materijala u odredjenom području. Tehnički razvoj arhitektonskih konstrukcija zavisan je u suštini o svojstvima i čvrstoći materijala od kojih se konstrukcija izvodi. Sa druge strane, sa razvojem arhitektonskih konstrukcija i njihovim usavršavanjem povezan je velikim delom stupanj slobode u koncepciji arhitektonskog prostora.
U osnovi postoje dve glavne grupe gradjevinskih materijala od kojih se izvode bitni delovi arhitektonskih konstrukcija. U prvu grupu ulaze gradjevinski materijali koje čovek nalazi u prirodi, a to su drvo, zemlja i kamen, a u drugu grupu materijali koje je čovek u fazi višeg tehničkog razvoja počeo proizvoditi ili ih je pronašao, a to su čelik, beton i armirani beton.
ARHITEKTONSKA KRITIKA (nem. Architekturkritik) Poput arhitektonske teorije, a.k. rezi da uspostavi pravila i zakonitosti unutar arhitekture kao umetnosti. A.k. analizira i vrednuje arhitektonske primere upoređujući ih sa opšte prihvaćenim pravilima arhitektonskih dostignuća i iznalazi u njima nove vrednosti ili kritikuje sva negativna odstupanja od onih opšte prihvaćenih i opšte uspostavljenih. A. k. se razvijala nezavisno od razvoja arh. stilova i uvek je težila da bude aktuelna. Najznačajniji majstori a.k., između ostalih, bili su: Adolf Loos, Walter Gropius i Le Corbusier.
ARHITEKTONSKA MERA Mere gotove građevine, na pr. mere završne obrade materijala, kao pločica, ploča od šperovanog drveta, stolarskih ploča; mere za delove instalacija i tehničkih uređaja; čiste mere obloženih prostorija; mere doteranih površina; spratne visine.
ARHITEKTONSKA PROBLEMATIKA, ELEMENTI ARHITEKTONSKE PROBLEMATIKE Ukupna problematika sa područja kompleksne arhitektonske delatnosti može se podeliti prema različitim kriterijima. U odnosu na osnovne elemente materijalne egzistencije arhitektonskoga objekta, analizom se obuhvataju problemi arhitektonskoga prostora i problemi arhitektonske konstrukcije (povezane sa svojstvima materijala). U odnosu na proces nastajanja arhitektonskog dela, analizom se obuhvata problem arhitektonskog projektovanja (u kompleksnom smislu, njegove naučne i umetničke komponente) i problem realizacije projekta (izvodjenja gradjevine). Sa uopštenoga stajališta teorije arhitekture, ukupna problematika arhitektonskoga stvaralaštva analizira se kao vid specifične društvene delatnosti, dijalektički povezane sa opštim procesom razvoja i aktivnosti ljudskoga društva. Na temelju analize procesa istorijskog razvoja arhitekture teorija arhitekture fiksira opšte zakonitosti kretanja arhitektonskog stvaralaštva kao specifičnog izraza i oblika društvene aktivnosti i na taj način odredjuje opšte elemente realizacije savremenog arhitektonskog stvaranja.
ARHITEKTONSKA RAZMERA U našem decimalnom sistemu mera opšte su uobičajena ona merila koja nastaju jednostavnim prepolavljenjem ili udvostručavanjem neke potencije od deset (10n) kao: 100–1, 101=10, 102=100, 103=1000, 104=10.000, itd.
Tako brzo i lako dobijamo predstavu: 1:2 prema 1:1, 1:5 i 1:20 prema 1:10, 1:50 i 1:200 prema 1:100, 1:500 i 1:2000 prema 1:1000.
Suprotno tome nedostaje nam jednostavan odnos između 1:2 i 1:5 1:20 i 1:50 i 1:200 i 1:500 itd. Ovde je razlika u razmeri svaki put 2 ½ puta veća od prethodne razmere, pa nije moguće jednostavno preračunavanje napamet ako kod napred opisanih razmera, kod kojih je smanjenje svaki put iznosilo ½, a povećanje je svaki put značilo udvostručenje.
ARHITEKTONSKA RAZMERA NA OSNOVU PREPOLOVLJENJA I ovde bi bilo samo po sebi razumljivo prepolavljanje, odnosno udvostručavanje merila, na osnovu potencija desetice, a po ovom nizu:
1 :1;
1 :2,5; 1 : 25; 1 : 250; 1 : 2.500; 1 : 25.000;
1 :5; 1 :50; 1 :500; 1 :5.000; 1 :50.000;
1 :10; 1 :100; 1 :1.000; 1 :10.000; 1 :100.000; itd.
Ova bi merila bila međusobno u vrlo preglednom odnosu. Ali, pošto nije tako jednostavno izvršiti napamaet deljenje sa četiri ili množenje s 2,5, upotrebljavaju se za crtanje u merilu 1:2,5, 1:25, 1:250 itd. specijalna crtačka merila kod kojih je svako preračunavanje nepotrebno. Ali ona nisu uvek pri ruci, i tako ostaje potreba nespretnog preračunavanja pri crtanju s običnim centimetarskim merilom.
ARHITEKTONSKA SADRŽAJNOST Inicijator a.s. bio je August Welby Northmore Pugin (1812-52.), koji za svoju arhitektonsku religioznost bira gotiku i preobraća se u katoličanstvo, jer je ta veroispovest “najusklađenija” sa njegovim stilom; zatim pokušava da, zajedno sa stilskim oblicima, obnovi i uslove rada pod kojima su nastajale katedrale. Uveren je da je za ozivljavanje jednog stila potrebno oziveti proizvodne procese, pa za sedište londonskog Parlamenta organizuje gradilište po uzoru na srednjovekovna. Istorija za njega postaje instrument suda o građanskom društvu, i da bi svoje bližnje uverio da treba da poboljšaju svoje navike on u svom poznatom delu “Contrasts” upoređuje srednjovekovni sa industrijskim gradom. U srednjovekovnom gradu, urbani organizam ima jasnu hijerarhiju podređenu dominantnoj ulozi katedrale koja pod sobom okuplja čitavu naseobinu zatvorenu u ozidan krug. A u današnjem gradu sve je konfuzija, fabričke zgrade se takmiče u visini jedna s drugom i sa verskim građevinama, dok kuće siromašnih dobijaju oblik lazareta.
ARHITEKTONSKA SIMBOLIKA, SIMBOLIKA GRADNJE (nem. Bausymbolik) Naziv koji pre svega predstavlja pojam za simbolično značenje koje sadrži neki arh. oblik, prostor ili element. A.s. je naročto prisutna kod sakralnih građevina: hramova, crkava i sl. A.s. pronalazimo u gotovo svim planovima arhitekture, počev od urbanističkih prostornih koncepcija (trgovi, ulice), preko osnova arh. objekata (osnove sakralnih objekata, palata) pa seve do elemenata i detalja arhitektonskih objekata (ornamenti, dekoracija i sl.). A.s. je sadrzana u oblicima (oblik krsta), dispoziciji i rasporedu arhitektonskih elemenata, proporcijama (zlatni presek), brojevima (na pr. simbolika broja tri u crkvenoj ikonografiji), predstavama, događajima unutar određenih prostora, itd. A.s. je takođe sadržana unutar materijala koji se koriste za gradnju arhitektonskih objekata (kamen, pozlata, poludrago kamenje i dr.). A.s. je sadržana i u upotrebi boja u enterijeru građevine (plava – nebo, zlatna – sunce). A.s. pronalazimo unutar konstruktivnih prostornih elemenata: stubova, kupola, svodova, vevnaca i dr.
ARHITEKTONSKA SKICA Naziv koji se koristi da bi se označio laki, brzi idejni crtež nekog arhitektonskog objekta ili detalja, izradjen najčešće na licu mesta. Arhitektonska skica sadrži samo one elemente najneophodnije za razumevanje prikazanog arhitektonskog objekta ili detalja. U konstruktivnom smislu, skica može da predstavlja jedan arhitektonski detalj ili detalj jednog konstruktivnog sklopa.
Arhitektonske skice se često koriste da bi se na licu mesta pokazala ili definisala ideja jednog objekta ili sklopa.
ARHITEKTONSKA SLIKA(nem. Architekturbild) Oslikana ili nacrtana arhitektonska tvorevina, slobodne forme i izbora, u prirodnom okruzenju ili upotpunjena ljudskim figurama. A.s. sadrži tkođe često i detalje koji upotpunjuju njen smisao. A.s. je naričito razvijena tokom XVIIv. u Flandriji i Holandiji, gde je nastalo prvo, najznačajnije arhitektonsko slikarstvo, pre svega u radovima holandskog arhitekte i slikara Hans Vredeman de Vries-a, koji je svoje arhitektonske fantazije slikao pod uticajem renesansnog stila. Značajni predstavnici ovog pravca svakako su Emanuel de Witte i Jan van der Heyden. U XVIIIv. a.s. doživljava novi procvat u Italiji u radovima Antonio Canale-a i njegovog sestrića Bernardo Belotto Canaletto-a, koji su slikali trgove i ulice posmatrane sa određenih tačaka (vedute). Najznačajnije arh. fantazije crtao je Giovanni Battista Piranesi.
ARHITEKTONSKA STUDIJA Predstavlja studiju jednog arhitektonskog objekta ili sklopa sa ciljem njegove detaljne analize, prikaza i obrazloženja. Arhitektonska studija se radi u slučajevima kada je predmet neki naročito karakterističan arhitektonski objekt ili sklop. Čuvene su arhitektonske studije koje potiču iz perioda renesanse, kao na primer arhitektonske studije Leonarda i Michelangela. U periodu razvoja baroka, arhitektonske studije su sastavni deo jednog arhitektonskog projekta. Arhitektonske studije su često imale karakter celovitih likovnih dela ( Carceri, Piranesija ).
ARHITEKTONSKA TEORIJA (od grč. theorien, posmatrati, promišljati, nem. Architekturtheorie). Nastojanje da se u umetnosti gradnje postave u osnovi zakonitosti prema najznačajnijim delima, da bi se ona vrednovala i na taj način povećao njen domet ili da bi se kao takva a priori predstavila. Među retkima koji se u antičko vreme bavio pisanom a.t., bio je rimski arhitekt Vitruvius Pollio, koji je ziveo u vremenu Augustusa, kad je napisao svoje delo “Deset knjiga o umetnosti gradnje” (“Deset knjiga o arhitekturi”). Njih je kasnije ponovo otkrio godine 1415. jedan italijanski humanista (u jednom prepisu iz Ixv.), kada postaju od suštinskog značaja za novi preporod antičke graditeljske umetnosti u umetnosti gradnje za vreme perioda renesanse. Kroz celi period srednjeg veka, istraživanja a.t. nisu prestajala, dok su građevinske radionice primenjivale sopstvena pravila i zakone gradnje i prenosile ih samo putem usmenih kazivanja i praktičnim prenošenjem iskustava. Za utemeljivača nove a.t. smatra se humanista Leon Battista Alberti, koji je 1452.g. takođe izdao “Deset knjiga o umetnosti gradnje”. Ostali značajni arhitekti italijanske renesanse su mu se pridružili, utrkujući se, pa je tako na pr. Antonio Averlino Filarete dao u svom delu “Traktat o arhitekturi” (1460-64.), između ostalog dao nacrt za njegov idealni grad “Sforzinda”. Andrea Palladio je napisao svoje poznato delo “Quattro libri dell’ architettura” iz a537.g., Sebastiano Serlio “Regole Generali di Architettura” iz 1537.g., a Giacomo Barozzi Vignola 1542.g. postaje rukovodilac “Vitruvijanske Akademije” u Rimu. Takođe, arhitektonski teoretičari iz zemalja severno od Alpa bili su pod snažnim uticajem vitruvijanskih pravila i zakonitosti u arhitekturi i proporcijama u arhitekturi, koji su proisticali iz antičkih formi. Utemeljivač renesanse u Francuskoj, Philibert Delorme, bavio se u svojim spisima (1561-67.g.) konstruktivnim i tehničkim pitanjima, a Jackues Ducerceau izdaje knjige iz oblasti a.t. U Nemačkoj je izdata “Architectura” Wendel Dietterleins-a (1593-94.), od izuzetnog značaja za širenje manirističkih ornamentalnih formi. Značajan za prelazak na stil baroka, bio je Josef Furttenbach sa svojom knjigom “Architectura universalis” iz 1635.g. Na kraju razvoja a.t. nalaze se klasicista Friedrich Weibrenner sa svojim višetomnim delom “Architektonisches Lehrbuch” iz 1810-20.g., Gottfried Semper sa “Die vier Elemente in der Baukunst” iz 1851.g. i Theodor Fischer. Dalja a.t. postaje sve više kritična, da bi se lagano pretvorila u arhitektonsku kritiku.
ARHITEKTONSKA VISINSKA ARTIKULACIJA Naziv za treću dimenziju, odnosno kompoziciju visina građevina jednog grada, koja određuje njegov karakter. Takođe, naziv za lokaciju jednog grada na uzvisini, poput castelluma ili castruma.
ARHITEKTONSKE FANTAZIJE Predstavljaju likovne izraze pojedinih arhitekata ili laika, često ispunjene najneverovatnijim likovnim elementima, ornamentima i plastičnim motivima. Celokupnu istoriju arhitekture prate dela sa odlikama arhitektonskih fantazija. U Starom Egiptu, arhitektonske fantazije su nastale kao plod religioznih verovanja, kao relacije arhitektonskog dela sa verovanjima tadašnjeg čoveka. U doba antičke Grčke i Staroga Rima, arhitektonske fantazije su povezane direktno sa karakteristikama mitoloških motiva. Tokom perioda gotike, arhitektonske fantazije su povezane sa željama stanovnika da se suprotstave eventualnom napadaču i da odbrane svoj grad ili tvrdjavu. Tipični primeri arhitektonskih fantazija tog perioda su garguje, fantazmagorična bića u vidu reptila, zmajeva i dr., postavljena nafasadama gotičkih crkava i dvoraca, čija je funkcija, pored odvodnjavanja vode, bila zastrašivanje i odvraćanje eventualnog napadača.
Moderna epoha takodje poznaje arhitektonske fantazije, koje predstavljaju različite, karakteristične izraze pojedinih arhitekata ili amatera. U Francuskoj je poznat poštar Ferdinand Cheval, koji je podigao svoju fantazmagoričnu kuću u mestu Hautrires u departmanu Drome. V. Iracionalna arhitektura, v. Nadrealna arhitektura.
ARHITEKTONSKE KONSTRUKCIJE Konstrukcija zahvata prostor, diferencira ga i definiše. Konstrukcija je u stvari poseban vid konstitucije materijala prema utvrđenim zakonima statikei otpornosti. Karakter konstrukcije i moć njenog nošenja ili premošćenja zavisi, pre svega, od upotrebljanog materijala za konstitucije, a zatim od sistema, principa i veličine elemenata sklopa.
Određeni materijali nose u sebi predodređene kvalifikacije za određene konstruktivne zahteve prostornog oblikovanja. Necelishodno je materijale sabijati u oblike i forme koje ne odgovaraju njihovim unutarnjim silama otpora. Ponekad samo udruženi materijali (kao u slučaju armiranog betona) mogu na najbolji način izvršiti statički zadatak. U tom slučaju dolazo do neke vrste “podele rada” gde svaki materijal prima i obavlja svoj deo posla da bi udruženim snagama savladali uticaje spoljnih sila koje na njih deluju. Konstrukcija predstavlja strukturalno sredstvo a nikako cilj prostornog oblikovanja. “Konstruktivizam” ne može sam po sebi značiti estetičku određenost jer prostor ostaje esencija arhitekture, sadrzaj i smisao objekta, a sama konstrukcija predstavlja neku vrstu “ambalaze” prostora.
Način formiranja elemenata i sistema konstrukcija u istoriji razvoja tehnike i nauke o materijalu čini jedan poseban i svojstven aspekt istorije arhitekture.
ARHITEKTONSKI CRTEŽ V. Građevinski crtež. Arhitektonski crtež je najneposrednije sredstvo izražavanja arhitektonskih ideja prostora. “Ma kakva bila receptivna i induktivna moć duha”, prema Focillonu, “ona bez pomoći ruku dovodi samo do jednog unutrašnjeg vrtloga...Čovek koji sanja razlikuje se od stvarnosti po tome što, kada spava, ne moze stvoriti umetnost: - njegove ruke dremaju. Umetnost je proizvod ruku.”
Za razliku od Adolfa Loosa, koji smatra da i najveći arhitekta može biti najgori crtač i obrnuto, Diderot, naprotiv, poručuje: “Ja vama savetujem da sa nepoverenjem gledate na talenat jednog arhitekte koji nije veliki crtač”.
Govoreći svojim saradnicima o tome kako lično shvata proces projektovanja, Alvar Aalto kaže: “Crtam i dozvoljavam da me vodi instinkt i slučajno se rađa majka ideja, polazna tačka koja sjedinjuje različite i često protivrečne elemente dovodeći ih u celine...”
Pomoću crteža, grafičkih simbola, arhitekta saopštava svoje prostorne ideje. Grafičkim sredstvima se vrši geometrijsko projektovanje prostornih vrednosti. Crtežom samo označavamo “omot” - uobličavamo sredstvo da bismo stvorili iluziju cilja, a cilj je sama prostorna praznina koja se ne može grafički definisati. “Da bismo doživeli prostor, moramo sami u njega ući, postati njegov deo”, kaze Bruno Zevi.
ARHITEKTONSKI CRTEŽ, RAZMERA CRTEŽA Razmera crteža je odnos između dužina na crtežu i odgovarajućih veličina u prirodi, npr. 1:25, 1:100, što znači da su veličine u prirodi 25, odnosno 100 puta veće od dužina na hartiji. Na ovaj način mogu, osim dužina, da se predstave i druge količine, kao npr. sile u planovima sila.
ARHITEKTONSKI DETALJ Predstavlja crtež dela jednog arhitektonskog objekta ili sklopa, u većoj razmeri ( 1:20 do 1:1). Arhitektonski detalj prikazuje izvodjačku i funkcionlanu šemu dela jednog arhitektonskog objekta. Arhitektonski detalji su sastavni deo svakog arhitektonskog objekta.
ARHITEKTONSKI DETERMINIZAM (engl. architectural dterminism) V. takođe Determinizam. Pojam kojim su urbani sociolozi kao što su Webber i Broady ukazali, odnosno, postavili pitanje pretenzija arhitekata da reše socijalne probleme putem fizičkih planova. Unutar a.d. postoji situacija socijalnog i fizičkog spora, u kojem ova dva aspekta deluju u odvojenim sferama, povezujući se nepredvidljivo isto kao što su nepredvidljive veze između sadržaja i forme kod svih znakovnih sistema u arhitekturi.
Savremeni arhitekt je više nego ikad zavisan od kolektivnog patronata, bilo da je to država, lokalna uprava ili poslovni odbor investitora. On mora da sprovede određene poslovne odluke investitora, prihvatajući pri tom uslove koje mu postavlja jedna takva grupa. Izbor ili odluka o tome da li će jedan arhitektonski objekat biti sagrađen, nadasve je odluka političke prirode, a ne arhitektonske. Takođe, arhitektura u veoma malom stepenu utiče na život stanovnika ili korisnika izgrađenog arhitektonskog objekta. Tako, ne može se reći da je arhitektura ta koja moze da promeni društvo, što predstavlja osnovu danas diskreditovane ideje arhitektonskog determinizma, pre bi se moglo reći da arh. ima mali ali značajan uticaj na stanovnike.
ARHITEKTONSKI DIZAJN (engl. architectural design) Naziv za elemente, karakteristike, sadržaj jednog arhitektonskog projekta ili arhitektonskog objekta koji čini artističku osobitost njegovih formi, odnosno, njegov dizajn. A.d. je karakterističan za pojedine stilske epohe, a savremeni a.d. je prisutan u savremenoj arhitekturi, sadržavajući karakteristične oblikovne elemente savremene arhitektonske koncepcije.
ARHITEKTONSKI GEOMETRIJSKI PLAN Naziv za arhitektonski plan koji je izradjen prema pravilima i principima geometrijskog komponovanja arhitektonskih elemenata. Arhitektonski elementi su dati tako što su postavljeni u medjusobnim odnosima koji predstavljaju ili su proistekli iz zakona geometrije.
ARHITEKTONSKI HARDWARE Naziv za materijalne pojavne arhitektonske objekte, pojedinosti koje su “opipljive” i vizuelno isto kao i čulno dostupne korisnicima i posmatračima.
ARHITEKTONSKI KOD Kod u arh. predstavlja arh. znak kao denotant i konotant; a.k. mogu da budu posmatrani kao mogućnosti različitih tumačenja u različitim vremenima; delatnost arhitekte kao “suočavanje” sa promenljivošću tumačenja, sa procesima komunikacije, da bi se unapred rasporedile promenljive primarne funkcije i otvorene sekundarne funkcije, otvorene prema nepredvidljivim kodovima.
Posmatranje arh. kodova omogućava nam da uvidimo da li je reč o sintaksičkim kodovima ili o semantičkim kodovima, odnosno o zakonima artikulacije oznaka nezavisno od značenja koja im se mogu pripisati ili o zakonima artikulacije izvesnih struktura kojima se već po konvenciji pripisuje jedno a ne neko drugo značenje. Takođe, u arh. treba razlikovati kodove tumačenja (i konstruisanja) arh. objekta od kodova tumačenja i ispitivanja projekta arh. objekta. Pošto se utvrde pravila tumačenja arh. objekta, iz njih izlaze i pravila beleženja projekta, kao pravila beleženja određenog jezika, ne pisanog, prema modusima koji su konvencijom određeni na nivou pisma.
Onaj koji govori o a.k. uglavnom se ograničava na tipološke kodove (koji su izrazito semantički), podsećajući da u arh. postoje konfiguracije koje jasno ukazuju na “crkvu”, “stanicu” ili “viljušku”.
Ako je arh. umetnost artikulacije prostora, onda bi enkodiranje artikulacije prostora moglo da bude ono koje daje Euklid u svojoj geometriji. Tada će elementi primarne artikulacije biti prostorne jedinice li choreme, čiji su elementi sekundarne artikulacije Euklidova stoicheia (“elementi” klasične geometrije), koja će se komponovati u manje - više složene sintagme. Elementi sekundarne artikulacije, još uvek bez ikakvog značenja ali sa diferencijalnom vrednošću biće, na primer, ugao, prava linija, tačka, a elementi primarne artikulacije biće kvadrat, trougao, paralelopiped, elipsa, sve do granica najneodređenijih nepravilnih figura koje se ipak mogu izraziti pomoću nekakve jednačine.
Činjenica je ipak, da ovaj geometrijski kod ne pripada samo arhitekturi: pomoću njega se opisuju i slikarski fenomeni, ne samo u slučaju geometrijskog slikarstva (Mondrian), već i u slučajevima figurativnog slikarstva u kome bi se, u krajnjoj liniji, svaka konfiguracija mogla svesti na neku artikulaciju osnovnih geometrijskih elemenata.
Možemo izvesti sledeću tabelu kodova:
1. Sintaksički kodovi;
2. Semantički kodovi:
a) Artikulacija arhitektonskih elemenata: 2.a.1. elementi koji denotiraju primarne funkcije (krov, terasa, kupola, stepenice, prozor), 2.a.2. elementi koji konotiraju sekundarne funkcije, “simboličke (metope, zabat, stub, timpan), 2.a.3. elementi koji denotiraju “distributivne osobine” a konotiraju “ideologije stanovanja” (zajednička sala, noćna i dnevna zona, trpezarija);
b) Artikulacija u tipološke vrste: 2.b.1. socijalni tipovi (bolnica, vila, škola, zamak, palata...); 2.b.2. prostorni tipovi (hram sa okruglom osnovom, sa osnovom u obliku grčkog krsta, “otvorenom osnovom”, lavirint...).
ARHITEKTONSKI KONCEPT Premisa arhitektonskog koncepta lezi u funkciji objekta. Funkcija je “ozivotvoreni krvotok prostora” a strukturalni sklop je “njegovo okoštavanje”. Organsko shvatanje arhitekture bazira na identifikaciji dela sa živim organizmom. Kuća nije mašina, mrtva suma mehaničkih funkcija, ona je živa sila prostora, mobilna i promenljiva.
Osnovni koncepr objekta sublimiše arhitektonsku misao - prostornu ideju dela. U konceptu je data, ili bar nagoveštena, sva snaga i suština rešenja.
U analizi arhitektonskog koncepta, Louis Kahn nalazi sam duh početka, najradosniji trenutak svake namere. “U početku”, kaže Kahn, “leži koren svega što još treba da sledimo. Ne može se nijedna namera početi a da u njoj nije već sadržano sve šti treba da sledi. To je karakteristika početka, inače to nije početak ili je samo pogrešan početak...Praoblik je arhaičan oblik, u početku ima više života, više onog što posle iz njega nastaje; u praobliku, na početku, prvom konceptu leži veća moć nego u svemu što sledi...”
Prostorni aspekt koncepta je takozvani “gabarit” objekta, osnovna masa volumena, silueta ili skulptoralni lik dela. Gabarit, kao rezultat koncepcije, proističe iz nekoliko dominantnih uslova: karaktera objekta, kvantuma prostora, konkretnih uslova lokacije, principa prostornog uobličavanja i idejne prostorne koncepcije rešenja problema.
Sa gledišta prostornog uobličavanja programa od odličujućeg uticaja n “gabarit” objekta ima usvojen sistem organizacije površina kao bitnog preduslova same koncepcije rešenja. U tom smislu, mogu se uočiti tri osnovna principa uobličavanja: a) princip koncentracije, b) princip diferencijacije, c) princip prozimanja.
U prvom slučaju, kada se vrši maksimalno sažimanje elemenata i pojedinih delova u jedan zatvoren sklop oblika jedinstvenog prostornog dejstva kompozicije, prostor je zahvaćen jednim, euklidovski shvaćenim, oblikom, iskazan tako reći jednom jedinom likovnom frazom.
Međutim, kod složenijih prostornih zahvata, kada je reč o višestruko složenoj funkciji, princip totalne koncentracije nije adekvatan metod kod prostorne organizacije i uobličavanja koncepcije. Ovde je, naprotiv, mnogo prikladnije poći od principa diferencijacije prostornih elemenata kao autonomnih funkcionalnih celina u okviru šireg prostornog jedinstva objekta. Pri ovakvim rešenjima kompozicije sa vrlo razuđenim osnovama, od posebnog značaja su tzv. “vezni elementi” koji objedinjuju prostornu i likovnu sliku kompleksa.
Kao neka vrsta kompromisa između ovih ekstremnih principa kompozicije vrlo često se primenjuje sistem međusobnog prožimanja prostornih elemenata.
Bez obzira na usvojeni sistem organizacije prostornih vrednosti, bilo da je reč o dva ili više osnovnih elemenata kompozicije sa svoje tri bitne karakteristike (spajanje, odvajanje i prožimanje), od posebnog značaja za kvalitet kompozicije mogu biti tzv. “kritični slučajevi”, kada se intervali svode na nulte vrednosti. To su one karakteristične pozicije odnosa dvaju ili više elemenata kada se vrši promena vrednosti na prelazu iz jednog u drugo polje koordinatnog sistema.To su, dakle, one kritične situacije kada se u nerazrešivim dilemama gubi dominanta kao faktor jedinstva.
ARHITEKTONSKI KREDO, ARHITEKTONSKI CREDO Arhitektonski stav, misao, ideja vodilja, osnovna ideja nekog arhitektonskog projekta, objekta ili jednog arhitektonskog pokreta. Poznati kredo moderne arhitekture "čim manje tim više" značio je čišćenje arhitekture od nepotrebnih detalja, ukrasa ili ornamenata, da bi se dobila čista, funkcionalna i jednostavna arhitektura. Kredo "budućnost arhitekture je u prošlosti" predstavlja stav teoretičara postmoderne arhitekture, koji smatraju savremenu arhitekturu za predstavnika istorijskog kontinuuma arhitekture prošlosti.
ARHITEKTONSKI MEDIJUMI Naziv za prenosnike arhitektonske misli, ideja i saznanja. Nekad us to bila predanja, zapisi u kamenu ili na pergamentu ( u Starom Egiptu ). U periodu gotike, arhitektonski medijumi su bili zapisi, tajne koje su prenošene sa učitelja na učenika i koje nisu bile dostupne širem krugu ljudi.
U smislu prenosioca arhitektonske misli, dobar arhitektonski medijum bila je maketa, koja se koristila u svim epohama. Knjiga kao arhitektonski medijum naročito je značajna u periodu renesanse ( Palladio, Il Quattro libri dell architectura ). Savremeni arhitektonski medijumi su kompjuterske animacije arhitektonskih objekata, 3D prikazi, perspektive i dr.
ARHITEKTONSKI MODEL - OBRAZAC V. Građevinski model. Predstavlja modelni prikaz jednog arhitektonskog objekta ( maketa ) ili je to programski model – programska studija jednog arhitektonskog objekta ili neka urbane celine. Arhitektonski model se primenjuje u slučaju potrebe za celovitim prikazom jednog objekta ili neke strukture. U konstruktivnom smislu, arhitektonski model, predstavlja model konstruktivnog sklopa jednog objekta ili model koji prikazuje jedan konstruktivni sistem.
ARHITEKTONSKI OBJEKTI Arhitektonski objekti su osnov građene sredine i fizičkih struktura. Oni su po svojim domenzijama, obliku i karakteru jednovremeno najizrazitiji i uz reljef najstatičniji deo fizičkih formi naselja i građevina uopšte. Arhitektura čini osnov grada, a pod njom podrazumevamo odvojene objekte i njihove komplekse, kao i delove prirodnog pejzaža pretvorene u organizovane prostore. Sa više patetike istu ideju donosi Atinska povelja: “Arhitektura je ključ svega!”
Saarinen daje veliki značaj objektima, ali pre svega njihovim odnosima, tražeći da se podvrgnu principu izražajnosti, principu korelativnosti i principu organskog reda. Kao tri velike teme urbanističkog plana Giberg smatra osim pejzaža i saobraćaja - građevinske objekte. Jednom rečju, arh. u velikoj meri stvara sveukupnu građenu sredinu. Grupisanje objekata, organizovanje pojedinih gradskih prostora i ambijenata, oblikovanje slobodnih prostora i jedinica grada, izgradnja posebnih celina i jedinica grada, formiranje saobraćajnih pravaca - arhitekturi obezbeđuje osnovnu ulogu u planiranju i građenju fizičkih elemenata naselja. Arh. naselja bi se mogla diferencirati i po svom uticaju, odnosno, karakteru arhitektonskih objekata: jednu često nazivaju “unikatna”, posebna, akcentska, markirajuća, izuzetne, drugu ambijentalna, ambijentska, kada više svojom celovitošću i ritmom, kareakterom i jedinstvom, značenjem i oblikovanjem, nego arhitektonskim kvalitetima, daje ton i formu gradskih prosotra.
ARHITEKTONSKI OBLICI Materijalno izražavanje arh. spomenika vrši se pomoću različitih arhitektonskih oblika. Pre svega, često će se naići na izraze kao što su: osnova, fasada, presek. Ovi izrazi označavaju predstavu jednog arhitektonskog objekta na crtežu ili slici. Osnova ili plan objekta je horizontalan presek kroz objekt iznad temelja ili u visini prozora. Moze biti više osnova jednog istog arh. objekta, na pr. osnova temelja, osnova prizemlja, sprata itd. Iz osnove vidimo horizontalnu površinsku figuru objekta, debljinu zidova, polozaj stubova, vrata, prozora, stepenica i t.sl. Ali iz osnove objekta ne mozemo proceniti prostor objekta niti imati ideju o njegovoj unutrašnjoj ili spoljnjoj arh. Tome pomazu fasade i preseci. Fasade su ortogonalne projekcije objekta, tj. njegovih spoljnjih vertikalnih površina. U njima vidimo izglede objekta, njegovu spoljnu arh. sa svim arhitektonskim elementima. Preseci nam pokazuju konstrukciju i unutrašnjost objekta. Oni pretpostavljaju vertikalno presečen objekat u glavnim pravcima (podužni, poprečni preseci)
Ove tri predsteve: osnove, fasade i preseci omogućuju nam da ceo objekat tačno zamislimo u prostoru, ili obrnuto, zamisao jednog arh. objekta, prenešena na hartiju pomoću osnova, preseka i fasada, omogućuje njegovo materijalno izvođenje u prostoru.
Napomenuto je u glavnom delu arhitektonskog objekta, u delu između temelja i krova, često pojavljuju stubovik koji nose tavanicu, a njihovo oblikovanje je od izuzetnog značaja za razvoj arhitekture. Stubovi su u svojoj osnovi često okrugli, a njihova visina u odnosu na veličinu prečnika, raznolika je prema arhitekturama i stilovima. Klasičan stub je sastavljen u većini slučajeva iz tri dela: stope, tj. baze, manje ili više profilisane ili ukrašene, na kojoj počiva stablo, glavni vertikalni deo stuba, gladak ili izbrazdan vertikalnim kanelurama različitog preseka, a koji se završava kapitelom koji neposredno podupire donje delove tavanice. Kapitel je deo stuba koji se najviše dekoriše. Njegov oblik i dekoracija uglavnom određuju stil i arh. stuba.
Stubac igra sličnu konstruktivnu ulogu kao i stub, ali u umetničkom pogledu ređe dolazi do izražaja u arh. Starog veka. Njegova osova je četvrtasta, najčešće kvadratna, katkad i poligonalna. Stubac takođe može imati svoju stopu i kapitel.
Pilaster je deo stupca koji nije slobodan, već je u konstruktivnoj vezi sa zidom ispred koga malo ispada. U pravolinijskom sistemu završetka objekta nailazimo na horizontalnu gredu koja premošćava otvore između stubova ili zidova. Ta greda se zove arhitrav i njena je uloga da stvori podlogu tavanici, da primi teret od tavanice i da ga prenese na podupirače: stubove i zidove. U najstarijim arh. preko kamenih arhitrava leže kamene grede ili ploče jedna uz drugu i obrazuju tavanicu; docnije u grč. arh., preko arhitrava je poređan niz poprečnih greda na izvesnom razmaku i tek one nose ploče tavanice. Tada su čela ovih greda na spoljnim stranama zaklonjena pločama, koje duž fasada, iznad arhitrava obrazuju friz. Iznad friza, kao završni element arh. pojavljuje se venac, manje ili više ukrašen različitim arhitektonskim članovima: gejzonom, simom, konzolama, zupcima, itd.
U lučnom sistemu pokrivanja arh. objekata, umesto arhitrava pojavljuju se luci izvedeni od lomljenog ili tesanog kamena ili veštačkog gradiva (ćerpič, opeka). Spojnice pojedinih kamenova u tome slučaju su zrakaste prema centrima luka.
Umesto sistema horizontalnih kamenih greda i ploča koje po prvom načinu obrazuju tavanicu, kod lučnog sistema prostor je pokriven svodom, slično izvedenim kao i sam luk. Najčešći oblici svodova koji se pojavljuju su: poluobličast, kupolast i krstat svod. Međutim, do rimske arh., sem u Mesopotamiji, svođenje je vršeno na primitivan način ispuštanjem horizontalnih slojeva pločastog kamena, kao kod luka.
Od najstarijih vremena čovek je rado ukrašvao svoje arhitektonske konstrukcije; dekoracija je uostalom rođena pre arh. Bilo je epoha, kad su različiti arh. oblici bili prenatrpani različitim ukrasima.
U tim ukrasima - ornamentima - čOvek je najradije podražavao prirodu koju je imao za ugled u svojoj okolini. Postali su tzv. biljni ornamenti koji predstavljaju na različite načine stilizovane pojedine biljke, stabljike, lišće, cveće - naročito: lotos, papirus, palma u Egiptu, akantus u Grčkoj, hrastov i lovorov list kod Rimljana. Još pre stilizovanja biljke pojavljuju se geometrijski oblici kao ukrasi pojedinih arh. delova: crte, krugovi, spirale, cik-cak linije itd. Zatim je lik životinje impresionirao umetnikovu uobrazilju i pojavljuju se prvo gravure a zatim bareljefi pa najzad i puni reljefi različitih životinja, pa potom i čoveka. Dekoracija i plastična umetnost najčešće su u službi same arh., njoj su podređene i stvorene jedino da arh. oblike i mase ižive i ukrase.
Isto tako i boja je u svima starim arh. imala svoju određenu funkciju. Stari umetnici rano su već opazili da pod jakim južnjačkim suncem, kamen, pa ni gravirani ukrasi na njemu, ne daju dovoljno izraza arh. oblicima. Bojenjem tih oblika, a naročito ukrasa, postizani su željeni efekti pogotovo tamo, gde je trebalo pojedine delove istaći ili odvojiti od pozadine. Ali najviše je bojenje dolazilo do izrazaja u arhitektonskoj obradi enterijera, unutrašnjosti prostorija.
ARHITEKTONSKI PARAMETRI Naziv za veličine, mere veličine, jedinice ili merne karakteristike koje se nalaze unutar jedneog složenog arh. ili urban. oblika i koje ga određuju, nezavisno od drugih uticaja. U arh. , posebno u urbanizmu, osnovni parametri koji određuju jedan sistem pre svega su funkcionalni parametri: saobraćajni (šeme kretanja), istorijski (istorijsko graditeljsko nasleđe), geografski, ekonomski, sociološki i dr.
ARHITEKTONSKI PRIKAZ (nem. Architekturdarstellung) Prikaz građevine ili delova građevine i unutrašnjeg prostora putem sredstva arhitektonske slike i grafike (v. arhitektonska slika, arhitektonsko slikanje), pomoću arhitektonskog plana ili u obliku plastičnog modela (maketa).
ARHITEKTONSKI PROGRAM, PROJEKTNI PROGRAM Predstavlja osnovu za projektovanje jednog arhitektonskog objekta. Arhitektonski program sadrži: osnovne podatke o lokaciji i samom objektu ( orijentacija, veličina, hidrometeorološke karakteristike lokacije, geomehaničke karakteristike tla itd. ), sadržaj i funkcije prostornih celina novog objekta ( ulaz, hol, dnevni boravak, spavanje itd. ) sa traženim nivoom obrade prostora i potrebnim površinama. Arhitektonski program sadrži i osnovne konstruktivne karakteristike novoprojektovanog objekta.
U urbanističkom smislu, program predstavlja osnovne smernice prostornog razvoja i planiranja razvoja jedne urbane celine.
ARHITEKTONSKI PROSTOR Od vremena najstarije afirmacije ljudskog društva pa do današnjeg dana čovek se služi na različite načine definisanim prostorom kao okvirom za većinu manifestacija svoje životne aktivnosti. Zbog načina proizvodnje (lov) i retke naseljenosti u najstarijoj fazi razvoja ljudskog društva, čovek se zadovoljava prirodnim zaklonjenim prostorima. Prelazom na viši oblik proizvodnje stočarskog a potom i ratarskog tipa pojavljuje se prva potreba stvaranja zaštićenog prostora na odredjenom, većim delom otvorenom nizinskom području. Daljnji razvoj dovodi do potrebe izgradnje stabilnijih prostora za obitavanje, koji su osigurani od naglih poplava. Tako nastaju različiti tipovi normalnih nadzemnih prostora nastamba. Povećanje gustoće naseljenosti kao i nastala nesigurnost uslovili su organizaciju izgradnje naselja na prirodno zaštićenom terenu, kao i zaštitu naselja izgradnjom odbrambenog bedema. Time nastaje viši oblik formiranja zatvorenog urbanog prostora unutar odbrambenih kontura naselja.
Velika je pažnja posvećivana problemu prostora u arh. teoriji. A.p. pre svega treba shvatiti kao pojam koji se odnosi na sve aspekte i manifestacije prostora unutar arhitektonskog oblika. Bruno Zevi, tako, definiše arhitekturu kao “umetnost prostora”, ali on zaboravlja da definiše stvarnu prirodu tog prostora, o kome govori. Za njega je prostor jedan ravnomerno rasprostranjemi “materijal” koji se može “modelovati” na razne načine. Mnoga istraživanja bila su obavljena baš na takvoj postavci; kao dokaz za to mogu se navesti na pr. dela Paula Frankla, A.E. Brinkmanna i Paula Zuckera. Siegfried Giedion je verovatno teoretičar koji je najviše doprineo aktuelizovanju koncepcije prostora. On u svojoj knjizi “Prostor, vreme i arhitektura” stavlja problem prostora u samo središte razvoja savremene arh., a u svojim kasnijim delima on predstavlja istoriju arh. kao niz uzastopnih različitih “prostornih koncepcija”. On u stvari razlikuje tri osnovne koncepcije. Prva koncepcija a.p. se bavi emanacionom snagom volumena, njihovim međusobnim odnosima i njihovim uzajamnim delovanjem. Ovim se obuhvata i egipatski i grčki arhitektonski razvoj. Obe ove arh. razvijaju se u polje, iz volumena. Druga koncepcija a.p. nastaje početkom Iiv., zajedno sa kupolom Hadrijanovog Panteona. Od tog doba pa nadalje, koncept a.p. se skoro nije mogao odvojiti od koncepcije “izdubljenog unutarnjeg prostora”. Treća koncepcija a.p., još uvek u povoju, bavi se pre svega odnosom i uzajamnim delovanjem unutarnjeg i spoljašnjeg prostora.
Juergen Joedicke raspravnla o a.p. koji polazi po njemu od “aksioma da se zgrada sastoji od prostora, što je dokaz da arhitektonski prostor postoji” (!). Ali on ipak nešto kasnije kaze: “Mi mozemo govoriti o arh. prostoru kao iskustvenom prostoru”, dalje “arhitektonski prostor je vezan za čoveka i za njegovo opažanje”. Iz toga sledi i njegov logični zaključak: “Prostor je zbir uzastopnih opažanja mesta”.
ARHITEKTONSKI SISTEMI Načini grupisanja arh. elemenata, prostornih jedinica, ćelija i dr. unutar celina koje su određene pravilima grupisanja: kompozicionim, konstruktivnim, funkcio,alnim, vizuelnim i dr.
ARHITEKTONSKI SOFTWARE Naziv za nematerijalne elemente jednog arhitektonskog objekta ili arh. uopšte, koji nisu neposredno vidni ili dostupni. A.s. predstavlja onaj segment jednog objekta koji nije moguće videti “golim okom”, ali ga je moguće sagledati u okviru nematerijalnih karakteristika objekta. Ova strana arh. objekta praktično nikad i ne može izaći izvan okvira mitološkog mišljenja, čak ni u najmodernijim arhitektonskim poduhvatima današnjice. Primera radi:svaka pažljivo proporcionisana fasada podrazumeva izvesnu imanentnu aritmlošku sadržinu pitagorejskog, što će reći numeričko-mitološkog tipa, a to važi i za svaki detalj. Čak i “najbedniji” arhitektonski rezultat našeg savremenog sveta, uvek u sebi sarzi jednu ma i najprimitivniju aritmološku ili pseudoaritmološku shematu.
ARHITEKTONSKI STILOVI Ako posmatramo posledice čovečijeg opšteg i društvenog razoja, kao njegove borbe kroz ceo tok istorije čovečanstva, opazićemo u svima njegovim manifestacijama: u društvenim odnosima, u privrednoj radinosti, u opštoj kulturi, u umetnosti, stalan uspon, progresivno kretanje koje će tu i tamo trenutno biti zaustavljeno, da se zatim nastavi, često, sa jačim poletom.
U arh. ovo stalno i progresivno kretanje izraženo je međusobnom povezanošću nicanja, razvoja i umiranja pojedinih stilova. Ove se pojave stalno nadovezuju i kroz ceo tok istorije poučavaju nas na najizrazitiji način osvima karakteristikama jednog društva jedne određene epohe i određenog podneblja.
Jasno je, ukoliko su ti stilovi originalni, da se u istim epohama a kod različitih naroda oni pojavljuju različiti i u oblicima i u jačini svoga umetničkog izražavanja. Ova razlika je uvek u odnosu na bitne karakteristike tih naroda i u odnosu na ostale uticaje koji deluju na arh., a o kojima smo ranije govorili.
Najveće epohalne promene u kulturi čovečanstva koje se u umetnostima karakterišu stilovima, nastaju najčešće posle velikih događaja, koji ostavljaju jasan trag u istoriji čitavih delova sveta. Istorija nam u tome pogledu pruža dosta dokaza: sve epohe od umetničkog značaja tesno su vezane sa rađanjem novih civilizacija ili novih religija, sa epohama velikih društvenih evolucija i tehničkih pronalazaka, sa stvaranjem novih država, posle značajnih revolucija itd.
Ako stilove u arh. posmatramo sa umetničke tačke gledišta, zaključićemo da istorija arh. ne poznaje stvaraoce stilova, jer stil nije delo jednog umetnika. Pojedini umetnici modu imati svojstven način izražavanja umetnosti. “manir”, ili, ako grupa umetnika izražava jednu umetnost na isti način i ako je taj način izražavanja prihvaćen ukusom epohe, pojavljuje se “škola”; ali sve to još nije stil. Katkad su, međutim, “manir” i “škola” etape kojima prolazi umetnost do svoje kristalizacije u stil.
U svojoj suštini, “manir” u arh. je plod razrađivanja jednog, već postojećeg stila na svojstven način umetnika, čija je umetnost pod nekim posebnim uticajem, a najčešće pod uticajem mode. Moda je obično izraz ukusa društva u relativno kratkom periodu vremena. Ukus generacije se menja i sve što je stvoreno u arh. jedino pod uticajem ukusa jedne kratke epohe, a nije prožeto pravom umetnošću uslovljenom materijalnim i kulturnim razvojem društva, ne sadrzi dovoljno izrazajnih komponenata koje bi takvom delu mogle dati virtalnost jednog stila.
Ako obuhvatimo pogledom arh. čitavog doba čoečanstva, prolazne mode se gube i ustupaju mesto samo iskristalisanim stilovima koji su u svojim epohama u potpunoj međusobnoj harmoniji u umetnosti, u muzici, književnosti i uvek u odnosu i ravnoteži sa istorijskim i materijalnim uslovima.
U Starom veku pojedine civilizacije su nam ostavile značajne arh. sa snažnim umetničkim karakterom. Neke od tih arh. su pod razlim uslovima evoluirale u više disparatnih stilova koji su, u topografskom i u vremenskom prostoru zračili na mnoge druge arh. raznih pokrajina sveta. Iz takvih stilova su se razvile i osnovne teorije arh. sa svima njenim pravilima i zakonima.
Najistaknutija među arh. Starog veka, nesumnjivo je grčka, koja rađa tri specifična i originalna stila, gde su koncentrisane sve odlike arh.: izrazitost oblikovanja prostora, logičnost konstrukcije, harmonija masa, obrada detalja, stilizacija ukrasa.
Rimska arh. takođe zauzima zavidno mesto u istoriji, ali se ne može poreći njen eklektičan karakter, naročito u razvoju njenih stilova.
Egipatskoj arh. često se takođe pripisuje stvaranje više stilova usled nekoliko različitih oblika egipatskih stubova. Ali, iako je obrada stubova važan element u određivnju stila, ona nije i jedini. Osnovne karakteristike raznih stilova u egipatskoj arh. se ne mogu dokazati.
Međutim, dorski, jonski i korintski stilovi u grčkoj arh. obeleženi su jasnim granicama. Kod njih osećamo, vidimo i divimo se uvek jednoj jedinstvenoj - grčkoj arh., koja nam jasno ispoljava staru jelinsku naprednu kulturu, izraženu u savršenim proporcijama i harmoniji. Sva tri grčka stila počivaju na čvrstim temeljima koje su sagradili novi društveni odnosi ove epohe, gde je pokušano da se sloboda čoveka i podređenost jedinke celini, smatra kao osnovni uslov razvoja društva. Sva tri grčka stila nikla su iz nove konstrukcije koja se razvila, kako u pogledu radno sposobnih snaga, tako i samog gradiva; a u pogledu same umetnosti, u svima grč. stilovima provejava osećaj starih Grka za muziku i poeziju, osećaj ritma, osećaj lepoga.
Kod Rimljana originalnost umetnosti u samom početku trpi usled njihovog neposrednog dodira sa svima narodima tada poznatog sveta. Stare kulture i stare umetnosti morale su impresionirati nove osvajače, a pogotovu je grčka arh. bila toliko jaka, da je nadživela političku nezavisnost Jelade. No, iako su rimske građevine stilski slične grčkim, novi društveni odnosi i nove potrebe stvorile su nove metode rada koj, potpomognute ekonomskim usponom države, ostvaruju nov i zavidan napredak u istoriji arh. Starog veka. Rimski stilovi nam govore o osobinama društva koje je, u uzvitlanom periodu čovečanstva, prožeto idejama političke i vojničke nadmoćnosti i zavojevanja svetom. Rimska arh. u sistemu svoje konstrukcije nosi jasan žig robovlasničkog društvenog sistema, a u svome oblikovanju i zadacima jasno ispoljava svoju potpunu zavisnost vladajućim klasama i državi. Hram kod Rimljana ustupa mesto profanoj arh. koja ostvaruje nove i veličanstvene programe i izgrađuje raznovrsne arh. spomenike, koji će, mnogo vekova docnije, znatno doprineti novom usponu arh. umetnosti u Renesansu.
Ma koliko da su značajne i originalne arh. koje će se stvarati na razvalinama Starog veka, ipak je neosporno da je Stari vek položio temelje razvoju svih arh. sveta. U narednim epohama naročito je izrazit Srednji vek u poređenju društvene strukture i običaja, predrasuda, materijalnog i duhovnog života čoveka sa umetnošću i arh. tog doba. Nova religija u početku potpuno vlada čovekom; svakanjegova delatnost je pod nadzorom crkve. Atinska sloboda duha nepostoji; u pojedinim epohama ona je bila zabranjena pod kaznom smrti na lomači. Pored religije i zajedno sa njom feudalni društveni sistem nameće svoje zakone i potrebe i daje opšti pravac razvoja celokupnog materijalnog i kulturnog razvitka epohe, pa i razvitka umetnosti ovoga doba. Čovek je pvučen u sebe, narod je još uvek poluroblje, no teško i vlastelinu ako se usprotivi crkvi. Ovakvi uslovi života morali su imati uticaja na sve grane umetnosti pa i na arh. Ali, materijalne potrebe i nove društvene suprotnosti, zahtevaju i nove metode rada i rađaju nove arh. programe. Tradicija je odbačena i u hrišćanskom društvu nema mesta ni jelinskom hramu ni rimskom amfiteatru. Grade se hramovi prema potrebama nove religije, podižu se zamkovi i kule, tvrđave sa opkopima i pokretnim mostovima, a te tvrđave, zbog slabe bezbednosti, nagomilavaju unutar svojih zidina gusto izgrađene višespratne stambene zgrade u tesnim i mračnim ulicama. Profana arh. evoluira na temeljima nove drvene konstrukcije, dok crkvena, sa kamenom i opekom oblikuje veličanstvene monumente sa ciljem da svojom privlačnošću obezbedi novoj religiji vođstvo i prevlast.
Svi arh. stilovi koje nam je Srednji vek ostavio: staro-hrišćanski i vizantijski, romanski i gotski, pa i islamski, verno karakterišu svoje doba i narode, pružajući nam nov dokaz da je stil u arhitekturi odraz zivota jedne epohe, ili skup karakteristika materijalne i duhovne kulture jednog doba.
Ako bacimo pogled na Novi vek, opažamo potpuno različitu sliku: čovek je oslobođen mnogih ranijih predrasuda; dogme religije nisu više toliko stroge; države su uređenije, bezbednost veća, duh slobodniji, feudalizam se postepeno gasi ustupajući mesto novim klasnim suprotnostima. Razvijaju se gradovi i takmiče među sobom: gradsko zanatstvo postaje značajan faktor u ekonomskom razvoju društva. Otkriće Amerike pruža nove mogućnosti trgovini i bogaćenju; pronalazak štamparije pomaže intenzivnijem rasprostiranju kulture. Svi ti uslovi menjaju fizionomiju društva u kome se kristališe jedan nov, burzoaski sistem.
Međutim, nova arh. buržoazije u povoju, nije mogla da se razvije u potpuno originalnu umetnost. Za svoje nove koncepcije u odnosu na težnje građanskog društva, koje su u izvesnoj meri slične onima kod Rimljana, buržoaska arh. prihvata stilske elemente iz rimske umetnosti. Nastupa nova epoha u arh. obelezena stilom Renesansa , koja oživljuje posle hiljadu godina oblike rimske arh. Ipak se ne može smatrati da epoha Renesansa označava doba dekadencije niti čak doba zastoja u evoluciji arh. Naprotiv, iako su arh. elementi rimski, koncepcija oblikovanja je nova, u skladu sa stečenim iskustvom i u odnosu na nove potrebe društva i na njegove materijalne mogućnosti. Građanske kuće, vile, palate i crkve, prihvatajući rimske oblike, počivaju na temeljima nove kompozicije, koja, u progresivnom toku razvoja svih delatnosti ovoga doba, sadrži sva preimućstva koja je arh. stekla u toku Srednjeg veka.
Brži napredak civilizacije, oštrije suprotnosti u društvenim odnosima i njihova borba, predstavljaju jače strujanje u evoluciji arh. Pojavljuju se nove epohe u građanskoj arh. obeležene stilom baroka u Italiji i Nemačkoj i rokokoa u Francuskoj. Ali ukoliko češće dolazi do promena u umetnosti, a naročito u arh., to je ona više sputana u svome usavršavanju: epoha postaje kratka za kristalizaciju jednog stila. Promene u društvenom uređenju ili ukusu pojedinih naroda odrazavaju se u arh., ona ih izrazava i obelezava. Ne ukoliko nema materijalnih komponenata za ostvarenje originalne umetnosti, utoliko lakše, u tim epohama, arh. podleze podrazavanju prošlosti. To opravdava pojavu neoklasičnih stilova u kojima se pokušava obnova grčke i egipatske arh. a zatim nove gotike, novog baroka, nonog renesansa, koji kroz ceo XIXv. pokazuje lutanje arh. stvaralaštva.
Usavršavanje pozitivnih nauka i epohalni pronalasci na polju tehnike stvaraju revoluciju u kulturi čovečanstva. Pod impulsom progresivne evolucije tehnike i razvoja industrije nastupaju nove društvene suprotnosti koje u svojoj značajnoj borbi nameću arh. nove zadatke. Arh. kapitalističkog društva od početka Xxv. pokušava, u konstruktivnom pogledu, da raskine sa svim tradicijama prošlosti. Pojavljuju se nove konstrukcije i nove mogućnosti u odnosu na novi građ. materijal, armirani beton i čelik. Iskorišćavajući preimućstva nove konstrukcije a u težnji za što većom eksploatacijom zemljišta u gradovima, podižu se oblakoderi i visoki blokovi zgrada, poglavito za stanovanje i za industriju. U umetničkom pogledu, u odnosu na samu konstrukciju i materijal, arh. pokušava da ravnim površinama i masama postigne nove harmonijske efekte i da ostvari nove arh. stilove.
Preterano iskorišćavanje zemljišta u gradovima ubrzo je pokazalo negativne rezultate kako u higijenskom pogledu tako i u estetskom i umetničkom. Ovo je doprinelo, da se već krajem prve četvrtine Xxv. pokušava povezivanje arhitektonskog stvaranja sa modernim urbanističkim principima, tako da savremeno doba obeležava nov pravac arh. delatnosti nerazdvojan od projektovanja samih gradova.
Iz svega se može zaključiti, da je stil u arh. skup različitih karakteristika čitave epohe, kroz koju se kao nit provlači jedna ista umetnička zamisao. Ukoliko je umetnost jedne epohe u boljoj ravnoteži sa opštim materijalnim razvojem društva, utoliko će arh. te epohe biti savršenija i njen stil čistiji i snažniji. Takav stil duže živi jer snagom svoje umetnosti jače impresionira čoveka i štiti ga od prolaznih senzacija mode.
Da bi se kritički posmatrali arh. spomenici i da bi se mogli razumeti različiti stilovi u arh., potrebno je, pored poznavanja kulture društva i društvenih odnosa u pojedinim epohama koje se podudaraju sa razvojem jednog stila, poznavati i pokrajinu, podneblje gde je stil stvoren. Mesyto i klima utiču na čovekove potrebe, na arh. kompoziciju i konstrukciju, a oni su komponente umetničkog stvaranja. Može se zapaziti da se kroz čitava stoleća istovremeno, a pod različitim podnebljima, razvijaju potpuno disparatne umetnosti. Na pr. oko 1000. do 200.g.p.n.e. razvijaju se arh. u Egiptu, Indiji, Kini, Grčkoj i dr. i svaka stvara potpuno različite oblike. Nesumnjivo je da je ova raznolikost u najvećem delu plod različitih kultura i društvenih odnosa, o čijim je uticajima na arh. već bilo govora, ali u velikoj meri na tu raznolikost utiče i sama pokrajina i njeno podneblje, naročito u samoj koncepciji arh. Ukoliko među ovim savremenim arh. i ima dodirnih tačaka, ukoliko bi se naslutila ili čak opazila neka nit koja povezuje ove razne arh., ta nit je protkana jedino spoljnim uticajima jedne umetnosti na drugu. Istina je da taj uticaj može da bude od kapitalnog značaja za pojedine arh. koje nemaju dovoljno vitalnosti u svojoj sopstvenoj umetnosti.
U Novom veku, kada su narodi imali mnogo više dodira i u vezi sa tim i međusobnog uticaja, ipak se opažaju znatne razlike u arh. stilovima istoga doba, a u raznim pokrajinama. O ovome jasno svedoči stil renesansa u Italiji i Nemačkoj, ili na pr. stil baroka u Italiji, Francuskoj i Nemačkoj.
Može se govoriti o istorijskom arh. stilovima da manje ili više odgovaraju našem današnjem ukusu, ali se ne može kategorički tvrditi da du pojedini stilovi lepi ili ne. Arh. se ne sme nikad ocenjivati apsolutnom merom već jedino u odnosu na kulturu društva u kome je stvorena. Samo na ovaj način posmatrani, arh. spomenici prošlosti mogu nam biti razumljivi i samo tako njihova umetnost može doći do potpunog izrazaja.
ARHITEKTONSKI USLOVI Arhitektura je rezultat određenih uslova: društva, vremena i prostora. To su, pre svega, svi oni objektivni i konkretni društveno - ekonomski uslovi koji utiču na formiranje društvene svesti, odnosa između ljudi, nivoa i rasporeda ekonomskog potencijala, proizvodnih snaga, institucija itd.
Svako društvo ima arh. kakvu želi, može i zaslužuje da ima. Arhitektonsko delo je proizvod određenih uslova, određenog društvenog programa i ugovora. Nema arhitekture van neposredne sfere društva kao istorijske kategorije.
Konfiguracija terena, vegetacija i mikroklima, prirodni uslovi i izvori energije, materijal, tradicija, mentalitet ljudi, običaji i kultura sredine - sve su to uslovi koji uveliko određuju lik arhitekture. Kuća je kao istorijski fenomen vrlo čvrsto vezana za teren na kojem je sagrađena. Ona je duboko utemeljena u rodno tlo čoveka koji je stvara. Ako buduća dela arhitekture, oslobođena zakona statike, postanu pokretnapotrošna dobra, ako se pristupi masovnoj proizvodnji kuće kao robe, konfekcije i ambalaže života, šta nova tehnika i tehnologija obećavaju i nude čoveku potrošaču, onda bi arh. izgubila svoja regionalna svojstva i ostvarila univerzalni stil. Verovatno bi to značilo povratak civilizacije epohi savremenih nomada. Svet bi onda odista postao jedan, jedinstven, ceo i verovatno univerzalno tuzan i prazan.
ARHITEKTONSKI ZNAK Celokupna arhitektura se može posmatrati kao sistem znakova koji unutar sebe sadrže određena značenja.
Umberto Eko pokušava da odredi arhitektonski znak primenjujući na arhitekturu kategorije Richardsove semantike. Tako, ako bismo vrata posmatrali kao simbol kome prvenstveno odgovara referencija “mogućnost ulaženja”, teško bismo mogli da odredimo “referens”, pretpostavljenu fizičku stvarnost na koju bi se simbol odnosio; mogli bismo da potvrdimo da se vrata odnose na sebe sama, da označavaju stvarnost - vrata ili da se odnose na funkciju koju omogućavaju. U ovim granicama teško bi se moglo odrediti na šta se odnosi simbol “trijumfalna kapija”, koji bi, bez sumnje, denotirao mogućnost prolaženja, ali bi istovremeno jasno konotirao “trijumf” i “slavu”: ovde bismo imali zgušnjavanje referencija, poistovećenih sa referensom koji je još koincidirao ili sa znakom ili sa određenom referencijom.
Drugi pokušaj je napravio Johann Klaus Koenig, kada je pokušao da odredi “arhitektonski jezik” na osnovu Morisove semiotike. Koenig se vratio na definiciju znaka po kojoj “ako je “A” pripremni nadrazaj koji, pod izvesnim uslovima, u nekom organizmu izaziva raspolozenje da odgovori nizom reakcija iz određene grupe ponašanja, onda je “A” znak”. Takođe, “ukoliko A usmerava ponašanje prema nekom cilju na isti, ali ne i neizostavno identičan način na koji bi neka druga stvar (B), u slučaju da bude primećena, usmeravala ponašanje prema tom istom cilju, onda je A znak.” Koenig zaključuje da se “arhitektura sastoji od znakovnih sredstava koji izazivaju različita ponašanja”.
Semiotička postavka, međutim, ne nalaže nam da znak odredimo na osnovu ponašanja koje on izaziva ili na osnovu stvarnih predmeta koji bi ga potvrdili, već jedino na osnovu enkodiranog značenja koje određeni kulturni kontekst pripisuje nekoj oznaci. Ista ova postavka (sa svojom podelom između oznake i označenog, od kojih se prva bar načelno može ustanoviti i opisati, bez obzira na značenja koja im pripisujemo, dok se ovo drugo može menjati zavisno od kodova koji određuju tumačenje oznaka) omogućava nam da u arhitektonskim znacima prepoznamo oznake koje se mogu opisati i katalogizirati i koje mogu da denotiraju precizne funkcije, pod uslovom da se tumače u svetlu određenih kodova, a ovi se mogu ispuniti uzastopnim značenjima koja im se mogu na osnovu drugih kodova pripisivati ne samo pomoću denotacija, već i pomoću konoracija.
Jedan znak se moze posmatrati u odnosu na sebe samog, u odnosu na predmet i u odnosu na interpretanta.
1. Znak u odnosu na sebe samog moze da bude: kvalitativni znak (qualisignum) - hromatska senzacija na pr., odnosni znak (sinsignum), - predmet ili događaj; i zakonodavni znak (legisignum) - konvencija, zako naziv kao konvencionalni jezički odnos.
2. Znak u odnosu na predmet je: ikona - duhovna slika, slika uopšte, dijagram, metafora. Ima urođenu sličnost sa predmetom; pokazatelj - graduirana skala, logički operator, signal, uzvik, upravlja pažnju na neki predmet pomoću slepog impulsa; simbol - imenica, zakon, institucija. Za razliku od prva dva, ovaj je konvencionalan.
3. Znak u odnosu na interpretanta: rema - propozicionalna funkcija, ali i termin u odnosu na iskazni znak, koji predstavlja izjavu i na argument, koji je rasuđivenje; iskazni znak (dicisignum) - izjava, ispunjena rema, definicija; argument - silogizam.
ARHITEKTONSKO KREIRANJE Arhitektonsko kreiranje kao posebna društvena aktivnost, manifestovana putem konkretnih definicija, tj. arhitektonskih objekata ili urbanističkih kompleksa, specifičan je vid ljudske delatnosti, koji u sebi sadrži kompleksne vrednosti spoznajnog i stvaralačkog čovekovog dometa. A. k. predstavlja u suštini umetnost, znanje i veštinu izgradnje građevina sa svrhom stvaranja unutrašnjih organizovanih prostora, namenjenih najrazličitijim potrebama čOvekovog života i aktivnosti. Osnovni elementi a.k. su prema tome: definisani unutrašnji arhitektonski prostor namenjen nekoj svrsi (stanovanju, radu, kretanju, odmoru, kulturnom zivotu, meditaciji, sahranjivanju i dr.) i arhitektonsko telo, koje svojom konkretnom konstruktivnom komponentom ostvaruje i štiti spomenuti unutrašnji arhitektonski prostor, a svojom kompoziciono-oblikovnom komponentom usklađuje pojedine konstruktivne elemente (volumene, površine, zidove, stubove, otvore i dr.), te ih povezuje u harmoničnu celinu. Arhitektonsko stvaralaštvo, razvijano kroz istoriju u okvirima i pod uslovima formiranja najširih potreba za organizovanim prostorom unutar razvoja društvenog života, definiše prema tome prostor potreban čoveku za manifestaciju najrazličitijih vidova njegove fizičke i psihičke životne aktivnosti. Definicija arhitektonskog organizma (objekta ili urbanog ansambla) mora stoga udovoljavati kvantitativnim zahtevima fizičke kao i kvalitativnim zahtevima psihičke komponente čovekove aktivnosti; to znači, da arhitektonska kreacijia mora u svojoj suštini biti pravilno definisana kako u kvantitativnom tako i u kvalitativnom smislu.
U kvantitativnom smislu arhitektonsku kreaciju definiše racionalno odmeren i funkcionalno organizovan prostor, logično upotrebljen i formiran materijal, empirijskim ili analitičkim putem određen i dimenzionisan konstruktivni sistem itd. U kvalitativnom smislu svaku arhitektonsku kreaciju definiše sprovedeno harmonično usklađivanje navedenih prostornih i konstruktivnih kvantitativnih elemenata, čime se ostvaruje ona određena vrednost arhitektonskog prostora i korpusa, putem koje arhitektonska kreacija postaje nosilac stvaralačkog odraza idejnog i emotivnog dostignuća društvene zajednice. Putem tako postignute i ostvarene vrednosti, arhitektura se deklariše kao kategorija specifične društvene aktivnosti, koja u sebi sadrži tehničku i umetničku komponentu ljudske delatnosti.
Celovita arhitektonska kreacija sastoji se iz rešenja dveju osnovnih grupa komponenata, od kojih je jedna tehničke prostorno-komunikativne prirode s konsekvencijom funkcionalne definicije svog prostornog organizma i statički stabilne konstruktivne definicije svog korpusa, a druga je idejne i emotivne prostorno - doživljajne i oblikovno - doživljajne prirode, s konsekvencijom harmonijski sređene definicije svojih prostornih i oblikovnih elemenata.
Prva komponenta, koja određuje lokaciju i orijentaciju, organizuje i povezuje prostore, definiše kvantitete, materijal, konstrukciju itd., rešava se na temelju analize funkcije objekta i statičke stabilnosti konstrukcije. Ovu analizu sprovodi autor snagom sopstvenih dostignuća na području naučne spoznaje zakonitosti niza društvenih, prirodnih i tehničkih nauka, kao što su nauka o razvoju i organizaciji ljudskog društva, biologija, statistika, nauka o projektovanju, nauka o konstrukcijama, nauka o čvrstoći materijala, statika i mnoge druge.
Druga komponenta, koja definiše snagu izraza i harmonije, profil ili još više fizionomiju jednog objekta - komponenta, u vrednosti koje odražavaju idejnost i emotivnost, težnje i osećanja jedne određene epohe društvenog razvoja na određenom tlu i unutar određene etničko-političke celine, nastaje kao stvaralački umetnički odraz specifično (umetnički) spoznate objektivne životne stvarnosti, definisan kreatorom na podlozi njegovih ličnih idejnih i emotivnih kvaliteta, a intenziviran dometom njegove stvaralačke snage interpretiranja.
Osnovno je kod sveukupnog procesa definisanja arhitektonske koncepcije, da se u toku samog stvaralačkog procesa rešavanje ovih spomenutih komponenata mora razvijati i sazrevati sinhrono, te da obe komponente u kvalitetnom ostvarenju moraju delovati jedinstveno kao konačna sinteza, manifestovana konkretnom definicijom arhitektonskog objekta. U suštini su analiza i kreativna definicija na području arhitektonskog stvaralaštva kompleksni procesi, koji se temelje na dostignućima autorove naučne i umetničke spoznaje, a rezultati toga kreativnog procesa rastu do kvaliteta na bazi stvaralačke snage autorovog talenta
ARHITEKTONSKO NASLEĐE Predstavnici arhitekture ranijih perioda-epoha, koji su prisutni na jednom prostoru, u jednom gradu ili regiji. A.n. nisu samo arh. oblici, već tu spadaju I: tradicija gradnje, kultura građenja i života, religiozne karakteristike jednog podneblja, istorijske karakteristike, etnološki elementi i dr.
ARHITEKTONSKO POLJE U arhitektonskom prostoru, isto kao i u egzistencijalnom prostoru, put i domena sačinjavaju jednu integrisanu celinu. Oba ta elementa, uzata skupa, stvaraju ono, što bismo mogli nazvati “poljem”. Koncept polja se koristi u prirodnim naukama da bi se označili prostorni aspekti sistema uzajamno delujućih sila. Taj koncept je preuzeo Kurt Lewin da bi pomoću njega opisao čovekovu lokaciju u psiho-socijalnom kontekstu. A.p. tako sadrži u sebi i sile, koje treba uravnotežiti u stanje dinamične ravnoteže. Polje može biti i sasvim jednostavno, sačinjeno na primer od samo jednog, relativno neraščlanjenog mesta sa okolnom domenom u koju ulazi samo nekoliko puteva. Takav krajnje uprošćeni primer jedva da se i može naći u savremenom svetu, jer mi već i u antičkom svetu nailazimo na složenija polja, u kojima je veći broj mesta i domena međusobno povezan posredstvom osa i puteva.
ARHITEKTONSKO PROJEKTOVANJE Predstavlja skup različitih operacija sa ciljem postaizanja određenog arhitektonskog rešenja jednog arhitektonskohg objekta.
Arhitektonsko projektovanje se bavi problemom organizacije prostora i definisanjem svih elemenata njegovog oblikovanja i konstitucije. Tokom projektovanja izgrađuje se vizija određene prostorne predstave objekta arhitekture. Projektom se rešavaju svi integralni faktori budućeg dela, a na bazi utvrđenog programa izgradnje.
Projekat je samo jedna od faza u procesu nastajanja arhitektonskog dela od iskazane želje do realizacije, ali verovatno najznačajnija i odlučujuća, jer se njime ne samo predodređuje koncepcija, već se utvrđuju i svi elementi za neposrednu realizaciju. Projekat je pretprojekcija dela, slika njegove objektivne egzistencije, sredstvo za materijalizaciju ideje. Projektovanje je permanentno odmeravanje uticajnih faktora i usklađivanje protivurečnosti komponenata u integralno shvaćenu prostornu celinu. To je sasvim konkretno uobličavanje elemenata kompozicije, merno i funkcionalno usaglašvanje prostora, tehničko i praktično istraživanje sredstava i metoda za realizaciju dela.
To je pomalo čudna i prividno neuhvatljiva igra, kmbinatorika stvarnog i imaginarnog, potencijalnog i mogućeg, funkcije i strukture, sadržaja i likovnog izraza, dela i celine, materije i duha... To je često mukotrpna borba duha i mašte sa činjenicama stvarnosti i okovima koji je čine neizbežnom. To je večito traženje i istraživanje u beskrajnom bogatstvu varijanti koje nam prostor nudi na svim putevima i stranputicama bitnog i efemernog.
Henry Focillon, tako kaže: “Neimar ne obavija prazan prostor, već izvesno prebivalište oblika, obrađujući prostor, on ga modeluje i spolja i znutra, kao neki vajar. On je tehničar prilikom izrade plana, konstruktor u kombinovanju građevinskih elemenata, slikar u rasporedu efekata, vajar u tretmanu masa...” Prema Wilhelmu Woringeru “svaki umetnički fenomen ostaje nam tako dugo prikriven, dok ne shvatimo potrebu i zakonitost njegovog oblikovanja. Nasuprot, August Tirsch, pretpostavlja zakonitost svakom kreativnom činu, tražeći njegov uopšteni smisao: “U arhitekturi ima zakona čije postojanje obezbeđuje lepotu građevine, a kad se oni zanemare, to samo šteti njenoj lepoti. Ove zakone pronaći i formulisati, to je zadatak kojeg nauka ne može da se odrekne...Mi dakle tražimo neki zakon koji bi odgovarao mnogostrukosti oblika i koji bi se potvrdio u najrazličitijim uslovima.”
Čovek organizuje arhitektonski prostor i modeluje ga u vrednosi koje bi najbolje odgovarale svojoj svrsi i bile prostorni ekvivalent projektnog programa. “Čovek definiše prostor”, kaže August Schmarzow, “da se ogradi od prirode”. Danas ovako definisana svrha arhitekture predstavlja vrlo ograničen i neadekvatan obim njenih stvarnih ambicija i preokupacija.
Projekt je samo grafička predstava jednog objekta i on time sam po sebi ne može biti arhitektura. Jedino materijalizovana idejna predstava može biti reprezent arhitekture, kao relizovanog prostornog dela. Međutim, projekt predstavlja sublimiranu idejnu pretpostavku arhitektonskog dela i ima svoju kvalitativnu, konceptualnu i kompozicionu vrednost.
A.p. sadrži sledeće faze i operacije: 1. analizu lokacije; 2. ispitivanja jedog terena ili lokacije budućeg objekta, 3. izradu projektnog programa; 4. izradu projektnog zadatka; 5. evaluaciju projektnog programa i zadatka; 6. izradu idejnog rešenja ili idejne skice; 7. izradu idejnog projekta; 8. izradu glavnog arhitektonskog projekta; 9. izradu izvođačkog ili detaljnog projekta ili plana (palirski plan); 10. izradu detalja i radioničkih crteža; 11. izradu detalja “na licu mesta”; 12. izradu izmena i dopuna izvođačkog projekta.
ARHITEKTONSKO PROJEKTOVANJE, KAO PROCES Proces rada na ostvarenju izgradnje nekog arhitektonskog objekta sastoji se u suštini od dva dela: prvi obuhvata rad na projektovanju objekta, a drugi rad na njegovom izvodjenju. Rad na projektovanju obuhvata najpre upoznavanje funkcije budućeg objekta, na temelju kojeg se prelazi na rešavanje arhitektonskog organizma definisanog koncepcijom rasporeda prostora i adekvatne konstrukcije, i konačno na razradjivanje sveukupnog elaborata (nacrta, statičkih računa, troškovnika itd.), potrebnog za pristupanje samoj izgradnji.
Osnovu za pristupanje arhitektonskom projektovanju mora sačinjavati konkretno definisani gradjevinski program, u kome je fiksirana funkcija objekta, tačan položaj mesta za izgradnju (lokacija) i svi podaci, dimenzije i detalji važni za pravilno funkcionisanje budućeg objekta. Osnovne elemente gradjevinskog programa daje budući korisnik objekta, a upotpunjuje ih arhitekta opštom analizom postavljenog zadatka. U ovoj fazi kreativnog procesa mora se sprovesti osnovna analiza funkcije objekta, njegovog odnosa prema urbanom ansamblu ili pejzažu, njegovog položaja obzirom na najšire uslove geografske, klimatske i terenske situacije.
Prva konkretizacija zamisli projekta fiksira se na skici (razmera zavisi o veličini objekta; 1:200 do 1:500). Prostor definisan u ovoj prvoj fazi odredjuju u podgledu veličine osnovni materijalni elementi projektovanja (oprema, nameštaj itd.) potrebni za ostvarenje funkcije samoga objekta, a raspored prostora odredjuju funkcija, rad i delovanje koji će se odvijati u tom objektu. Potpuno je razumljivo da se već u ovoj prvoj fazi projektovanja – paralelno i sinhorno sa postavljanjem osnovnih kontura organizacije unutrašnjeg arhitektonskog prostora – rešava u osnovnim linijama i sistem konstrukcije kao i problem kvaliteta arhitektonske koncepcije. Nakon toga pristupa se na temelju daljnjih studija zadane problematike izradi detaljnih nacrta u razmeri 1:100 (glavni projekt), u kojima su u potpunosti rešeni svi osnovni prostori i konstruktivni elementi. To se postiže na taj način da se paralelno sa pripremom nacrta izradjuje statički račun, kojim se odredjuju dimenzije i izvodjački detalji svih složenijih elemenata konstrukcije. Razrada tih nacrta kao i statičkog računa potrebna je kao elaborat na temelju kojeg kompetentni upravni organ odobrava izgradnju. Zbog potrebe odredjivanja troškova za podizanje projektovanog objekta izradjuje se na temelju planova u razmeri 1:100 tačan pregled količine svih radova i konstruktivnih elemenata potrebnih za izvodjenje objekta (predmer radova, dokaznica mera); na temelju ovog elaborata unose se dobijene količine u troškovnik, u kome se u pojedine stavke opisa radova i konstrukcije (odredjenih količinom) unose cene pojedinih radova i materijala, čime se dobjva ukupna cena projektovanog objekta.
Paralelno s tim razradjuju se svi elementi koji čine kvalitetnu sintezu arhitektonskog objekta; njegov oblikovni izraz analizira se u nacrtima pročelja, perspektivnom prikazu ili izradom modela. Nakon što je projekt u osnovi izbalansiran, pristupa se izradi detaljnih izvedbenih nacrta u merilu 1:50 (palirskih planova). U toj fazi razradjuju se detaljno svi konstruktivni problemi, kao i problemi izvodjenja zanatskih radova. Paralelno sa izradom tih izvodjačkih nacrta za temelje, sve spratove, preseke i naročite detalje, izradjuju se posebni nacrti za izvodjenje složenijih konstruktivnih elemenata (armiranu betonsku ili čeličnu konstrukciju). Nakon izrade izvodjačkih nacrta razradjuju se tzv. detaljni nacrti komplikovanijih konstruktivnih pojedinosti i zanatskih radova u razmeri 1:20, 1:10, 1:5, 1:2 ili 1:1. Uz to se izradjuje i tačan opis radova. Time je pripremljen osnovni deo elaborata, na temelju kojega se može pistupiti izgradnji arhitektonskog objekta.
ARHITEKTURA I URBANIZAM Za oblikovanje prostora i urbane jedinice potrebno je imati sem znanja i stvaralačku zamisao. Mnogi momenti utiču na koncepciju urbanističkog rešenja. Urbane jedinice glavni su nosioci arhitektonske delatnosti. Kod njih se urbanističko - građevinska delatnost manifestuje zanama izgradnje, dispozicijom objekata i prostorno visinskim gabaritima. Ova delatnost u zavisnosti je od reljefa koji daje jedinici karakter oblikovanja. U urbanim jedinicama ili njihovim delovima, arh. je izrazena funkcijom i spoljnom obradom elemenata, na pr. u vidu zidnog platna ulica, trgova, skverova i grupe objekata ili kao arhitektonsko oblikovanje prostora u okviru urbanističke koncepcije celine.
Arh. u idejnosti predstavlja likovno i umetničko delovanje, ali je proveravanje opšteg lika jedinice vezano za prethodne analize i sinteze naučnih, ekonomskih, privrednih i oblikovnih činilaca.
Arh. svojim projektima ostvarujeinvesticije predviđene urbanističkim planiranjem. Savremena arh. čini jedan od faktora umetnosti u savremenom urban., a urbanistička delatnost predstavlja homogeno kompleksno stvaralaštvo u oblasti arhitekture.
ARHITEKTURA KAO DRUŠTVENA IMAGINACIJA Arhitektura predstavlja odraz društva u kojem je nastala, a zadatak jednog arhitekte je mnogo komplikovaniji unutar društvenog sistema nego izvan njega. Arhitekta danas treba da prednjači ispred zahteva i da rešava probleme kojih je narod samo upola svestan. Ovo predstavlja i veliku odgovornost. Potrebna je naročita i fina osećajnost za ono što mi nazivamo društvenom imaginacijom.
ARHITEKTURA KAO KOMUNIKACIJA Fenomenološko posmatranje našeg odnosa sa arh. objektom pokazuje da mi arhitekturu obično shvatamo kao komunikacioni čin, iako ne isključujemo njenu funkcionalnost. Prema Rolandu Bartu “od trenutka u kome postoji društvo, svaka primena pretvara se u znak te primene”.
Još u najranije doba, pećinski čovek ostvaruje komunikaciju, odnos prema svom skloništu, odnosno, staništu u vidu pećine. Kod njega se iz ovog komunikacijskog odnosa rađa “ideja o pećini”, korisna ako ni za šta drugo ono kao mnemonička asocijacija. Posle iskustva sa drugom pećinom, ideju o onoj pećini zamenjuje ideja o pećini uopšte. Jedan model, jedna struktura, nešto što konkretno ne postoji, ali na onovu čega on može da prepozna izvestan kontekst fenomena kao “pećinu”. On je naučio da pećina može d ima različit izgled, ali je uvek u pitanju pojedinačna realizacija jednog apstraktnog modela koji je kao takav priznat, enkodiran, mada ne na društvenom već na nivou pojedinca, koji ga sam sebi postavlja i samom sebi i u sebi saopštava. Tada više neće biti teško da se model pećine pomoću grafičkih znakova prenese i drugima. Arhitektonski kod stvara ikonički kod, a “princip pećine” postaje predmet komunikacione razmene. Pri tome crtež ili daleka slika neke pećine postaju već komunikacija neke moguće funkcije, a to ostaju i kada ta funkcija ne nalazi primenu niti postoji zelja da se ona primeni.
U tom smislu, ono što omogućava primenu arhitekture (prolaženje, ulaženje, zastajanje, penjanje, ležanje, naslanjanje, gledanje kroz prozor, hvatanje, itd.) nisu samo mogućne funkcije, već pre svega, povezana značenja koja nas upućuju na primenjivanje te funkcije. Tako je, na primer, sa fenomenima trompe-l oeil-a kada se odlučujemo na nihovu primenu i onda kada mogućna funkcija uopšte ne postoji.
Može se desiti da i kod nekih arh. funkcija koje ne opazamo kao nadrazaje ne primetimo funkcionalnost (koja se iz navike, koristi kao podloga), a da zapazimo njihovu komunikacionu efikasnost, kakvu može imati značenje zaklona, prostornost, itd
ARHITEKTURA KAO POTROŠNO DOBRO Filozofija pokreta Moderne usmerena je ka asimilaciji arhitekture i upotrebnih predmeta. Le Corbusier je teorijski definisao grad kao “mašinu za stanovanje” u cilju industrijalizacije stambene proizvodnje kojoj se neretko tezilo sa nekom vrstom religioznog zanosa. Odvajanje od prirode, izbor veštačkih materijala, vizuelni i funkcionalni odnos sa svetom mašina bili su ciljevi dominantnih stremljenja i duboko su uticali na preobražaj okoline i na novi izgled grada.
Civilizacija koja ozbiljno zeli da obnovi prekinutu ravnotezu i zaustavi osiromašenje resursa ne može sebi da dozvoli luksuz da nastavi izgradnju ovim metodama i sa ovim potrošačkim ciljevima. Generalizovana upotreba metala na primer sa svim svojim estetskim i tehnološkim posledicama ne može da se nastavi unedogled: aluminijum će vrlo skoro postati gotovo ređi od dragocenih metala, a i rezerve željeza nisu neiscrpne. Još neprihvatljiviji luksuz je onaj koji se tiče cene održavanja i energetskog snabdevanja onih zgrada koje u sebi imaju ugrađeno puno metalnih delova. Dok se trajanje i brzina zastarevanja zidane zgrade mere storinama godina, moderna građevina je već oronula posle trideset ili četrdeset godina. Neograničena ravnodušnost arhitekata prema destruktivnom dejstvu atmosfere, posebno kiše, koja je prognala krovove i krovne vence, stvorila je tip arh. koju karakteriše prolazna mladost i nesposobnost da dostojanstveno zastareva: arhitektura koja se menja kao što menjamo odelo ili automobil da bismo sledili modne trendove.
ARHITEKTURA KAO PROSTOR Arhitekti su odgojeni na prostoru, a zatvorenim prostorom je najlakše rukovati. Tokom poslednjih 40 godina, teoretičari moderne arhitekture (izuzimajući ponekad F.L. Wrighta i Le Corbusiera) usredsredili su pažnju na prostor kao osnovni sastojak koji odvaja arhitekturu od slikarstva, skulpture, književnosti. Njihove definicije likuju jedinstvenošću medija; mada skulpturi i slikarstvu ponekada mogu biti dozvoljene prostornekarakteristike, skulptoralna ili slikovna arhitektura nije prihvatljiva - jer Prostor je svetinja.
Puristička arhitektura se javila delimično kao reakcija na eklekticizam devetnaestog veka. Gotske crkve, renesansne banke i jakobinska gazdinstva bila su otvoreno slikovita.Mešanje stilova značilo je i mešanje medija. Odevene u istorijske stilove, zgrade su prizivale izričite asocijacije i romantične aluzije na prošlost da bi prenela literarni, eklezijastički, nacionalni, ili programatski simbolizam. Definicije arhitekture kao prostora i forme u službi programa i konstrukcije nisu bile dovoljne. Preklapanje disciplina je možda razvodnilo arhitekturu, ali je obogatilo značenja.
ARHITEKTURA KAO SIMBOL Kritičari i istoričari, koji su dokumentovali “opadanje popularnih simbola” u umetnosti, podržavali su ortodoksne moderne arhitekte koji su odbacili simbolizam forme kao izraz ili potvrdu sadržine: značenje po njim treba da se prenosi ne kroz aluziju na prethodno poznate forme, već kroz sadržinske, fizionomske karakteristike same forme. Stvaranje arhitektonske forme trebalo je da bude logičan proces, oslobođen od prizora iz prošlog iskustva, određen isključivo programom i konstrukcijom, povremeno potpomognut, kako to naghoveštava Alan Colquhoun, inuicijom.
Ali neki kritičari novijeg vremena podveli su pod sumnju nivo sadržaja koji je moguće postići kroz apstraktne forme. Drugi su se pokazali kao funkcionalisti, uprkos svojim protestima, obrazovali svoj formalni rečnik, zasnivajući ga uglavnom na tekućim umetničkim pravcima i na industrijskom vernakularu. Kasniji sledbenici, pogotovo iz perioda 1960-tih i 1970-tih godina, kao na primer grupa Archigram, uz slične proteste su se okrenuli pop umetnosti i svemirskoj industriji. Međutim, većina kritičara do danas je omalovažavala stalno prisutnu ikonologiju popularne komercijalne umetnosti, ubeđivački usmerenu heraldiku koja ispunjava naše okružje. A njihova teorija o “opoganjenju” simboličke arhitekture u eklekticizmu devetnaestog veka učinila ih je slepim prema vrednosti predstavne arhitekture, kao što su na primer, oglasi duž auto puteva.
ARHITEKTURA TIPSKIH JEDINICA Naziv za arh. koje je nastala umnožavanjem jediničnih tipskih elemenata ili objekata. Ovakva primena jednog tipa građevina u arh. ili urban. kompoziciji, međutim, ne mora uvek da bude monotona. Usled nepravilnosti terena i pojedinih odstupanja od standardnih proporcija, javljaju se varijacije kojima se uspostavlja ravnoteža između ujednačenosti i različitosti.
ARHITEKTURA U KONTEKSTU Arhitektura i kontekst, arhitektura u kontekstu, kontekstualni pristup, kontekstualizam kao stav i radna filozofija su nove duhovne orijentacije u arhitekturi i urbanizmu. Teškoća i lepota ove tematike je u njenoj dvojnosti, dvosmislenosti, ambigvitetu, prema rečima Roberta Venturija. Jer, odnos prema datoj fizičkoj okolini, naročito jednom naselju, ulici, trgu, susedstvu, već istorijskog prostora u kome je bar nekoliko prethodnih decenija, a ponekad i stoleća već postojala određena kulturna i graditeljska tradicija, jeste u isto vreme i slika celog našeg graditeljskog odnosa prema istoriji, jednoj od večitih i ključnih tema svakog graditeljskog stava, pa i ključa mnogih graditeljskih rezultata.
Imitacija fizičkog konteksta vodi nas u prenebregavanje novih slojeva kulture, novih potreba, novih konstrukcija, senzibiliteta, pa i ka negiranju bilo kakvog razvijenog i transformisanog identiteta. Potpuno odbijanje i bilo kakva relacija prema tom postojećem fizičkom kontekstu vdi nas napadnim modernističkim ili tehničkim formulama (ako već buldožer nije prethodno “rešio” celu stvar. Onaj bezmerni duhovni prostor “između” ova dva ekstrema i teško prihvatljiva stava je baš ono polje dejstva koje interesuje mnoge savremene teoretičare arhitekture.
Za Brenta Brolina, arhitektura u kontekstu zaokupljena je pitanjima arhitektonskog stila i problemima koji su prisutni kada se uspostavlja “rodovna” sličnost između objekata koji pripadaju različitim epohama i stilovima, a stoje jedan pored drugog. Takvo usklađivanje nije bilo od primarnog značaja za arhitekte u prvoj polovini Xxv. Moderna arhitektonska teorija je učila arhitekte da “suprotstavljaju” staro i novo, pre nego da ih čine vizuelno saglasnim.
ARHITEKTURA UBEĐIVANJA Pojam je uveo i opisao Robert Venturi u knjizi “Pouke Las Vegasa”. Prema njemu, saobraćajna petlja i aerodrom, na primer, ostvaruju komunikaciju sa masama u pokretu, bilo da su to automobilisti ili pešaci, u svrhu efikasnosti i sigurnosti. Međutim, reči i simboli mogu da budu korišćeni u prostoru u svrhu komercijalnog ubeđivanja. Tako na primer, bliskoistočni bazar nema nikakvih natpisa; potez je praktično sav u natpisima. Kod bazara komunikacija se ostvaruje kroz blizinu. Duž njegovih uzanih prolaza, kupci mogu da opipaju i omirišu robu, a prodavac primenjuje neposredno usmeno ubeđivanje. U uskim ulicama srednjovekovnog grada, iako se pojavljuju natpisi, ubeđivanje se uglavnom vrši preko izgleda i mirisa, na pr. pravih kolača kroz vrata i prozore pekare. Na glavnoj ulici savremenog grada, izlozi za pešake duž trotoara i spoljni natpisi upravni na kolovoz za automobiliste gotovo podjednako dominiraju scenom.
ARHITEKTURA VISOKOG DIZAJNA Učenje od popularne kulture ne uklanja arhitektu sa njegovog ili njenog položaja u visokoj kulturi. Ali ono može da promeni visoku kulturu kako bi je uđčinilo punijom razumevanja prema tekućim potrebama i problemima. Zato što visoka kultura i njeni kultisti imaju moć, čini nam se da arhitektura ljudi, onakva kakvu je oni sami žele (a ne kako je neki arhitektaodlučio da je čoveku potrebno), nema mnogo šanse protiv tzv. “velikih projekata” (gradske obnove) dok ne bude visila u akademiji i stoga bude prihvatljiva onima koji donose odluke. Pomaganje da se ovo desi je deo uloge arhitekte visokog dizajna kojem se ne moze prigovoriti; uz moralni prevrat kroz ironiju i primenu šale da bi se došlo do zbilje, on pruza oruzja umetnicima neautoritarnog temperamenta u društvenim situacijama koje im nisu po volji.
ARHITEKTURA, ARHITEKTONSKA DELATNOST Arhitektonska delatnost predstavlja umeće izgradnje gradjevina sa svrhom stvaranja unutrašnjih organizovanih prostora namenjenih najrazličitijim potrebama čovekovog života i njegove aktivnosti. U skladu sa tim osnovni elementi arhitekture su: definisani unutrašnji arhitektonski prostor, namenjen odredjenoj svrski (stanovanju, radu, kretanju, odmoru, kulturnom životu, meditaciji, sahranjivanju itd.), i arhitektonsko telo, koje svojom konstruktivnom komponentom ostvaruje i zaštićuje spomenuti unutrašnji arhitektosnki prostor, a svojom kompoziciono-oblikovanom komponentom uskladjuje pojedine konstruktivne elemente (volumene, zidove, stubove,otvore itd.) te ih povezuje u harmoničnu celinu.
Celovita arhitektonska kreacija sastoji se od rešenja dveju osnovnih grupa komponenata, od kojih je jedna tehničke prostorno-konstruktivne prirode, a druga je idejne i emotivne prostorno-doživljajne i oblikovno-doživljajne naravi.
Prva komponenta, koja odredjuje lokaciju i orijentaciju, organizuje i povezuje prostore te definiše kvantitete (veličine prostora, dimenzije konstrukcije), materijal, konstrukciju itd., rešava se na temelju analize funkcije objekta i statičke stabilnosti konstrukcije. Ovu analizu sprovodi autor na osnovu spoznaje zakonitosti u nizu društvenih, prirodnih i tehničkih nauka, kao što su nauka o razvoju i organizaciji ljudskog društva, biologija, statistika, nauka o projektovanju, nauka o konstrukcijama, nauka o čvrstoći materijala, statika i mnoge druge.
Druga komponenta, koja ostvaruje snagu izraza i harmonije, profil ili još više fizionomiju odredjenog objekta, komponenta u vrednosti koje se odražavaju idejnost i emotivnost, težnje i čuvstva jedne odredjene epohe društvenog razvoja na odredjenom tlu i unutar odredjene etiničko-političke celine, nastaje kao stvaralački umetnički odraz specifično spoznate objektivne životne stvarnosti, rešen na podlozi kreatorovih ličnih idejnih i emotivnih kvaliteta, a intenziviran dometom njegove stvaralačke snage interpretiranja. Rešavanje obe spomenute komponente u toku samog stvaralačkom procesa mora se razvijati i sazrevati sinhrono, i obe komponente moraju u kvalitetnom ostvarenju delovati jedinstveno. U suštini su analiza i kreativna definicija na području arhitektonskog stvaralaštva kompleksni procesi koji se temelje na dostignućima autorove naučne i umetničke spoznaje, a rezultati tog kreativnog procesa rastu do kvaliteta na bazi stvaralačke snage autorova talenta.
ARITMOLOŠKA SHEMATA Naziv za arh. oblik, formu ili uzor koji sadrzi unutar sopstvene strukture posebno značenje koje je izraženo uz pomoć brojeva. Ovo značenje može da bude u domenu proporcija, veličina, oblika, strukture, odnosa ili međuzavisnosti.
ARTIKULACIJA (engl. articulation) Arhitektonska kompozicija u kojoj su elementi i delovi gradjevine predstavljeni ili izraženi logično, jasno i konsistetno, sa jasnim mestima spajanja.
ARTIKULACIJA U ARHITEKTURI Kako bi našli zamenu za ukras i eksplicitni simbolizam, arhitekti Moderne pribegavaju izobličavanju i prekomernoj artikulaciji. Upadljiva izobličenja u velikoj razmeri i “osetljiva” artikulacija u maloj razmeri stvaraju ekspresionizam, koji je često bez značenja i irelevantan, arhitektonska melodrama u kojoj biti progresivan znači izgledati ekstravagantno. Robert Venturi sa jedne strane, razmatra sve one stambene, građanske i institucionalne zgrade čije su tanane složenosti (stepenovane terase, “harmonika preseci” ili osnove i izgledi, konzolni bazilikalni krovovi, izbrazdane teksture i kontrafori ili potporni luci) skoro ravne grubom izobličavanju jednog kioska za hamburgere, ali im nedostaje komercijalni sadrzaj i zabavna okolina koji opravdavaju upadljivost njegove arhitekture. S druge strane, on analizira osetljivo artikulisane konstruktivne okvire i ispuste koji moduliraju fasadu, definišu unutrašnje prostore ili odrazavaju varijacije u sadrzaju. Ove “užurbane” izbođčine i suptilna udubljenja napravljena su radi razmere, ritma i punoće, ali su isto toliko beznađčajna i besmislena kao i bareljef pilastera renesansne palate (na koji liđče). Prema Venturiju, artikulisana arhitektura je danas kao “menuet u diskoteci”, jer, mozda u kontekstu kakofonije našeg stvarnog pejsaza, postajemo nestrpljivi prema bilo kakvom arhitektonskom detalju. Nadalje, osetljiva arh. je skup luksuz kojeg je bolje eliminisati, a arhitekta danas ne moze sebi dopustiti previše bukvalan spoj između forme i privremenih funkcija. Ukratko, dok su današnji oblici previše napadni u odnosu na svoju funkciju u okolini, današnji su detalji previše osetljivi u odnosu na ton te iste okoline. Međutim, u drugoj krajnosti, postoji individualna potreba za intimnošću i detaljima, kojoj dizajn Moderne nije izašao u susret.
ARTIZAM, TEHNIČKI (lat. ars umetnost), virtuozno savladavanje tehničkih i formalnih elemenata, primena rafiniranih i rutiniranih izražajnih sredstava, kojom se često prikriva nedostatak invencije i individualnog stvaralačkog izraza.
ASANACIJA Naziv za postupak u arhitekturi ili urbanizmu, tokom kojeg se vrši povraćaj izgubljenih konstruktivnih ili funkcionalnih karakteristika jednog arhitektonskog objekta ili jedne uraben strukture.
Konstruktivna asanacija predstavlja ponovno uspostavljanje izgubljenih konstruktivnih karakteristika jednog arhitektonskog objekta.
Funkcionalna asanacija predstavlja povratak prethodnih funkcionlanih karakteristika jednog objekta ili urabane celine.
Urbana asanacija čini povratak ili uspostavljanje novih prostorno-urbanih karakteristika jedne urbane strukture.
ASIMETRIJA (grč. asummetria asymmetria nesklad, nesrazmera engl. asymmetry). Nije identično sa obe strane centralne ose. Suprotnost simetriji, t. j. nejednak odnos količina (kvantiteta), odnosno oblika obzirom na obostrani smeštaj oko jedne osovine ili tačke. U arh. se koristi radi postizanja posebnog ritma, oživljavanja masa ili površina.
Asimetrija po sebi ne znači negaciju formalno shvaćene celovitosti deloa. Ona mora proisticati iz karaktera i sklopa prostornih elemenata koji sudeluju u formiranju kompozicije kao prostorne koncepcije dela. Asimetrija odražava složenost i raznovrsnost programa, ona napušta statičnost i zatvorenost oblika i unosi više bogatstva u odnose između delova i celine.
ASIMILACIJA U ARHITEKTURI Pojam se odnosi na delovanje čovekovog organizma u prostoru na okolne stvari, nasuprot akomodaciji koja predstavlja menjanje samog čoveka i njegovih osobina, u skladu sa prostorom i sredinom u kojoj se nalazi.
ATRIBUCIJA, ARHITEKTONSKA (lat. attribuere dodavati, pridavati) U arh. pripisivanje nekog dela odr. epohi, stilu, školi, arhitekti, na osnovi izrazitih umetničkih karakteristika samog dela ili na osnovu istorijskih podataka. A. često može biti nepouzdana.
ATRIBUT (lat. attributum pridodano, pridodeljeno, pripisano engl. attribute). 1. U opštem značenju svojstvo, odlika. U arh. objekat ili predmet koji obeležava neko lice ili pojam i služi kao znak raspoznavanja. 2. Simbolički objekat koji se koriistio da označi, identifikuje određenog sveca ili božanstvo.
3. Atributi u arhitekturi predstavljaju svojstva elemenata sistema, osobine okoje nam omogućavaju da ih identifikujemo i razlikujemo. Svojstva elemenata mogu se uzimati i iskazivati sa raznih vidova (fizičkih, hemijskih, supstancijalnih, funkcionalnih, ekonomskih i dr.) što je u zavisnosti od interesa istraživanja, posmatranja i prirode zadataka koje smo postavili. “Analizirati neki sistem znači polagati računa o njegovom unutrašnjem funkcionisanju, tj. o funkciji koju svaki element ima u svom sistemu”, navodi Levi-Stross. Promenom koncepcije menjaju se i atributi, tj. svojstva elemenata se uzimaju prema krirterijumima zadatka. Iste strukture elemenata u različitim sistemima u “kompozicijama” dobijaju osobene i odgovarajuće atribute zbog čega oni utiču na kvalitativnu stranu sistema.
ATRIBUT U ARHITEKTURI Objekat koji izražava autoritet ili karakter ličnosti (mitološke i dr.) ili božanstva, a koji se upotrebljava da sugeriše namenu i upotrebu jedne gradjevine. Tako na primer, lira areprezentuje Apolona, golub Veneru, trozubac Neptuna i dr. Tako, lire pronalazimo u koncertnim dvoranama a trozupce na gradjevinama i objektima koji su imali veze sa moreplovstvom.
AUTODIDAKT (grč. autoz autos sam i didaktoz didaktos koji uči), čovek, posebno arhitekt koji je stekao znanje, izučio veštinu, uputio se u umetnost ili nauku samostalnim studijama, bez pomoći škola i učitelja. Mnogi veliki arhitekti bili su autodidakti.
AUTOHTONA ARHITEKTURA originalna arh., nastala na određenom tlu bez stranog uticaja. A.a. pripada narodnoj kulturi, proizašloj i vezanoj za razvoj iz daleke prošlosti.
AUTOMATIZACIJA U ARHITEKTURI Predstavlja uvođenje u ciklus industrijske proizvodnje mehaničkih organizama sposobnih da vrše prilično složene radnje učenja, kontrole, izbora, zamenjujući ljudski rad i onda kad on zalazi u oblasti intelekta.
Društveni odjeci a. bili su predmet studija i razmatranja, optimističkih ili čak onih apokaliptičkih shvatanja, ističući prolazni i nesigurni karakter sadašnjih proizvodnih metoda i otvarajući nove iznenađujuće perspektive u oblasti rada. Na kratke staze, a. znači i oslobađanje velike mase radnika i rađanje one alarmantne pojave koja je definisana kao tehnološka nezaposlenost.
Pojava a., svedena na svoje prave dimenzije fenomena koji se postepeno može kontrolisati pomoću političkog prisustva čoveka, upotpunosti obuzima i vokaciju arhitektonske i urbanističke kulture, kako iz potrebe za opštim planiranjem, tako i zbog novih problema koji se nameću. U vezi sa uticajem koji a. može da ima na proizvodna sredstva i na oblik proizvoda, govorilo se o potrebi za jednim ogromnim redesignom u kojem će odlučujuću ulogu imati estetska tačka gledišta. Ali pored toga povećanje produktivnosti građ. industrije otvara nove operativne horizonte.
AUTOMATIZAM U ARHITEKTURI 1. U smislu procesa arh. stvaranja, predstavlja autonatsko, nesvesno korišćenje određenih arhitektonskih formi da bi se dobila popuno nova, nepoznata arhitektonska kompozicija. A. u projektovanju se primenjuje poput automatizma u crtanju, kada se pojedine forme izdvajaju iz nesvesnog bića stvaraoca. 2. U savremenoj proizvodnji arh. objekata, automatizam je ponekad predstavljen u smislu čestog ponavljanja i prenošenja arh. elemenata, što rezultuje banalnošću i neinventivnošću oblika. 3. Pojam se ponekad pogrešno koristi da bi se objasnio automatski proces proizvodnje arh. elemenata. 4. Kod savremenih arh. objekata, automatizam predstavlja sistem njihovog automatskog funkcionisanja i kontrole njihovih funkcija.
AUTONOMNA ARHITEKTURA Naziv za arh. objekte ili delove arh. objekata koji funkcionišu sami za sebe, izdvojeni iz celine arh. kompozicije.
AUTORITARNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu snažnih arhitektonskih stilova, koja je uticala na opšti arhitektonski stav jednog vremena, kao i na dalji razvoj arhitekture uopšte.
AUTORSKO PRAVO, isključivo pravo autora da može moralno i ekonomski iskorišćavati svoje duhovne tvorevine.
AVANGARDA, ARHITEKTONSKA Naziv se koristi da bi predstavio i naznačio prethodnicu jednog arhitektonskog pokreta ili stila. Arhitektonsku avangardu predstavljaju pojedinci ili grupe koje po prvi put donose odredjene nove ideje i nove stavove u arhitektonskoj teroriji i praksi. Značajni avangardistički pokreti u istoriji arhitekture bili su svakako humanizam i renesansa, ruski konstruktivizam, pokret moderne arhitekture ili prethodnih decenija post moderna arhitektura. U osnovi, svaki novi pokret predstavlja u izvesnom smilu avangardu.
BALANS U ARHITEKTURI, RAVNOTEŽA U ARHITEKTURI Utisak uravnoteženosti u arhitektonskoj kompoziciji. Da bi se takav utisak ostvario, arhitektonske forme se oblikuju oko centralne ose – axis. Ravnoteža masa se postiže kompozicijom raznih elemenata, kao što su: 1. udaljavanje ili približavanje masa centralnoj osi; 2. svetliji ili tamniji kolorit forme koji daje isti efekat.
BANALNA ARHITEKTURA Predstavlja arhitekturu bez originalnosti, bez duha, manje vredno ili umetnički bezvredno arhitektonsko delo. Pojam često obuhvata tzv. tekuću graditeljsku proizvodnju, lišenu oznake kvalitetne arhitekture sa velikim “A”. ali koja predstavlja vezno tkivo savremenog grada, ili bolje rečeno, sastavni element urbanih periferija. Pored ovog “kvantiteta bez kvaliteta” i u direktnom odnosu s njim, ističe se proizvodnja vidljivih referenci koja preko primarne strukture urbanog tkiva razastire svoju gustu mrežu neophodnih znakova kako bi se to tkivo koristilo i u njemu živelo:radi se o mnoštvu intervencija različitog opsega, od unutrašnjeg uređenja do opremanja ulica, obeležavanja prodajnih mesta i dr.
BAZA INFORMACIJA Svaki arhitektonski objekat predstavlja odredjenu bazu informacija, znakova, simbola, koji ga odredjuju i definišu u prostoru i vremenu. Na osnovu ovih informacija možemo da saznamo: vreme gradnje, stil gradnjen objekta, sociološki milje u kojem je nastako, kulturni i istorijski kontekst, nivo tehničkog znanja koji je postojao u periodu izgradnje objekta, način života u periodu gradnje objekta i dr. Izvan konteksta jednog arhitektonskog objekta, u arhitekturi kao disciplini, bazu informacija čine: pisani izvori, istorijski primeri, savremeni primeri, komparativni izvori.
BESKONAČNI PROSTOR “Beskonačni prostor ima beskonađčne domašaje, pa se u tom beskonačnom domašaju slavi beskonačni čin postojanja”, pisao je Giordano Bruno u prvom dijalogu svog “De L’infinito, universo e mondi”. Kult beskonačnog, daljine, relativnosti prostora objedinjuje, kao različite reakcije na neku zajedničku emociju, mnoga inače različita dostignuća velikana italijanskog baroka. U ukrasnom slikarstvu, osećanje beskonačnog sugerira napuštanje strukture uramljenih slika i iluzornog ujedinjavanja slikanog i arhitektonskog prostora dvorana. To se najpre ostvaruje u veštim perspektiviziranim konstrukcijama slika, gde transparentni arhitektonski okvir koji propušta prostor dolazi u sukob s grupama figura koje ga koriste kao prvi plan koji naglašava iluziju dubine.
U arhitekturi, osećanje beskonađčnog svedeno je na fragment građevinske epizode postupkom drukčijim od onoga koji primenjuje likovna umetnost: pre svega preko krivine, igre s perspektivom i mehanizma proporcija. Kad se ugib fasade, koja je shvaćena kao urbanistička kulisa, po prvi put pojavio na crkvi Sv. Luke Pietra da Cortone, krivina je nastala iz problema organskog povezivanja enterijera i eksterijera. Međutim, kada krivina, kao u S. Agnese i S. Carlino, direktno izbija u gradski prostor, njena snaga zahvata okolni prostor i ona postaje otvoreni fragment stalnog osciliranja, tačka u kojoj se otkriva prava priroda prostora kao kretanja i događanja. Emotivna indukcija beskonačnog postignuta je tako što su, uz arhitektonske okvire komponovane prema manirističkim šemama, postavljanjem u prostor živih figura u slobodnim pozama shvaćene kao preobražaji apstraktnih delova ili kao prava “priviđenja”, naročito u pročeljima zgrada ispunjenim bakljama, anđeoskim trubama, apstraktnim simbolima uronjenim u svetlost do te mere da ih ona čini laganijim. Drugo bitno sredstvo za postizanje istog cilja je centralna projekcija upotrebljena u iluzionistiđčkom smislu. Tako kupole baroknih crkava u kojima se iza sheme sa zrakasto postavljenim rebrima probija kasetirana forma u obliku mreze zvezdastih okaca, jasno predstavlja novo tumačenje simboličkih vrednosti kupole kao slike neba, dok sama proporcijalna postavka građevine, koja nas tera da je gledamo u neprirodnom položaju, kao da s retorskom efikasnošću stvara osećanje obrnute vrtoglavice.
BIHEVIORIZAM U ARHITEKTURI V. Stanovanje, psihologija stanovanja. Bihevioristička škola u arhitekturi zasniva psihologiju pre svega stanovanja gotovo isključivo na opažanju i merenju objektivnog ponašanja (behavior) stanovnika u različitim uslovima okoline.
BIOLOŠKI PROSTOR Naziv za prostor vrtova, zeleni pojas ili površine pod obradivim zemljištem. Nasuprot b.p. prostoji društveni prostor, koji čine mesta za okupljanje.
BIOMORFIZAM Predstavlja metod arh. projektovanja ili dizajniranja predmeta koji imitiraju predstavu zivih bića.
BIOMORFNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja je zasnovana na prirodnim oblicima kao uzoru za stvaranje novih arhitektonskih formi.
BIOMORFNE FORME Naziv za arh oblike, kao i uopšte oblike u prirodi koji imaju karakteristike geometrijske i druge strukture građe biljaka. Biomorfne forme su na pr. osnove građevine u obliku geometrije lista, godova stabla drveta. U urbanizmu, b.f. su prisutne kod grozdaste urban. strukture, ćelijaste strukture, saćaste strukture, granaste i dr.
BIOPATOGEN PROSTOR Patogen prostor predstavlja antipod težnjama graditelja da ostvare ideal zdrave sredine. Biopatogen prostor je pojava koja se javlja često kao posledica prenastanjenosti, prevelike gustine naseljenosti jednog područja. U konstruktivnom smislu biopatogen prostor nastaje upotrebom biološki štetnih, nezdravih materijala. Ispitivanja su pokazala da su u savremenoj arhitekturi u upotrebi materijali sa štetnim dejstvom po organizam ljudi. Tako naprimer, azbestno cementne pločice imaju kancerogeno dejstvo, isto važi za pojedine vrste gradjevinskih lepkova, izolacionih materijala i drugih sredstava. Savremeni standardi onemogućuju ili organičavaju upotrebu ovakvih materijala i favorizuju povratak biološki zdravih materijala.
Proučavanjem biopatogenog prostora bave se mnogi pokreti i učenja. Naročito karakteristično učenje je kinesko feng-šui, koje uspostavlja zakonitosti prostorne organizacije prema sebi svojstvenim principima.
BIOTEHNIČKA ARHITEKTONSKA STRUKTURA Arhitektonska struktura, najčešće je to ćelijasta struktura, koja je zasnovana na biološkim uzorima u prirodi i komparacijama prirodnih i sintetičkih struktura.
BIT MAPPING (engl. izrada mape bajtova) Naziv za proces kod kompjuterskog dizajna (computer aided design), u kojem se gruba slika pretvara u (meku) digitalnu formu pogodnu za pohranjivanje i naknadno korišćenje putem kompjutera.
BIZONALAN (l. bi-, gr. zwnh pojas, oblast) Podeljen na dve zone, koji se sastoji od dve zone.
BLIZANAČKI FENOMEN U ARHITEKTURI Naziv za fenomen u arh., posebno u savremenoj arh. gde arh. objekti istovremeno sadrže suprotnosti svojih svojstava ili suprotne karakteristike koje funkcionišu istovremeno. Čest primer t. pronalazimo u arh. složenih sistema Aldo van Eycka, gde svaka zasebna jedinica sadrži određeni stepen autonomnosti, a istovremeno veliki stepen multivalentnosti, nasuprot generalnom trendu univalentnosti forme, apstraktnom, neutralnom prostoru.
BLOK, OSNOVNO ZNAČENJE POJMA 1. U arhitektonskom smislu, naziv za izdvojenu funkcionlanu celinu jednog arhitektonskog objekta. Takodje, može da bude i izdvojena tehnološka celina: kuhinjsku blok, spavaći blok i sl. Kod većih objekata to je na primer: restoranski blok, sportsko-rekreacioni blok i sl.
2. U konstruktivnom smislu blok je osnovni konstruktivni element za gradnju: opekarski blok, kameni blok i sl.
3. U urbanizmu blok predstavlja karakterističnu, zasebnu urbanu celinu: blok kuća, stambeni blok, poslovni blok i dr. V. Kvart
BLOK, URBANI BLOK U klasičnoj koncepciji grada pojavljuje se urbani blok kao prostor za izgradnju omeđen ulicama sa četiri (eventualno i tri) strane. On se kao stambeni blok pojavljuje rano, a u rimskoj “insuli” dobija u ivičnoj izgradnji svoj klasičan oblik, koji se sačuvao u malom bloku od našeg veka. Blok izgrađen u ivičnoj izgradnji postaje, u mreži ortogonalnog ili bilo kakvog drugog sistema mreže ulica, skoro isključivi oblik u izgradnji urbanog tkiva. Kako stambeni blok nije istovremeno predstavljao jedinstvo vlasništva, tj. bio sastavljen od jednog broja individualnih parcela, to su građevinski propisi bili oni koji su regulisali jedinstveni pristup rubnoj izgradnji - određivanjem regulacione linije, visine izgradnje, dubine izgradnje i dr. I tako dok je jezgro - središte bloka bilo razdvojeno u pojedinačna privatna vlasništva, neke funkcije zajedništva rešavale su se prizemnim delovima zgrada ili u pojedinim zgradama bloka, a neke van ovih.
U takvoj koncepciji su ulica ili trg bili mesta koja su povezivala zajedničke sadržaje i oblik grupisanja (“ulica”). Naglo povećanje saobraćaja i motorizacija sve više utiče na diferencijaciju saovraćajnih tokova, a to ujedno doprinosi određenoj izolaciji blokova i zajedničkih sadržaja između njih.
Karakterističan je zatvoreni blok, kod kojeg uočavamo tri faze izgradnje od kojih je prva nastala izgradnjom stambenih objekata ivicom bloka i zatvaranja prostora, druga - izgradnjom sekundarnih objekata u dvorištima uličnih zgrada i treća faza koja je uključila izgradnju objekata javnog karaktera.
Drugi način izgradnje zatvorenog stambenog bloka predstavlja simultanu izgradnju bloka kao jedinstvenog poduhvata kod kojega njegova unutrašnjost kao zelena površina služi za igru dece i rekreaciju i predstavlja rezervoar čistog vazduha. Ovakva izgradnja omogućena novim socijalnim tendencijama, menja karakter bloka, ograničava njegove dimenzije i ostaje prvenstveno kao početni stepen grupisanja stanova sa ograničenim sadržajima zajedništva.
Potrebe za povezivanjem često ogromnih razdaljina kao posledice naglog rasta i širenja gradova doprinele su povećanju intenziteta saobraćaja. Urbani klasični blok koji je predstavljen u stvorenom jezgru grada traži rekonstrukciju i prilagođavanje jezgra radi postizanja sinteze zajedništva, a za proširene delove grada on se sve više otvara i pretvara u naselja, povezana dobrim komunikacijama sa jezgrom i međusobno.
Do prvog otvaranja bloka došlo je pod uticajem stroge podele na četiri zone funkcionalnog urbanizma (stanovanje, rad, odmor, saobraćaj) pri čemu su funkcije zajedništva u stambenom bloku bile u stvari zapostavljene, a stvaranje što boljih higijenskih uslova i povezivanje sa prirodom postalo je vaznije.
Ovaj prilaz otvorenom bloku pokazao se nedovoljnim kada je bila u pitanju veća grupacija jer, u njima se rađaju potrebe za nekim višim oblicima šireg zajedništva, nego što su to neposredni susedski kontakti, igra dece i sl., kao što su: snabdevanje, kultura, sport, društveni odnosi, školovanje i dr. To je i dovelo do koncepta jedinice susedstva, znači jedinice koja se identifikuje sa stambenim naseljem kao višim nivoom grupisanja na putu u razvijenu urbanu strukturu.
BLOKOVSKE GRUPACIJE Grupacije zgrada su uslovljene oblikom građevinskih blokova, parcelacijom i zahtevima insolacije. Način postavljanja zgrada uslovljava detaljnu razradu parcelacije kompleksa sa dispozicijom objekata. Individualne porodične i dvojne zgrade po svom položaju mogu da budu postavljene ili prema utvrđenoj građevinskoj liniji ili u slobodnoj koncepciji.
Položaj porodičnih zgrada prema građevinskoj liniji mahom je paralelan regulacionoj liniji za ogradu, ali razmak ovih dveju linija u blokovskoj izgradnji omeđenoj stambenim ulicama ne mora uvek biti isti. Higijenski uslovi, insolacija i koncepcija rešenja mogu ove razmake regulisati prema uslovima pojedinih zahteva. Kod pravilne blokovske grupacije zgrada prema regulacionoj liniji za zgradu odnosno pri postavljanju objekata po regulacionoj građevinskoj liniji, ovi mogu biti postavljeni bliže regulacionoj liniji za ogradu ili bliže začelju parcele. Dispozicija zgradau kompoziciji rešavanja uređenja blokovske grupacije ili kod izgradnje ulica, može imati i kombinovane položaje paralelne ulici, tako da su sa jedne strane zgrade bliže ulici, i obratno sa druge strane bliže začelju.
BOJA (engl. colour, amer. color,, franc. couleur, nem. Farbe, špan. color, ital. colore, rus. cvet) 1. Osećaj, koji u oku izaziva svetlost emitovana od nekog izvora ili reflektovana od površine nekog tela. B. je fizička osobina svetlosti, određen afrekvencijom titraja svetla, izazvanih impulsom izvora svetlosti. Raznovrsne frekvencije svetlosti daju u čovekovom vidnom organu utiske različitih boja.. Rastavljanjem sunčeve bele svetlosti, koja sadrži talase svih vidljivih frekvencija u neprekidnom spektru, kroz prizmu, dobija se niz šarenih - spektralnih - boja. Prema stepenu prelamanja ređaju se te homogene (monohromatske) boje: crveno, narandžasto, žuto, žutozeleno, zeleno, plavozeleno, cijanovo plavo, indigo i ljubičasto. To je 9 glavnih boja spektra, a među njima su postepeni prelazi. Ljudsko oko diferencira u celom spektru oko 150 raznovrsnih nijansi boja (različitih frekvencija titraja svetlosti), dok najbilje opaža razlike u nijansama u srednjem delu spektra (od žute, preko zelene do plave boje). Normalno čovečije oko apercipira osećaj boje slaganjem triju osnovnih osećaja: plave, zelene i crvene boje (trihromatičnost), nepotpuno razvijeno oko prima osećaje dveju boja (dihromatičNost), a oko, koje razlikuje samo razlike svetla i tame u jednoj boji, fiziološki predstavlja daltonizam, slepoću za boje (monohromatičnost).
U širem smislu razlikuju se šarene boje (9 osnovnih boja spektra) i nešarene boje (crno, belo i sivo; ono zavisi od raznih stepena mešanja crne i bele boje). Belo telo reflektuje sve zrake bele boje a crno upija (apsorbuje) sve zrake, koje na njega padaju. Šarene boje imaju, za razliku od nešarenih, svoj ton. Ako se u spektru iza ljubičaste boje uključi grimizna, zatvara se preko crvene boje krug boja. Boje, koje fizičkim mešanjem daju belu boju, komplementarne su boje (crveno-zelenoplavo, narandžasto-plavo, žuto-ljubičasto. Mešanjem glavnih boja dobijaju se razni tonovi, koji se zovu mešane boje (aditivne boje). Mešane boje nastaju, kad raznobojni zraci istovremeno i zajedno deluju na oko. Suptraktivna boja nastaje kad se kroz više obojenih naslaga (filtera) izuzimaju trake pojedinih boja iz zajedničke svetlosti. Tako ostaju konačno samo one boje, koje su prošle kroz sve obojene naslage (filtriranje).
Da bi se došlo do jedinstvenog redosleda i nomenklature boja, pokušalo se u mnogo navrata da se srede boje u sisteme. Prve takve pokušaje izvršio je I. Newton. Mešanje boje istrazuje kao prvi T. Meyer 1745. Amaterski se problemom b. bavio J.W. Goethe (“Die Farbenlehre). Od novijih sistema ističe se onaj W. Ostwalda (“Die Farbenlehre, I-III, 1918-23.), koji boje ređa u kontinuirani krug. U tom krugu sudaraju se svojim osnovicama dva zamišljena konusa. U jednom su konusu poređane boje (od osnovnih boja na bazi) u rastućem intenzitetu prema nešarenoj beloj boji - svetle (jasne) boje, a u drugom konusu prema nešarenoj crnoj boji - tamne (zagasite) boje. Šarene su boje čiste (na bazi zamišljenih konusa), kad nemaju u sebi ni belu ni crnu boju.
2. Materija za bojenje, koja ima svojstvo da oboji bezbojno telo; bilo koji ton ili pigment, koji se razlikuje od bele boje.
Sirovine za spravljanje boja (bojil) ili pigmenata vrlo su česte u prirodi; međutim, retko se nalaze u stanju, koje bi dozvoljavalo njihovu direktnu upotrebu za bojenje. Većinom su potrebni hemijski procesi odstranjivanja nekih sastojaka iz sirovina, da bi se dobila boja. Često se pigmenti dobijaju od materija, koje u svojem osnovnom stanju ne pokazuju boju, koja se od njih proizvodi (na pr. katran).
Prirodne boje dobijaju se od minerala, biljaka ili zivotinja. Mineralne boje proizvode se uglavnom mlevenjem ili pečenjem minerala. Te su boje anorganskog sastava, postojane, na pr. kobaltovo plavilo, sangvina, žuti oker, cinober. Veštačke su mineralne boje: olovno belilo, cinkovo belilo. litopon, hromovo zeleno i berlinsko plavo. Biljne (vegetabilne) boje organskog su sastava, na pr. indigo (dobija se od lišća tropske biljke indiga), krap-crveno (od korena), lakmus i orseille (od lišajeva), te od različitih vrsta drveta (na pr. campeche). i zivotinjske (animalne) boje organskog su sastava. Malobrojne su, a najčešće se upotrebljavaju cochenille (dobija se od štitaste vaši) i grimiz (skerlet, purpur; od školjke).
BOJA PREDMETA Bojom je natopljeno sve što nas okruzuje. Boja permanentno zrači i u čoveku stvara vrlo slozena raspolozenja, utiske i reakcije. Time je i određena njena uloga i značaj u organizaciji arhitektonskih prostora.
Boja predstavlja slozen kvalitet površine jednog predmeta. Pored “standardnih” dimenzija boja kao što su: otvorenost, nijansa i zasićenost, sa psihološkog stanovišta kao posebno značajne za viđenje predmeta predstavljaju mogućnosti i načini na koje se boje javljaju. Ako jednu boju posmatramo pod uobičajenim uslovima, onda se radi o površinskoj boji. Ova ista boja, posmatrana u drukčijim svetlosnim uslovima (kroz otvor, polutama i sl.), uklanja konture predmeta i deluje manje materijalno, magličasto. Voluminoznost boje se javlja kod posmatranja neba ili magle. Luminozne, svetleće boje imaju poseban značaj u vizuelnim komunikacijama i dizajnu. Ovde predmet deluje svetlo, mada u suštini on samo reflektuje svetlost.
Boja može da privlači i odbija, greje ili hladi, smiruje ili uznemirava. podstiče, draži, hrabri ili žalosti.
Prema Davidu Katzu: “boja je, pre nego oblik, u bliskom odnosu prema emocijama. - Svako u sebi, bar tako kažu neuropsiholozi, nosi boju svoje ličnosti.” Boje često označavaju razne kategorije čovekovih simbola. Nauka o bojama zalazi u sfere same psihe ličnosti istražujući njene skrivene tokove.
U takozvanom “krugu boja” najslikovitije je data shema osnovnih svojstava pojedinih boja i njhov uzajamni odnos. Ovde se boje grupišu u simbolički podeljene kategorije tamnih i svetlih, aktivnih i pasivnih, toplih i hladnih, lakih i teških itd. Interesantna je studija psiholoških svojstava boja. Prema njoj pojedine boje simbolišu razna stanja duha, karaktera i mentaliteta čoveka. Tako na primer: crvena boja simboliše strast; to je boja hrabrih, angažovanih ličnosti punih emocija. Crveno stimuliše opštu aktivnost, puls, apetit, opšte raspolozenje...Zuta boja simboliše zivotni optimizam. To je boja idealista i entuzijasta. Ona podstiče maštu. Plava boja je simbol nežnosti. To je boja osećajnih ličnosti. Plava boja smiruje i razvija intimna raspoloženja. Zelena boja je simbol umerenosti. To je boja ozbiljnih i realnih ličnosti. Zeleno smiruje strasti i deluje kreativno. Ljubičasta boja odražava vedrinu duha, narandžasta dostojanstvo, bela je simbol neposrednosti i jedinstva, a crna boja predstavlja ekstremnost. Prema Birrenu Faberu “psihologija boja se direktno odnosi na činjenicu da se vizuelni i fiziološki procesi aktiviraju toplim (tvrdim) bojama i prigušuju hladnim (mekim) bojama. Eto gde i kako čovek stiče svoja zapažanja o boji - iz reakcije svoga tela, reakcije koju podbada fantazija.” Ali, po Birrenu, takođe, na primer, crvena boja sugeriše oblik kvadrata, kocke, pa se i primenjuje za “oštre uglove i strukturalne planove”. Narandžasta sugerišepravougaonik, žuta oblik trougla ili piramide, zelena oblik heksagona ili ikosaedra, plava oblik lopte, pa se i ne preporučuje za uglaste predmete, itd.
Sa stanovišta praktične primene u arhitekturi, bija je od posebnog značaja za arhitektu projektanta. Bojom se mora operisati vrlo obazrivo i znalački. Potencijali boje mogu biti korisno iskorišćeni ili zloupotrebljeni. Bojom se prostor može oplemeniti ili razoriti. Ako uopšte može biti reči o nekim pravilima primene boje u arhitekturi, onda bi se valjalo zadržati na nekoliko praktičnih iskustava u njenoj primeni koja bi mogla koristiti.
Enterijer mnogo radije pozdravlja prisustvo boja od eksterijera, gde se u prirodnoj svetlosti sunca mora biti znatno obazriviji i umereniji. Ovde je uputno prepustiti prirodnim bojama materijala ulogu obogaćivanja prostornih valera.
Unutrašnji prostor moze znalačkom primenom boja dobiti nove dimenzije i nova estetska i psihološka svojstva. Poznato je, na primer, da svetle boje proširuju prostor dok ga tamne suzavaju. Crvena boja priblizava površine, plava ih udaljava. Harmonija boja je posebna zakonitost koju treba takođe uzeti u obzir.

U novije vreme se najviše upotrebljavaju veštačke boje, vrlo slozena jedinjenja s grupom CO2. Njihova proizvodnja zahteva dugotrajan hemijski proces u fabrikama (dobrim delom na osnovu ekstrakcije smole iz kamenog uglja - smolaste boje, anilinske boje). U toku analize i simteze različitih jedinjenja dobijaju se mnogi nuzproizvodi, koji se najčešće upotrebljavaju u farmaceutskoj i fotografskoj industriji. Najbogatija je grupa azopigmenata, koji sadrze - N=N - grupu; zatim nitropigmenti (pikrinska kiselina, naftol-zuto); trifenilmetanski pigmenti (fuksin, rozin); indigoidni pigmenti (veštački indigo); sulfokiselinski pigmenti (hidron-modro); antrahinonski pigmenti (alizarin) i azinski pigmenti (safranin, metilensko plavo).
Tehnički se boje dele po svom delovanju na raznovrsne materijale, koji se njima boje - na kisele, bazne, močilne, direktne, redukcione i boje građene na vlaknu.
BOKS PROSTOR (Arh.). Manji prostor odeljen pregradom od ostalih u sklopu veće prostorije. Služi za razne svrhe u cilju izolovanog smeštaja. Npr. kod staja, izložbenih paviljona, u mašinskim i automobilskim garažama, u dečjim bolnicama i sl.
BOKS SKLOP, KUTIJASTI SKLOP (engl. box kutija, frame okvir, sklop), ređe kutijasta ramovska konstrukcija. Vrsta armiranobetonskog konstruktivnog sistema, odnosno sklop neke građevine kutijastog oblika, kod kojeg je njeno opterećenje preneto na poprečne zidove. Ovakav konstruktivni sklop je pogodan samo za građevine koje sadrže ponavljajuće nizove relativno malih prostornih jedinica (ćelija), kao što su stambene ili hotelske jedinice. B.s. se ponekad naziva i unakrsna zidna konstrukcija (engl.cross wall).
BRAIN WASH ARHITEKTURA (engl. ispiranje mozga) Naziv za arhitekturu koja je nastala kao proizvod brain wash metode kada se iz svesti jednog arhitekte namerno odstranjuju svi prethodni uricaji i tradicija a zatim se, sa takve osnove začinje nova arh. ideja. B.w.a. je prisutna kod mnogih stilskih prekretnica u arh., ponajviše je srećemo u arh. futurizmu.
BRANDING (engl. brand žig, trgovački znak) Naziv za proces putem kojeg se jednom proizvodu pridodaju informacije o njegovom značenju i vrednosti kroz formu pakovanja i marketinga. B. sadrzi davanje jednom proizvodu karakterističnog imena i njegovo reklamiranje, odnosno reklamnu kampanju. Uspešno odabran i sproveden b. daje jednom proizvodu prednost u odnosu n druge proizvode iste vrste i kvaliteta, jer informacija koju pruza b. snaznije deluje na kupce u odnosu na druge proizvode i kupci se lakše odlučuju da ih kupe. B. takođe ističe identitet jednog proizvoda, stvarajući široko polje njegovih korisnika, često predstavljajući životni stil jedne ciljne grupe korisnika proizvoda.
BUILT FORM (engl. izgrađena forma) Analogija koja se izvodi između prirodnih oblika, onih koji se javljaju u prirodi i oblika koji podražavaju prirodnu strukturu ali su nastali racionalim delanjem arhitekte. Racionalisti su odvajali arh. formu od prirodne, dajući joj karakteristike jasnoće, preciznosti, samosvesnosti (Christopher Alexander, Thomas Maldonado, Bruce Archer), dok su estetičari smatrali da je estetika oblika sadržana u prirodi i da ona mora da reflektuje prirodu (D’Arcy Thompson).
CAD Naziv za najrasprostranjeniji program za kompjutersko crtanje. U arhitekturi, ovaj program je potisnuo klasično arhitektonsko crtanje upotrebom tuša i pera. Program je razvijen u SAD, 80-tih godina i neprestano se unapredjuje, prateći potrebe i zahteve savremenog arhitektonskog izražavanja.
CAPRICCIO, CAPRICE (ital. hir; franc. caprice; lat. capra koza), delo obeleženo hirovitošću, kao što su hirovite kozje kretnje i skokovi. U lik. umetnostima, ostvarenje spontano, potpuno slobodno, plod momentalnog raspoloženja i razigrane mašte. Improvizacija, koje se ne podvrgava pravilima i uobičajenim konvencijama, redovno skica manjih razmera.Pod nazivom “Capricci di varie figure” izradio je J. Callot za Lorenza Medicia niz bakroreza s vedutama Firence i različitim likovima i prizorima (seljaci, pastiri, plesovi, dvoboji, bitke). F. Goya dao je zajednički naziv “Caprichos” svojim satiričnim fantazmagorijama u bakrorezu i akvatinti.
CARDBOARD ARCHITECTURE, KARTONSKA ARHITEKTURA (engl.) 1. Proces projektovanja prilikom kojeg se koriste modeli da se pokažu formalni i prostorni odnosi, bez obraćanja pažnje na materijalizaciju ili funkciju finalne zgrade. 2. Modeli sa ravnom površinom koja je izbušena ravnim crnim rupama, poput serije kartonskih kutija. Termin se u ovom smislu upotrebljava da se opiše rad Kahn-a i drugih iz perioda 1960-tih.
CELINE U urbanističkom smislu, celine su u osnovi monofunkcionalne, jednoobrazne i “sažete” urbane strukture unekoliko “zatvorene” i jasno određene kao skladno integrisane morfološke jedinice.
CENA STANA Stambena privreda obuhvata proizvodnju stanova i eksploataciju stanova, dva područja od kojih je jedno proizvodno a drugo potrošno. Zbog toga se moze govoriti o ceni stana i ceni stanovanja.
Cena stana je, po klasičnoj definiciji, novčani izraz vrednosti stana kao robe. Iz definicije proizlazi i struktura vrednosti stana kao robe i faktori koji na cenu prvenstveno utiču.
Strukturu vrednosti stana kao robe sačinjava preneta vrednost građevinske tehnike, preneta vrednost građevinskog materijala i novostvorena vrednost u građevinarstvu. Novostvorena vrednost, takođe sadrži najpre dva elementa: vrednost ličnih dohodaka radnika u građevinarstvu i višak vrednosti. Višak vrednosti obuhvata sredstva potrebna za obezbeđenje opštedruštvenih funkcija, sredstva za akumulaciju u građevinarstvu, ali i još jednu, novu ekonomsku kategoriju, rentu. Renta je izraz vrednosti zemljišta koje je u stambenoj izgradnji jedan od faktora proizvodnje.
Osnovni činioci od kojih zavisi cena stana je vrednost stana, vrednost novca i ponuda i tražnja.
CENA STANOVANJA Cena stanovanja se kao oblik pojavljuje u korišćenju stambenog fonda. Ona se javlja u svakom obliku korišćenja stambenog fonda, stanovanja. Postoje uglavnom dva načina: stanovanje u stanu na bazi vlasništva nad njim i stanovanje u stanu na bazi zakupa nad njim. Cena stanovanja postoji i u jednom i u drugom načinu. Razlika je jedino kvantitativna, posmatrajući samo cenovni aspekt problematike a ne, na pr. i svojinski. Cena stanovanja se analitički najpotpunije može da sagleda preko stanarine, koja predstavlja oblik cene u zakupnom delu stambenog fonda.
CENTAR, CENTER (engl.) U urbanističkom smislu, naziv za središte, jezgro, staro jezgro nekog grada, naselja, dela grada. Takodje, u novijem urban. smislu, predstavlja zgradu ili kompleks zgrada podignutih sa funkcijom koncentrisanja određenih urbanističkih gradskih aktivnosti: trgovine, administracije, sporta, kulture, muzeja i dr. U tom smislu, postoje: trgovački c., administrativni c., sportski centri, kulturni c., muzejski c. i dr.
U ant. Grčkoj, za centar sveta je smatran onphalos (“pupak sveta”), u Starom Rimu je to caput mundi (“svod sveta”, “centar sveta”) a u Islamu je to Ka’aba.
Mircea Eliade ističe da je, prema mnogim verovanjima, vrlo teško dospeti do centra. To je jedan idealan cilj, koji se može dostići tek nakon “napornog putovanja”. On piše dalje: “Dostizanje centra znači postizanje posvećenja, hadžiluk. Time se, posle dojučerašnje profane i iluzorne egzistencije ostvaruje jedna nova egzistencija, realna, trajna i moćna.” Ako se shvati da “središte sveta” označava ideal, javni cilj ili čak “izgubljeni raj”, onda i reč “dom” dobije abliže i konkretnije značenje. Ona nam tada prosto govori to, da lični život svakog čoveka im svoj centar.
Prema Christianu Norberg-Shultzu, pojam doma kao centra, središta našeg sveta, potiče još iz najranijeg detinjstva. Prve naše reperne tačke su vezane za naš dom i kuću, a dete se vrlko sporo osposobljava da zakorači van granica doma. Prema O.F. Bollnow-u, centar, središte - dom je ona tačka, gde čovek stiče svoj položaj kao misaono biće u prostoru, tačka gde on “živi” i “dokoliči” u prostoru.
CENTRALIZOVANI OBLIK Oblik koji prvenstveno označava “koncentraciju”. Jedno mesto, po sebi, prvenstveno je “zaokrugljeno”. C.o. sadrzi u sebi dva elementa: centar i prsten koji ga okruzuje. Prema Rudolfu Schwartzu: Krug, kao kolo, povezuje ljude među sobom pomoću beskrajnog lanca ruku7. Pojedinac se tako utapa u jednu višu formu, pa time postaje jači. Kada se ljudi slažu, oni se hvataju u kolo, kao da se time pokoravaju nekom tajnom zakonu. Prsten, kao ni kolo, nema ni početka niti kraja. On i počinje, a i završava se svugde i nigde...(Centralizovan oblik) je najiskrenija i namoćnija od svih geometrijskih figura, a svakako je i najjednodušniji.”
CENTRALNA OSA, AKSIS U arhitekturi naziv za središnju osu simetrije jednog objekta, koja najčešće ide po njegovoj dužini, deleći ga na dve istovetne medjusobno simetrične strane. Centralna osa ne mora da se samo odnosi na osnovu gradjevine; ona može da bude i centralna osa fasade. Neki objekti mogu da imaju dve ili više centralnih osa; tada govorimo o centralnim gradjevinama. U tom slučaju, postoji više osa simetrije.
U urbanističkom smislu, centralna osa je osovina jedne urbane celine, grada ili bloka. Najčešće je to gradska aavenija ili karakteristična saobraćajnica. Centralno osno planiranje naročito je karakteristično za projekte idealnih gradova iz perioda renesanse i baroka.
CENTRALNA PERSPEKTIVA V. Perspektiva. Naziv za perspektivni prikaz, crtež, kod kojeg je očna tačka ostvljena u središtu kompozicije pod uglom od 90 stepeni u odnosu na centralni objekt perspektivnog prikaza. Centralna perspektivna je karakterističan prikaz simetričnih objekata gde su njegova leva i desna karakteristična strana date pod istim uglom u odnosu na očnu tačku.
CENTRALNA PROJEKCIJA Često korišćen perspektivni prikaz simetričnih objekata. Centralnu perspektivu karakterišu elementi: linija horizonta se nalazi preklopljena sa horizontalnom simetralom predmeta, očna tačka se nalazi u centru predmeta (presek horizontalne i vertikalne ose simetrije). Očne tačke su postavljene na jednakom rastojanju od projekcije očne tačke.
CENTRALNE FUNKCIJE I CENTRI Su specifična funkcionalna celina u naseljima i u njima se multipliciraju kako funkcije tako i procesi naselja, kombinovanjem one “klasične” četiri urbanističke funkcije: rad, stanovanje, rekreacija i saobraćaj, tako da se u centralnim prostorima zaista svi oblici života i aktivnosti grada nalaze u specifičnim odnosima. Fizičke strukture zavise od stepena i karaktera centra (nulti stepen, prvi, drugi, treći i IV stepen, specijalizovani centri itd.), ali i od koncepcije i programiranja, predviđenih sadrzaja i “doziranja” svakoga od njih, uz stalne promene koje su u okvirima centralnih funkcija i centara prirodan postupak razvoja i novih interesovanja. Izdvajanje centralnih funkcija, naročito na nižim stepenima, u posebne centralne fizičke strukture, predstavlja jednu od važnih linija preispitivanja urbanističke teorije i prakse.
CENTRALNI PLAN V. Plan, Plan – tipovi plana. Naziv za plan jedne gradjevine kojim dominira centralna osna simetrija. Centralni plan nalazimo kod crkava, posebno kod rotondi i holnih crkava. Može da bude kvadratan centralni plan ili kružni centralni plan, ali se radi i u obliku mnogougaonika (šestougaon centralni plan, osmougaon centralni plan)
CENTRALNI PRISTUP Naziv za čeoni pristup jednom objektu, sa strane glavne fasade
CENTRALNI PROSTOR (nem. Zentralraum) Prostor koji ima glavne ose jednake ili priblizno jednake duzine. Na primer, unutrašnji prostor jedne centralne građevine.
CIRKULACIONI PRINCIP URBANOG PLANA Predstavlja princip urban. planiranja i izgradnje na osnovu principa cirkulacije saobraćaja, prometa i razmene dobara i energije na području grada. Cirkulacioni princip korišćen je prvobitno kako bi bili obezbeđeni transport robe i snabdevanje hranom i odećom većeg broja stanovnika, ali isto tako da bi bila omogućenost pokretljivosti građana i smeštaja većeg broja vojnika prilikom opsade jednog grada. Prvobitno su postojale dve osnovne karakteristike proistekle iz c.p.u.p. u helenističkoj Grčkoj: postojanje perspektive i duge gradske ose. Ovi principi preneti su kasnije na rimski castrum. U toku Srednjeg v., međutim, c.p.u.p. razvijan je pojedinačno za svaki primer, u zavisnosti od urbanih karakteristika gradskog plana.
CITAT U ARHITEKTURI Kao i u drugim likovnim umetnostima, i u arhitekturi su prisutni primeri citata. U želji da predstave izvore svojih ideja ili ih povežu za antičke uzore, mnogi arhitekti ugradjuju u svoja dela elemente ovih uzora, ili ih predstavljaju u vidu citata. tokom celog perioda renesanse, pronalazimo gradjevine koje obiluju citatima svojih antičkih prauzora. Citate pronalazimo i u mnogim savremenim arhitektonskim objektima i stilovima. Post moderna arhitektura zasniva svoj stav na obilju citata iz prošlosti, pre svega iz antičke arhitekture. U modernoj arhitekturi česti su citati iz nacionalnih ili folklornih arhitektura. Tako naprimer, arhitektura tradicionalnog Japana često je izvor citata u savremenoj arhitekturi.
CLIP ON ARHITEKTURA Ono što su britanska grupa Archigram ili japanski metabolisti plasirali pod naslovom Cip-on, plug-in predstavlja posledicu izrazitih mogućnosti vremena, još neostvarenih, ali jasnih u postavljanju trostruke strukture u izgrađenoj sredini, tj. funkcionalnog pluralizma. Nasuprot strogoj podeli delatnosti u trostrukoj strukturi, osnovne matrice, elemenata ispune (tipične jedinice) i sistema snabdevanja pokazale su se velike mogućnosti rasta i promene sredine, pa i same jedinice čije se ukopčavanje u sklop ne može više smatrati završenim. Osnovna matrica, najčešće opterećena infrastrukturnim zadacima dozvoljava ove izmene, širenje elemenata, do njihove kompletne zamene. Multifunkcionalna upotreba prostora, naročito kod grupa Archigram sve do Anti-arhitekture je predimenzionisano nastojanje da se tradicionalno izolovano gledište o objektu - statičkoj kutiji - prevaziđe, uspostavljanjem ove zavisne linije među nivoima budućeg prostora. Ako se kod ovih pokušaja obilata upotreba tehnike shvati kao želje za postizanjem idealnog stanja, ipak, ostaje veoma jasna poruka o potrebi nekih promena u shvatanjima i praksi arhitekture.
COMMODITE (franc. komfor, ugodnost, udobnost) Francuski naziv za komfor, za povećane zahteve za bolju organizaciju ljudskog stanovanja.
Arhitektonsko teoretsko poimanje, shvatanje iz XVIIIv., vezano za izgradnju dvoraca i hotela (franc.) prema kome je neophodno omogućiti svrsishodan raspored svih glavnih i sporednih prostorija. Takođe je neophodno ostvariti udobnost stanovanja, pre nego reprezentativnost stambenog prostora. C. je izvršila veliki uticaj na reformaciju stambenog graditeljstva i uvela je nove karakteristike i standarde u oblast stanovanja. Uređenjem c., izdvojene su funkcije dnevnog boravka i spavanja, kao i funkcije reprezentativnog prostora i servisnih službi. Ova segregacija prostorija dovela je čak do gradnje objekata koji su uključivali više različitih zgrada, od kojih je svaka imala različitu fukciju.
COMPARTMENT (engl. compartment) 1. Jasno definisano područje unutar jednog vrta, često odvojeno živom ogradom iloi zidom. 2. Soba u jednom objektu ili prostor koji je izdvojen. 3. Subdivizija, pododeljenje, jednog većeg odeljenja u zgradi. 4. Kofer na tavanici ili plafonu.
COMPONERE (l. componere) Sastaviti, sastavljati; izraditi plan za neko umetničko delo i srediti njegove delove; muz. sastaviti muzičko delo.
COMPUTER AIDED DESIGN, CAD (engl. kompjuterski dizajn) Pojam se koristi da bi označio kompjuterski program koji se koristi da bi zamenio projektantska i dizajnerska sredstva konvencionalnog crtanja i grafičkog prikazivanja putem crtanja na papiru na crtaćoj tabli, putem sistema koji može da proizvede mnogo kvalitetnije crteže i uopšte predstave objekta dizajna mnogo brže od klasičnih tehnika crtanja. Takođe, ovaj program sadrži dodatnu prednost da ovi crteži mogu biti smešteni unutar memorije komjutera, odakle mogu biti “pozvani” i dorađeni prema potrebi projektanta, ili promenjeni, mnogo brže nego klasičnim metodama.
CAD je nastao na Massachusetts Institute of Technology (MIT) u periodu 1950-tih g.. Međutim, tadašnji kompjuterski sistemi bili su veoma skupi i prema tome mogli su biti upotrebljeni samo u onim industrijskim granama gde je upotreba dizajna opravdavala velike investicije (na pr. aero kosmička i automotivna industrija). Ipak, ubrzo nakon prvih pionirskih poduhvata korišćenja kompjuterske tehnologije u procesu projektovanja, novo razvijeni hardware je postao široko primenjen: kompjuteri su povećali brzinu procesinga i veličinu memorije, a istovremeno je smanjena njihova cena i fizička veličina.
CAD software predstavlja fleksibilno sredstvo koje sadrži kako bazu podataka - informacija, tako i tražene mogućnosti za pripremu i izvršenje procesa crtanja. Ove mogućnosti uključuju: opciju prikazivanja arh. objekta ili jednog dizajna iz bilo kojeg ugla posmatranja; njegove rotacije; prikazivanja njegovih osobina, smanjenja i zumiranja; prikazivanja poprečnih preseka bilo kojeg dela dizajna; mogućnost prikazivanja objekta na linearan ili površinski način; mogućnost skrivanja konstruktivnih linija i njihovog uklanjanja iz strukture objekta; mogućnost prilkazivanja pojedinačnih komponenti objekta izdvojeno. Ovako stvoren dizajn putem kompjutera, može da bude pohranjen na disku unutar memorije kompjutera ili je moguće izraditi “tvrdu kopiju” pomoću upotrebe plotera, koji će kao robot preneti digitalnu pohranjenu informaciju. Lista svih elemenata objekta i njegovih komponenti, može da bude preneta putem mreže na druge kompjuterske jedinice, koje se nalaze na pr. na gradilištu ili u proizvodnoj hali gde se izrađuju projektovani elementi, kao i u magacinu, prodajnom mestu i sl.
CONCATENATIO (lat., engl. concatenation) Jedinstvo elemenata postignuto njihovim spajanjem poput spajanja lanca, kao na pr. kod separatnih arhitektonskih elemenata na jednoj dugačkoj fasadi (svaki sa sopstvenim krovom i separatnom kompozicijom), gde se frontovi ispuštaju u polje ili su povučeni na unutra. Ova kompozicija takodje se naziva staccato kompozicija. Konkatenirane fasade su bile omiljene kod mnogih arhitekata, naročito kod Willia Kent-a i drugih Palladijanista, a u svrhu artikulacije.
CONCEPTUAL ARCHITECTURE, KONCEPTUALNA ARHITEKTURA (engl.) Arhitektonsko projektovanje koje nije realizovano jeste “konceptualno projektovanje”. Interpretacije termina iz 1960-tih iključuju prostorno definisanje, simulirane predstave i slike projektovane u nebo putem lasera i volumene pokrivene vazduhom u pokretu, sa zidovima od vatre i vode (na pr. predlozi Yves Klein-a i Werner Ruhnau-a). Air-jets se predlažu umesto konstruktivnih struktura, kreirajući “instant forme”. Neki teoretičari smatraju konceptualnu arhitekturu više nego za proces nastajanja, nego za finalnu arhitektonsku gradjevinu.
CONCEPTUM, KONCEPTIRATI (l. conceptum) Izraditi prvi sastav, praviti (ili: napraviti) plan, nacrt, skicu (dela, spisa i sl.).
CONFIGURATIO (l. configuratio) Konfiguracija. Uobličavanje, uobličenje, obrazovanje oblika, spoljni oblik; astr. odnosni položaj, prividan ili stvaran, nebeskih tela.
CONFORMARE (l. conformare) Saobraziti, saobražavati, podesiti, udesiti; dati oblik; konformirati se prilagoditi se.
CONFORMATIO (l. conformatio) Sastav, sklop, građa nekog tela; saobražavanje, saobraženje, podešavanje prema čemu, prilagođavanje.
CONFORT (fr. confort) Udobnost, ugodnost (kao posledica ukusnog i praktičnog uređenja stana, života i sl.), sve ono što jedan stan treba da ima pa da bude potpuno udoban; materijalno blagostanje; pomoć; up. komfor.
CONGLOMERATIO (l. conglomeratio) Gomilanje, nagomilavanje, slepljivanje; spajanje svega i svačega.
CONSTRUCTION SPIRITUELLE (franc. duhovna konstrukcija) Naziv koji je za arhitekturu upotrebio Le Corbusier, kojim daje njenu definiciju kao duhovne discipline i delatnosti konstruisanja jedne građevine ili prostora uopšte. To je nova prostorna koncepcija, nastala na osnovama renesansne koncepcije prozimanja unutrašnjeg i spoljnjeg prostora, koju je koristio Borromini kod svojih poznobaroknih crkava. Pred kraj dvadesetih godina Xxv. ovo prožimanje je primenjeno i na zgrade za stanovanje. Ta mogućnost je latentno ležala u skeletnoj konstrukciji, ali je skelet zahtevao svoju umetničku transpoziciju.
CONTEXTUAL ARCHITECTURE, KONTEKSTUALNA ARHITEKTURA (engl.) Takodje nazvana kontekstualizam (contextualism), termin sugeriše arhitekturu koja aodgovara na svoje okruženje putem poštovanja onog što se već u tom okruženju nalazi, nasuprot konstruktivizmu ili dekonstruktivizmu, koji rade namerno protivno uspostavljenoj geometriji i tradicionalnoj praksi.
CONTIGUITAS (nl. Contiguitas) Graničenje, dodirivanje; dodirivanje zgrada u prostoru, prostorno ograničenje zgrada u urbanističkom smislu.
COORDINATING CATALOGUER (engl. koordinirajući kataloški skupljač) Naziv za dizajnera, ređe arhitektu, nastao u SAD u razvojem potrošačke arhitekture i “Do it yourself arhitekture” u kojoj je uloga arhitekte svedena na nivo osobe koja predstavlja elemente kuće ili jednog enterijera putem mogućih uzoraka koji su katalogizirani i od kojih sklapa jedinstvenu celinu. Interesantni su pojedini sistemi c.c. koji su razvijeni sa ciljem brze i efikasne izgradnje. Sistemi sadrze kompatibilne elemente za različite delove kuće a njihovim sklapanjem, moguće je ostvariti jedinstvene objekte. Ezra Ehrenkrantz, izdvojeni c.c. je sa svojim timom projektovao 1970.g. veoma uspešan sistem presovanih ljuskastih sklopivih delova za kuće. Svi elementi su izrađeni kao posebne, samonoseće ljuskaste konstrukcije, tako da je njihova međusobna montaža veoma pojednostavljena.
CORPORATE IDENTITY (engl. združen identitet) Predstavlja sistem pakovanja, vizuelni stil kompanije koji joj daje izdvojen i jedinstveni identitet putem dizajna. Često je identitet jedne kompanije koncentrisan na njen logo, putem njegovih aplikacija, od zaglavlja na pismima i panoima, reklamnom materijalu, što mu daje značaj i važnost. Ovakav jedinstveni koncept može da bude sadržan i unutar arhitekture jedne kompanije, pa čak i u načinu odevanja služmenika. Wally Olins, pionir c.i. od 1960-tih, skreće pažnju da unutar malih ili mladih kompanija, identitet menadžmenta predstavlja intuitivnu karakteristiku. Velike kompanije, s druge strane, više pažnje obraćaju na stvaranje jasne slike o njihovim poslovnim namerama, vrednostima i identitetu, unoseći koheziju u ono što može da izgleda kao komleksna jedinstvenost kompanije. Često se naglašava da su radovi Petera Behrensa za kompaniju AEG predstavljali prvi primer c.i. Ovaj koncept je danas najviše razvijen kod velikih američkih i multinacionalnih kompanija.
CORRECTIO (od lat. correctio popravljanje) Ispravljanje umetničkog rada koje vrši sam autor ili neko drugi.
CRTEŽ (engl. drawing, franc. dessin, nem. Zeichnung, ital. disegno, rus. risunjok) Grafički prikaz oblika na nekoj površini. U širem smislu, slika predmeta ili pojava, rađena pomoću grafičkih sredstava linijom, znakom, mrljom. Kombinacijom čistih linija, spajanjem crta i mrlja, kontrastom crnog i belog, efektom svetla i senke postiže se linearnost, odnosno plastičnost crteža. Upotrebljava se uglavnom jedna boja, li nisu retki crteži u različitim bojama. C. je način univerzalnog izražavanja i stariji je od pisane reči. Razvijao se između utilitarističkih primena s jedne strane i čiste fantazije s druge, dok nije postao bitan faktor figuralne umetnosti.
Umetnički crtež osnova je svim oblicima likovnog stvaranja: grafici, slikarstvu, vajarstvu i arhitekturi. C. može biti samostalno i u sebi potpuno završeno delo ili služi kao početni, pripremni stadijum u koncipiranju slike, u fiksiranju određene zamisli i ostvarivanju oblika u prostoru. C. rađen po prirodi sredstvo je, kojim se na specifičan (umetnički način) definiše odrz stvarnosti. Teorija i praksa postavlja, kao primaran zahtev, pravilnost i egzaktnost crteža, i stoga je učenje crtanja osnova umetničkog obrazovanja. Studije crtanja se temelje na tačno definisanim načelima o reprodukciji oblika na površini, modeliranju volumena chiaro-scurom, određivanju prostornih planova pomoću perspektive i anatomski vernom prikazivanju tela.
Osnovni element crtačke umetnosti je linija (crta). Linijom se mo9gu izraziti dve osnovne dimenzije: visina i širina; treća, dubina, postiže se kao privid, primenom određenih sredstava, među kojima i perspektive.
Osim crteža, rađenih po prirodi, postoje i takvi u kojima umetnik izražava svoju imaginaciju. Ukoliko se radi o crtežu kao naučno-pomoćnom faktoru čisto tehničkog karaktera, dakle sa izrazito utilitarnom namerom, tada je to tehnički crtež.
Crteži se razlikuju po metodama izvođenja, po temama, nameni, tehnici i karakteru.
Za realizaciju crteža potrebni su podloga, crtački materijal i pribor. Podloga moze da bude svaka materija, na koju se mogu ucrtavati vidljivi potezi. Prva podloga paleolitskog čoveka bila je zidna površina njegove nastambe, špilja. Kasnije to postaju kamen, kost, drvo, bakar zeljezo, opeka, svila, papir. Antički svet služi se papirusom, srednjovekovni crtači pergamentom i konačno papirom. Papir je prenesen u Evropu iz Kine u XI-XIIv.; širu primenu dobija u Xvv., kad apostaje najviše trazena podloga za crtez. Podloga se često pokrivala (grundirala) posebnim sredstvima ili se bojadisala.
Crtački materijali dele se (u širem smislu) na suve i tekuće. Suve su tehnike: olovka, grafit, kreda, ugljen, crvena kreda (sangvina), pastel. Za primenu tekućih tehnika (različite vrtse tuša, tinte, sepija i boja) neophodni su crtaći pribori: trska, četkica, pero (guščije i metalno).
Likovna izražajna sredstva kojima se c. sluzi su kontura, volumen i mrlja. Konturom, čistim obrisom, linijom, služe se umetnici od najstarijih vremena do danas (linearni crtez). Iluzija volumena nekog objekta postiže se kontrastom crno-belog, svetlosti i senke, tzv. crtačkom modelacijom.Upotrebom suvih i oštrih crtačkih materijala senke se izvode tankim uporednim crticama (šrafiranje), dok se kod crteža ugljenom ili kredom senčenje vrši u širokim površinama ili pomoću brisanja mekom gumom. Mnogo suptilnije stepenovanje tonova postiže se tekućim crtačkim materijalima. Crtež, rđen razređenim tušem, naziva se lavirani c., a graduiranjem jedne boje grisaille. Prelaskom od linearnog i plastičnog crtanja u tonsko ili slikarsko naziva se sfumato, meko oblikovanje forme i rasplinutost kontura. Mrljama su rađeni oni crteži, kojima je boja ili ton osnova umetničKog izražavanja. To je tonski ili slikarski crtez, rađen većinom četkicom; on se po svom karakteru približava slikanju. Često je teško diferencirati crtež od slike, jer osim monohromnih postoje i višebojni crteži. Akvarel, gvaš, pastel, tuš mogu služiti podjednako kao crtački i kao slikarski materijali.
CRTEŽ GRAĐEVINE (nem. Aufriss) Grafički prikaz spoljašnjeg izgleda neke građevine ili njene unutrašnjosti u normalnoj projekciji (v. Projekcija) u smanjenoj razmeri, tako da je moguće sagledati celokupan prostor građevine.
CRTEŽ REZANJA, RADIONIČKI CRTEŽ, RADIONIČKI PLAN Klesaru je ptreban za njegov rad radionički crtež (rezanje kamena) u koji je ucrtan svaki pojedinačni kamen i obeležen brojem.
CYBER ARHITEKTURA (engl.) Kibernetska arhitektura. Pojam se koristi da bi označio arhitekturu visoko tehniciziranog karaktera. Po pravilu, ova arhitektura je nastala upotrebom kompjutera i ne retko je futurističkog karaktera. Cyber objekti su visoko funkcionlani, načinjeni za upotrebu u strogo namenjene svrhe. Cyber enterijere pronalzimo u opremi kosmičkih stanica ili u futurističkim filmovima iz žanra science fiction.
ČISTA POVRŠINA, KORISNA POVRŠINA (Arh.). Čista površina za iskorišćenje u stambenim i poslovnim prostorijama, računata bez stepenišnog prostora, lifta i sl. i bez površine zidova, koja služi kao baza za obračunavanjej pravno-fizičkih odnosa kao: visine zakupnine, iznosa idealnog dela i dr.
ČISTA VISINA, KORISNA VISINA Odstojanje težišta armature od krajnje pritisnute ivice betona u armiranom betonu.
ČITLJIVOST ARHITEKTONSKE FORME (engl. comprehensibility) Razumljivost arh. forme. Karakteristika arhitektonske forme, arh. ili urbanističkog plana da bude jasno shvaćen, razumljivo predstavljen. Poruka čitljivih planova veova je znažna, nedvosmislena, čitljiva.Jedna arhitektonska forma može da bude čitljiva u pogledu: organizacije elemenata forme, tipa i izbora konstrukcije forme, vrste materijala. Međutim, osnovna čitljivost forme nalazi se u njenom idejnom, psiho socijalnom ili istorijskom kontekstu koji sadrži.
Prema Lewisu Mumfordu, ono što bi se moglo nazvati “slikovitošću”, ono svojstvo koje jednom fizičkom predmetu daje snažnu moć izazivanja žive predstave kod ma kog posmatrača, to se može nazvati čitljivošću ili možda “uočljivošću” u snažnom smislu te reči.
Prema Kevinu Lynchu, čitljivost u urbanističkom smislu, predstavlja jedan određeni vizuelni kvalitet: očiglednu jasnost, razgovetnost gradskog pejsaza. Pod tim on podrazumeva lakoću sa kojom se njegovi delovi mogu raspoznati a i organizovati u koherentnu sliku. ko je gradski pejsaž čitljiv, onda se on može vizuelno obuhvatiti i shvatiti kao složena slika razaznatih simbola; čitljiv grad će biti onaj, čije je delove ili belege ili ulice lako razaznati i identifikovati, pri čemu se sve to lako sklapa u jednu skupnu, celovitu sliku. Č. predstavlja najbitniji kvalitet dispozicije jednog grada, a koncept čitljivosti može koristiti danas pri rekonstruisanju gradova. Mada jasnoća ili čitljivost nikako nije jedina značajna osobina jednog lepog grada, ona je od naročitog značaja kada se razmatra čovekova okolina u razmerama urbanih veličina, vremena i složenosti. Da bismo to shvatili, moramo razmatrti ne samo grad kao stvar po sebi već grad, onakav kakvim ga vide njegovi stanovnici.
ČOVEK – GLAVNE MERE Ako ispitamo odnose glavnih mera normalnog čoveka, npr. muškarca srednje veličine, nailazimo skoro svuda na mere deljive sa modulom od 12,5 cm, odnosno mere koje se mogu zaokružiti tako da su deljive sa 12,5 cm. Nijedan čovek nije sasvim jednak nekom drugom čoveku. Zbog toga, kao i zbog boljeg razumevanja i pamćenja odnosa glavnih mera, bolje je da se primenjuju zaokruženo, nego da se oslanjamo na tačne mere neke slučajne osobe, ili na prosek od nekoliko osoba.
U našem slučaju neka je ukupna visina čoveka 1,75 m, onda je visina do očiju 1,625 m, visina do sredine vrata (Adamova jabuka) 1,50 m, visina do sastava nogu 0,875 m, ukupna širina 0,50 m, ukupna debljina i širina u visini listova 25 cm itd.
Isto vredi i za glavne mere čoveka u sedećem položaju: visina sedišta 45 do 50 cm visina stegna 62,5 cm, visina naslona za ruke 65 do 70 cm, gornja visina pleća 112,5 cm, ukupna visina u sedećem položaju 137,5 cm.
Ove mere vrede za normalne slučajeve, ali se menjaju srazmerno višem ili nižem sedištu. Sve se ove mere mogu deliti sa modulom 12,5. Opšte uzeto računa se, da ukupna visina čoveka iznosi 8 visina glave, pa i tu postoji neka unutarnja povezanost sa brojem modula 12,5 = 100/8.
ČOVEKOMERNOST PROSTORA Arhitektura, pre svih umetnosti, mora izrazavati najintimnija htenja čoveka jer ona čini deo njegove egzistencije, okvir svih manifestacija života. Humana usmerenost nije samo jedan od aspekata arhitekture, ona je njena premisa. Nema autonomne arh. koja nije sudbinski vezana za čoveka i ljudsku zajednicu. Čovek je bio i ostaje merilo njenih vrednosti.
Čovekomernost ne znači vulgarni antropologizam vraćanja u vremena mera palca, stope i lakta. Humanizam je najširi pojam maksimalne demokratizacije društvenog života i stvarnog oslobađanja ličnosti od svih vidova prinude i ograničenja njegovih ljudskih i stvaralačkih nagona i potreba.
Uloga arhitekture bi bila u tome da za to obezbedi, sa svoje strane, najoptimalnije uslove organizovanog prostora kao okvira života i aktivnosti čoveka i zajednice. Svakako da nije svejedno kako će ona to obaviti, jer čoveka formiraju uslovi sredine i društva u kojem ov živi i deluje. Prema Schinkelu, “arhitektura je oplemenjivač svih ljudskih odnosa”, a Frankastel piše da je “umetničko delo jedinstven proizvod određene aktivnosti koja se obavlja u isti mah po planu materijalnih delatnosti i imaginarnih delatnosti date društvene grupe. U oba slučaja, pored toga, delo ima dvostruko sociološko i individualno obeležje, isto onako kao i čovekova ličnost kojaga je proizvela”.
ČOVEKOMERNOST U arhitekturi, karakteristika ili osobina jednog prostora ili objekta koji ga čini prijatnim, prihvatljivim sa stanovišta mera i dimenzija prilagodjenim čoveku. Za jedan prostor kažemo da je čoveko meran ukoliko su prostorni odnosi i relacije u funkciji čoveka kao njegovog korisnika. Nasuprot čovekomernom prostoru, možemo da govorimo o gigantizmu ili gigantomaniji, gde su zgrade kolosalnih dimenzija i nisu prilagodjenje percepcionih karakteristikama čoveka.
Dobra arhitektura treba da bude čovekomerna. merljiva ljudskim dimentizajama, ljudski funkcionalna. Prostor koji ne poseduje čovekomernost, gubi svoj humani smisao i karakter. Tokom istorije arhitekture, čovek je oduvek bio osnovna merna jedinica prostora. Od Vitruvia do Leonarda, čovekove mere su bile osnovne mere prostora. Stopa, lakat, šaka, palac bile su osnovne čovekomerne jedinice dužine. U svom Le Moduloru, Le Corbusier daje tačan sistem modularnih mera koje proizlaze iz čovekovih dimenzija kao referentnog uzora i transponuje ga na univerzalan sistem mera opšte prihvaćen u arhitekturi.
ČVRSTINA I UDOBNOST U ARHITEKTURI Prema Vitruviju, čiji je stav kasnije preuzeo Sir Henry Wootton, arhitektura predstavlja Čvrstinu i Udobnost i Oduševljenje. Gropijus, ili samo njegovi sledbenici, nagovestili su da Čvrstina i Udobnost u arhitekturi jesu jednaki oduševljenju; da konstrukcija plus program dosta jednostavno daju oblik; da je lepota nuz - proizvod; i da proces sačinjavanja arhitekture postaje predstava arhitekture. Louis Kahn je rekao 50-tih godina da arhitekta treba da bude iznenađen pojavom svog projekta.
Ovde je pretpostavljeno da proces i predstava nisu nikad oprečni i da je Oduševljenje rezultat jasnoće i sklada ovih jednostavnih odnosa, nepomućeno, naravno, lepotom simbolizma i ornamenta, ili asocijacijama unapred osmišljenog oblika: Arhitektura je zamrznut proces.
ĆELIJA U ARHITEKTURI (lat. cella, engl. cell, nem. Zelleital. cella ćelija). 1.Ćelija u manastiru ili zatvoru.
2. Jedno od polja krstatog ili rebrastog svoda. U arh. roman. perioda, obično izvedeno sa završnim slojem od sitne kamene rizle (ulomaka) postavljenim u gipsanom malteru; tokom got. perioda, izvodi se od uredno postavljenih kamenih ploča. Najstariji poznati primer je crkva Sen Deni iz 1140-4.g.. Takodje, u upotrebi je i naziv mreza (engl. web).
3. Ćelija predstavlja najmanju nezavisnu zatvorenu jedinicu jednog prostora. Ćelija može da bude osnovni element jedne ćelijske konstrukcije. Teorija stvaranja ć. zasniva se na teoriji tesno vezanih pripijenih sfera. Ć. su osnovni element ćelijastog prefabrikovanog sistema gradnje, ćelijaste prostorne konstrukcije ili predstavljaju ćelijaste građevine za sebe, pa sve do ćelijskih potpodela arh. prostora, na koji način se zalazi u sisteme megastrukturalnog grada, koji je projektovan kao jedinstven ćelijski organizam. Najpoznatiji protagonisti ć. Konstruktivnih
, OSNOVNA U svojim počecima čovek kao stan koristi sve podobnosti neposredne prirodne sredine - gusto žbunje, šuplja stabla, kamene zaklone, rupe u zemlji, pećine i sl., a onda ih raznim doterivanjem ili proširenjem postepeno prilagođava svojim potrebama i tako menja svoju neposrednu okolinu, pri čemu stiče znanje i veštinu u stvaranju neiscrpnog bogatstva oblika. To bogatstvo oblika je u stvari posledica različitih prirodnih sredina (geografske, geološke, klimatske i dr.) i razlika u potrebama i položaju u društvu.
Tako dolaze do izražaja i tazličite tehnike građenja koje se bez obzira na pomenuto bogatstvo oblika, kada su u pitanju koliba ili pra stan mogu svesti uglavnom na tehniku bušenja u čvrstom materijalu (kamen, les), tehniku slaganja elemenata - zidanja (kamen, led, pećina ili sušena ilovača), tehniku modeliranja, tehniku nosive opne (oblepljeni pleter, arm. beton) i tehniku skeleta. Sledeći osnovne principe konstruktivnog sklopa nalazimo istovremeno najrazličitije primere, kao što su eskimski iglo ili dalmatinska bunja, pletene kolibe evropskih ili afričkih krajeva ili mongolske jurte, drvene kosture laponskih koliba pokrivene zemljom ili čunaste šatore pokrivene kožom, indijanske vigvame ili balkanske busare, zatim u kamenu i lesu bušene ćelije itd.
Dalju fazu doživljava ćelija kada se radi boljeg iskorišćenja obuhvaćenog prostora prelazi na odvajanje krova od zidne konstrukcije. Prelaz osnove na pravougaoni oblik doprineo je lakšoj organizaciji osnove, boljem usavršavanju konstrukcija, iako pojedine slobodne forme ne isključuju te mogućnosti ali ih samo najčešće ograničavaju. To ujedno utiče na uspostavljanje podele prema funkcijama iako smo tu podelu i pre videli u šatoru Laponaca. Slično tom primeru vidimo i u šatoru Čukča u kojemu se nalazi “topli deo” odvojen za spavanje, a u šatorima tibetanskih ili pustinjskih nomada ta je podela još razvijenija.
Prva jednoćelijska kuća, svejedno da li se radi o abisinskoj kući na kružnoj osnovi sa plitkim čunastim krovom ili o balkanskoj suhozidini na skoro ovalnoj osnovi i pokrivenoj slamom, i sličnim kućama, već je jasno izvršena podela korišćenja prostora na deo za kuhanje, spavanje i boravak.
Na ovom stepenu razvoja nastaju i prva odvajanja u zasebne prostore prema funkcijama. Jedan od načina je taj da se pojedine funkcije ne samo one vođenja domaćinstva i ekonomije, nego i one iz domena individualne sfere, sfere reprezentacije kao i sfere rada, grupišu slobodno, kako je to čest slučaj u afričkim zemljama, ili se povezuju otvorenim ili zatvorenim tremom, ili pak, kao kod kuće Damongo plemena u Africi, grupišu oko zajedničkog unutrašnjeg natkrivenog prostora-dvorišta. To sve ukazuje na jedan od puteva daljeg razvoja stana koji je karakterističan uglavnom za toplije krajeve i vodi slobodnijoj - organskoj - koncepciji prostora (organizacije) stana.
Makoliko da je ovaj način više svojstven predelima sa oštrom klimom, ipak sličan razvoj možemo pratiti i u toplim krajevima, na pr. u kući plemena Dida na Obali Slonovače u kojoj je unutar prstenaste osnove izvršena diferencijacija prostora prema funkcijama.
Ove puteve razvoja mozemo pratiti i kada je u pitanju stanovanje u kolektivu. Na pr. to je odvajanje u vajate kod balkanskih zadruga ili deoba u velikim kućama Indijanaca, keltskom klanu, zajedničkim kućama domorodaca na Borneu i drugamo.
ĆELIJA, SOBA (l. cella soba, soba za ostavu, ostava, dem. cellula, gr. kalia koliba) Zasebna sobica, samica, naročito kaluđerska.
ĆELIJASTE STRUKTURE Poznate su i u tradicionalnim urbanim ansamblima, kao i u najnovijim naporima standardizacije i industrijske proizvodnje urbanih jedinica-ćelija. U kombinaciji sa megastrukturom ćelije su šezdesetih godina bile preplavile “vizionarske projekte” (Fridman, Arhigram, Hozerman i dr.) Ćelijske strukture su fleksibilne i omogućavaju povratni proces izgradnje i razgrađivanja, promene lokacije i tipova.
ĆELIJASTI PLAN V. Plan, Plan – tipovi plana. Naziv za plan jedne gradjevine kojim dominira ćelijasta struktura gradjevine. Poznate ćelijaste strukture su habitati, a ovaj tip plana je karakterističan za projekte hotela, gde su hotelske sobe izgradjene u ćelijastoj strukturi.
ĆELIJASTI PREFABRIKOVANI SISTEM GRADNJE Naziv za prefabrikovani sistem gradnje gde osnovna prefabrikovana jedinica gradnje nije panel niti stub, već stambena ćelija, odnosno, element sobe, kupatila, kuhnje a ponekad i celokupnog stana.
ĆELIJSKA ARHITEKTURA Arhitektura zasnovana na projektovanju i zgradnji ćelijskih sistema.
DECENTRALIZAM, DECENTRALIZACIJA Pojam kojim se objašnjava stanje ili planska odnosno neplanska namera da se jedna urbana sredina proširi putem gradnje novij urbanih struktura izvan postojeće strukture urbanog centra. D. u urbanizmu nalazi paralelu u d. u sociološkom smislu, gde se posmatra jedna zajednica stanovnika izdvojeno od centralnog uticaja matice.
Primere d. pronalazimo u urbanizmu XVIv. Tako je Pariz, krajem XVIv. bio najveći evropski grad, sa oko 220.000 stanovnika, da bi 1637.g. taj broj bio skoro udvostručen, sa 415.000 žitelja. Bojazan vladajućih krugova od stalnog širenja i stvaranja suviše velikog grada nevela je Henrija II da izda 1548.g. edikt, kojim je bila zabranjena izgradnja Pariza van graničnih kamenova i van gradskih kapija. Taj edikt je izražavao ograničavajući “bornirajući” apsolutizam, nasuprot apsolutizmu koji je težio ka proširivanju gradova. Taj edikt je bio ukinut 1588.d., ali je ponovo, sa jačanjem apsolutizma, došlo do još oštrijih zabrana svakog novog građenja, čak i u gradu, jer se u povećanju broja kuća i stanovnika gledala opasnost od pobuna.
Zabrane se ponavljaju u XVIIv., uz propisivanje kazni i konfiskovanje imanja. U zabrani iz 1638.g. dati su građanstvu ubedljivi razlozi i opravdanje: stvaranje “rđavog vazduha” i “nečistoće, stvaraju povod za policijski nered, ubistva i krađe”. Pored tih opasnosti, građanima se ukazuje i na ugrožavanje snabdevanja životnim namirnicama zbog napuštanja zitelja okolnih sela.
Decentralizacija gradova, kakvu je imao antički Rim, ponovo se razvila i dolazi do visokog stupnja u arhitektonsko-vrtarskoj kompoziciji za vreme renesanse i baroka. Rimska kampanja, sa zatalasanim, živopisnim pejzažom, privlači bogate slojeve građanstva da tamo grade vilei letnjikovce, okružene raskošno uređenim vrtovima. Tim putem se stvaraju vangradski pojasevi vila i oko drugih italijanskih i francuskih gradova.
Uporedo sa procesom urbanizacije krajem XVII i početkom XVIIIv. nastaje u mnogim evropskim krupnim gradovima raseljavanje stanovništva iz užeg, poslovnog gradskog centra, gde se stambene prostorije sve više pretvaraju u poslovne. Taj proces je bio izazvan tendencijom za što intenzivnijim iskorišćavanjem zemljišta i objekata u najužem centru za trgovinu i poslovanje, što predstavlja početak razdvajanja stanovanja od mesta rada. Izrazit primer te vrste decentralizacije bio je London, u procesu obrazovanja njegovog uzeg poslovnog centra, city-ja.
Na početak decentralizacije Londona snažno su uticali epidemija kuge, 1665. i veliki požar, 1666. g., koji je uništio znatan deo gradskog centra. Hroničar početka decentalizacije Londona, Makoli, ostavio nam je živu sliku o promenama koje je taj proces izazvao u zivotu centralnog dela grada: “City...sadrzi samo još mesta gde se radi i novac gomila. Radi uzivanja i trošenja novca ide se nekamo drugde...” Drugi engleski autor govori, sredinom XVIIIv., da je broj zaposlenih manufakturnih radnika u Londonu “znatno opao stoga što su se radionice premestile u okolna sela, pa će da se to bežanje proizvodnje nastavi.”
DECENTRALIZOVANA UZGRADNJA Naziv za urbanističku koncepciju izgradnje jednog grada kod kojeg je gradska urbana struktura ravnomerno, istom gustinom naseljenosti raspoređena unutar površine tkiva jednog grada. D.g. je grad koji nije opterećen urbanim nasleđem niti gradskom prošlošću, već je podignut na praznom prostoru, sa osnovnim motivom postizanja istovetnog standarda gradskog zivota u bilo kojo gradskoj zoni. Poznati primer d.g. je projekt Frank Lloyd Wrigtt-a za grad Broadacre, iz 1932. g., koji predstavlja decentralizovan grad i svim svojim sferama.
DECIMALNI SISTEM Po Leonu Battisti Alberti-u, rođ. 1404, poznatom arhitektu i arhitektonskom teoretičaru ranijeg italijanskog renesansa, video je Aristotel nadmoćnost decimalnog sistema nad svim drugima u tome što je zbir trećih potencija od prva četiri broja jednak drugoj potenciji od 10: 13 + 23 + 33 + 43 = 102, odnosno, 1 + 8 + 27 + 64 = 100. Isto tako je i zbir od prva četiri broja: 1 + 2 + 3 + 4 = 10.
Ovo poklapanje se osniva na zakonu po kome je zbir trećih potencija brojeva od 1 dalje jednak kvadratu zbira tih brojeva. Dakle: 13 + 23 + 33 + 43 + 53 = (1 + 2 + 3 + 4 + 5)2 = 225, odnosno, 1 + 8 + 27 + 64 + 125 = 152 = 225.
Za ovu našu analizu važne vrednosti od:13 do 253 = 105 · 625 = (1 do 25)2 = 3252.
Krajnje brojke ovih poslednjih vrednosti jesu potencije broja 5: 52 = 25, 53 = 125, 54 = 625, 55 =3.125, 56 = 15.625.
Naročito je u tehnici ova povezanost stvarno važnija nego mnogostruka deljivost, kako će to kasnije biti potanje objašnjeno.
Pri tome treba još uzeti u obzir da čitavi narodi, koji u svojim merama ne upotrebljavatu dvanaestinski sistem, ne pokazuju nikakvog razumevanja za ova naša razlaganja.
Dok su se u Nemačkoj još u XIX veku mučili teškim dvanaestinskim nizanjem u decimalnom sistemu, istočni su narodi, skoro dosledno, proveli decimalni sistem u svom sistemu mera (Japan), ili u svom sistemu mera i novca (Kina). U Kini je: 1 čan = 10či, 1 či = 10cun, 1 cun = 10 fen. U Japanu je: 1 šaku = 10sun, 1sun = 10bu, 1 bu = 10 rin.
DECIMALNO STUPNJEVANJE U SISTEMU PALCA Prednosti decimalnog stupnjevanja bile su tako jasne da su, još u vreme sistema palca, čitave zemlje ili izvesna zvanja prešla na njegovu upotrebu. Tako se je u Švajcarskoj delila 1 švajcarska stopa u 10 švajcarskih palaca, a geometri su u Nemačkoj delili stopu u 10 palaca i palac u 10 linija.
U mnogim je zemljama hvat imao 10 stopa. Naročito se kod merenja površina polja hvat računao sa 10 decimalnih stopa. Međutim, u drugim zvanjima zadržano je dvanaestinsko nizanje koje se upotrebljavalo pored decimalnog nizanja geometara i mernika. To je, naravno, dovelo do strašne zbrke. Veličine palca razlikovale su se u pojedinim zemljama, prema različitoj razdeobi stope u palce. Pored toga su se različita područja i stope različito delile prema svrsi, pa je bilo npr. građevinarskih stopa, radioničkih stopa, vojno-građevinskih stopa, artiljerijskih stopa, kamenolomskih stopa, a pored toga još i tvorničkih stopa, poljskih stopa, gradskih stopa itd. Isto tako mnogobrojnei različite bile su oznake i mere hvata, pa je bilo poljskih hvati, livadarskih hvati, drvarskih hvati, šumskih hvati, hvati hodanja itd. Dužina same stope bila je različita u raznim zemljama, pa su i jedinice na koje se stopa delila bile različite.
DECK IDEJA (engl. platforma, terasa) Ideja koja je nastala kao negacija organizovanja komunikacija jednog arh. objekta ili urbanog prostora putem koridora. D.i. podrazumeva upotrebu širokih površina terasa koje međusobno povezuju dva ili više prostora.
DEKARTOV (DESCARTES) KOORDINATNI SISTEM (Mat.). Pravolinijski sistem koordinata u ravni ili u prostoru; može biti kosougli i pravougli (v. Koordinatni sistem). Koordinatne linije koje prolaze kroz koordinatni početak su koordinatne ose. Kod pravouglog Dekartovog koordinatnog sistema dve ose koje se nalaze u osnovnoj ravni nazivaju se apscisnom i ordinatnom osom (najčešće se označavaju kao x-osa i y-osa), a treća – upravna na osnovnu ravan – je kota (z-osa). Prema orijentaciji, trijedar koji čine ove ose može biti levi ili desni.
DEKOMPOZICIJA (l. decompositio) Rastavljanje (ili: raščinjenje, rastvaranje) nekog tela na njegove sastojke,sastavljene delove, raščlanjavanje; raspadanje; truljenje.
DEKONSTRUKCIJA, ARHITEKTONSKA Pojam dekonstrukcije je razvio francuski filozof Jacques Derrida, u period kasnih 1960tih godina. Bila je to primarno filosofija literarnog kriticizma i metod čitanja u kojem je tekst vidjen kao brojne interpretacije. Proces dekonstruktivizma je npočeo da utiče na arhitekturu i dizajn krajem 1970-tih. U tom kontekstu, dekonstrukcija je započela posmatranjem projektovanja kao procesa argumentacije za rešenje problema. Dekonstrukcija istražuje preuzimanje predstavljenih argumenata i njihovo analiziranje u smislu prihvatljivosti za projekat. U tom pogledu, dekonstrukcija je pre svega pristup, a tek onda stil. Ipak, dekonstruktivizam predstavlja stil koji je često korišćen da bi predstavio arhitekte dekonstrukcioniste. Arhitektonski kritičar Charles Jencks povezao je dekonstruktivizam sa filozofskom praksom postmodernizma. Ipak, postoji različitost izmedju ova dva pravca, pre svega, dekonstruktivizam je odbacio mnogobrojne arhitektonske citate, kao i istoricizam, što nije slučaj sa postmodernizmom. Tako, dekonstrukciju možemo da shvatimo u izvesnom smislu kao psihoanalizu arhitekture i dizajna. Dekonstrukcija je imala najviše uticaja na arhitekturu i unutrašnji dizajn, što je moguće videti na projektima Frank Gehryja, Peter Eisenmana, Hiromi Fujii i Ben Kelley. U industrijskom dizajnu, dekonstruktivističke pristupe pronalazimo u anti dizajnu. Dekonstrukciju pronalazimo i u grafičkom dizajnu.
DEKORACIJA (lat. decorare, decoratio, decor ukrašavati, ukras; franc. decoration, nem. Dekoration). Pojam koji označuje celovito arhitektonsko ili likovno obogaćenje, ostvareno kompozicijom detaljnih elemenata, koje vrši funkciju ukrasa spoljašnjosti ili unutrašnjosti pojedinog arh. objekta ili pojedinog predmeta. Iako u suštini suprotnih kvaliteta, d. i konstrukcija često su u različitim gradacijama organski povezane. Ukoliko je d. povezana sa sadržajem umetničkog dela, sa konstrukcijom ili strukturom, ona je funkcionalna, a ukoliko nije, ona je formalistička. Na steli egipatskog faraona “zmije” iz I dinastije površina ploče je dekorisana sa tri stilizovana prikaza, koji predstavljaju likove triju faraonovih simbola, božanskoga (“kobac”), zemaljskoga (“zmija” i simbola moći (“velika vrata”). To je d. koja govori svojom simbolikom, umetnost, koja je preteča pisma, ukras, koji je duboko sadržajan. Oblici ehinusa kod dorskog ili volute kod jonskog stuba dekorativni su detalji, koji međutim dubokom logikom interpretiraju sukob opterećenja (prenošenog preko arhitrava) i sile, koja nosi (materijalizovane u stubu), putem umetničke realizacije prikaza elastične deformacije u siluetnoj liniji ehinusa, odnosno plastične deformacije u napetoj spirali volute. Raščlanjena struktura gotske prostorne konstrukcije kontrafora deluje dekorativno bogatstvom detalja, profilacija i fijala. Međutim, taj je konstruktivni sistem proizašao iz čiste statičke funkcije; kontrafor je u suštini materijalizovana linija statičkog pritiska, pa prema tome oblici gotskog konstruktivnog skeleta sjedinjuju u sebi sintetizovane dekorativne i funkcionalne kvalitete. U savremenoj arh. pod datim uslovima izvođenje sistema zaštitnih ispada, tzv. brise-soleila, predstavlja element funkcionalnog rešenja. Istovremeno, raspored navedene konstrukcije na pročelju arh. objekta ima različite dekorativne kvalitete.
U suštini, pretezni deo dekorativnih elemenata vuče svoje poreklo iz različito modifikovanih funkcionalnih rešenja konstrukcije ili strukture. Stubovi, pilastri, kontrafori, arhitravi, svodovi, krovni venci ili timpanonski trougaoni završeci dvostrešnog krova - u svojoj izvornoj fazi nastajanja - predstavljaju elemente egzaktne, duboko logične i funkcionalne arh. konstrukcije, što dokazuju ostvarenja iz razdoblja klasične faze grčke (stub, arhitrav, timpanon), romanske (stub, svod), gotske (stub, kontrafor, svod) ili savremene (stub, konzola) arhitekture. Međutim, kako u toku razvoja spomenuti elementi gube izvornu funkcionalnu ulogu, tako njihovi dekorativni kvaliteti postaju sve više formalistički intonirani, što pokazuju ostvarenja iz razvoja kasnorimske (polustubovi, slepe arkade), kasnorenesansne (polustubovi, pilastri, slepi venci) ili eklektičke arh. XIXv. (portici tretirani kao kulise). Pored spomenutih arh. elemenata primenjuju se radi dekoracije spoljšnjosti arh. objekata često i pojedini plastični, reljefni i skulptorski elementi, što pokazuju primeri s područja arh. Egipta, Mesopotamije, Indije, Kine, pretkonkvistadorske Amerike, kao i primer iz razdoblja romanike, gotike, renesanse, baroka i XIXv. u Evropi, a poneli put s posručja savremene arh. Slikarski elementi, inkrustracija i mozaik, retko se primenjuju kao sredstva za dekorisanje spoljašnjosti u arh. kompoziciji. Dekoracije ove vrste nalaze se na pr. u starohrišćanskoj i vizantijskoj arh., odnosno u romanskoj i gotskoj arh. na tlu Venecije i TosKane. Unutrašnji prostori u arh. objektima često su obogaćeni elementima arh., figualne i ornamentalne d., koji se sastoje iz arhitektonsko-konstruktivnihdetalja, vajarskih i slikarskih radova, štuka, mozaika, drvene oplate, atpeta, sagova i proizvoda umetničkog zanatstva.
Dekorativni elementi uz konstruktivni sistem, prostornu kompoziciju i obradu materijala sačinjavaju glavnu karakteristiku pojedinih arh. stilova. Ukoliko je u poj. razdoblju težište ath. kompozicije orijentisani na izražavanje elementarnog korpusa, jasne konstrukcije i čistog volumena, tada je dekorativna komponenta potisnuta (steroegipatska, romanska, savremena arh.). Nasupro tome, u nekim je razdobljima bogatstvo dekoracije izbalansirano sa snagom konstrukcije (klasična faza rim. arh., gotska arh.), a u drugim dekorativni elementi nadvladavaju (kasna faza rim. arh., barokna arh., arkitektura eklekticizma XIXv.).
D. je karakteristična komponenta kod izrade gotovo svih upotrebnih predmeta, koje čovek stvara za svoje potrebe, od vremena predistorije pa do današnjih dana. Kod toga se pojedini materijali (metali, kamen, drvo, glina) obrađuju na različite načine (kovanje, cizeliranje, rezanje, klesanje, brušenje, inkrustracija, rezbarenje, intarzija, modeliranje, slikanje, tkanje, pletenje). D, je bitan element u izradi nameštaja, haljina, posuda od pečene gline, kamena, metala, stakla ili porcelana te predmeta od plemenitih metala, dragulja i sličnih materija.
DEKORACIJA U ENTERIJERU (nl. decoratio) Ukrašavanje nekog predmeta, kićenje neke prostorije (vešanjem ćilima ili goblena po zidovima, nameštanje stilski izrađenog nameštaja itd.); poz. nameštanje pozornice pomoću kulisa, pozadine i dr.; ukras, ures; orden, odličje, počasni znak.
DELATNA SHEMA Ako hoćemo da iskažemo, u početnom stadijumu, sadržaj budućeg prostora, poslužićemo se delatnom shemom, kojom izrazavamo njegovo željeno stanje. Pri tome ova shema prikazuje pretpostavljeni sadržaj, međusobne veze, centre okupljanja u posmatranom prostoru i poželjne transformacije. Potpuno upoznavanje sa delatnom stranom omogućava postavljanje delatne sheme, što će dozvoliti da se u dovoljno jasnim granicama predstavi tzv. Plan masa, kojim se određuje zahvaćeni prostor u sve tri dimenzije - ili njegovi odnosi prema neposrednoj okolini. U planu masa, dakle, već su utvrđeni odnosi između delatnih grupa, zona, kao i njihov neposredni položaj u sredini; u izvesnom smislu taj plan se nalazi na granici između delatne i analize forme, jer njegovim dovršavanjem nije moguće zaobići i način grupisanja budućeg prostora (oblikovanja).
Pošto smo u prethodnoj, delatnoj analizi, odgovorili na pitanje “šta”, u drugom delu, analizi forme, odgovaramo na pitanje “kako”. Načelno, ovde se obrađuju dva pristupa, što znači da oba nisu uvek ni obavezna; u prvom je to strukturalna, a u drugom istorijska analiza forme.
DELFI TEHNIKA (engl. Delphi Technique) Naziv za tehniku predviđanja koja se koristi da bi se predvidele i analizirale okolnosti koje će imati uticaja na urbanizam. Ova tehnika je značajna za urbano planiranje. Tehnika se bazira na otkrivanje budućnosti pomoću invencija ili inventivne budunosti za koju određeni naučnici smatraju da je moguće da će se desiti, a na osnovu pokazatelja sveukupnog razvoja čovečanstva. Postoje više desetina odrednica koje utiču na događaje u budućnosti, koje se sadrže u statističkim istraživanjima istraživanjima Gallupa: razvoj primitivnog veštačkog života, mogućnost regionalne kontrole voda, dobijanje hrane iz plantaža iz mora, uticaj droga na inetligenciju čoveka, stvaranje novih ljudskih organa i dr.
DEMOKRATSKA ARHITEKTURA Pojam se vezuje za arhitektonsko urbanističke koncepte koje su na osnovana Welby Puginoovih shvatanja razvili Ruskin i William Morris. Pokret “demokratske umetnosti” bio je nadahnut idealima utopijskog socijalizma i namenjen elitnoj potrošnji uske grupe rafiniranih intelektualaca. Proširenje domena estetskog na čitavu zajednicu i na svaki čin njenog života postaje ideal koji inspiriše tri generacije umetnika koji istražuju zanatske proizvodne procese osporavajući veliku individualističku umetnost renesansne tradicije u prilog povratka skromnosti i kolektivnoj inspiraciji.
Istorijsko opredeljenje služi ovde da bi se izrazio sud i ukazalo na tendenciju; ali više nije reč o konfrontaciji između prošlosti i sadašnjosti već o konfrontaciji između dvaju velikih istorijskih razdoblja, između dvaju svetova i dvaju tipova čovečanstva: estetska privlačnost i ljudska vrednost nerazmrsivo se preklapaju i stapaju, etičko opredeljenje ne prethodi estetskom nego se s njim poistovećuje. Građaninu koji traga za estetskim doživljajima Ruskin nameće izbor; ne može se imati sve zajedno a da se sve ne izgubi: neutralnosti istoricizma koji bi želeo da može okusiti svako piće suprotstavlja se izgubljenost centra i slabljenje svakog ukusa.
DEMOLIRANJE (fr. démolir) Rušenje, razvaljivanje, uništavanje, upropašćavanje, obaranje; demolicija.
DENOTACIJA U ARHITEKTURI Denotacija u arhitektonskom smislu označava određeno značenje. Naspram denotacije, konotacija sugerira opšta značenja. Jedan isti arhitektonski element može da nosi i denotativna i konotativna značenja, a ova mogu biti uzajamno kontradiktorna. Uopšteno, u meri u kojoj je denotativan u značenju, element zavisi od svojih heraldičkih osobenosti; u meri u kojoj je konotativan, element zavisi od svojih fizionomskih kvaliteta. Moderna arhitektura težila je da odbaci heraldičko i denotativno u arhitekturi i da preuveliča fizionomsko-konotativno. Moderna arhitektura koristi izrazajni ornament a odbacuje eksplicitan simboličan ornament.
Tako, na primer, natpis koji se nalazi na jednoj kući, iskazuje (denotacija) značenje te građevine kroz reči; kao takav, natpis predstavlja savršen heraldički element. Karakter grafike takvog jednog znaka, međutim, podrazumeva (konotacija) institucionalno dostojanstvo, dok, veličina grafike može da ukazuje na komercijalan karakter te kuće. Položaj natpisa na fasadi kuće može da nosi i značenje mesta ulaska u kuću.
DESIGN CONSULTANCIES (engl. savetnički dizajn) Svoj nastanak duguje periodu između dva rata, kada je rzvijena nova forma industrijskog dizajna, kao način da se podigne nivo vrednosti, stil i značenje širokom polju predmeta široke potrošnje, koji nisu do tada korišćeni u svome punom potencijalu. Neosporan komercijalni uspeh određenih proizvoda robe široke potrošnje koji su bili redizajnirani novom generacijom pre svega američkih industrijskih dizajnera, bio je svakako povezan sa idejama brandinga, potrošačkim zahtevima i zastarelosti konkurentnih proizvoda. Mada su stilističke nijanse predstavnika d.c. različite, generalna uloga dizajnera konsultanta nije bila promenjana. Najznačajniji predstavnici d.c. bili su: Walter Dorwin Teague, Raymond Loewy i Henry Dreyfuss. Savremen d.c. još uvek ima svoje značajne korisnike kojima pruža ekspertize u posebnim poljima, gde inventivni i dobro promišljeni dizajn može da predstavlja različitost između uspeha i neuspeha jednog novog proizvoda.
DESIGN MANAGEMENT (engl. menadžment dizajna) Pojam d.m. ne predstavlja značenje pojma design consultancies. Pojem je pre svega vezan za značenje organizacionog mesta dizajna u jednoj korporaciji. Iz tog razloga, pojam se odnosi na upotrebu dizajna unutar strategije jedne privatne ili javne kompanije. Ovako posmatran, d.m. uključuje takve aktivnosti kao što su na primer svesno planiranje kad će zdruzeni identitet (corporate identity) kompanije biti primenjen, kao i donošenje odluka o početku i vrsti reklamne kampanje vezane za identitet komanije. Prve nagrade za d.m. ustanovilo je Kraljevsko društvo umetnosti (Royal Society of Arts) 1966.g.
DESIGNER - MAKER (engl. dizajner proizvođač) Predstavlja pojam koji se primenjuje na dizajnere koji projektuju ali ujedno i izrađuju, makar i delimično, predmete svog dizajna. D.m. srećemo najčešće na polju dizajna nameštaja i kućnih predmeta. Putem uključenja proizvodnje u svoj rad, d.m. sjedinjuju kreativni i produktivni proces, kontrolišući estetske i funkcionalne karakteristike svojih objekata tokom celokupnog procesa projektovanja i proizvodnje. Ovaj koncept pronalazimo u ideologiji pokreta arts and crafts i zanatskoj tradiciji proizvodnje nameštaja. D.m. za ovakav odnos prema dizajnu su motivisani različitim faktorima. Neki od njih proizvode sopstveni nameštaj iz namere da ne budu samo projektanti-crtači. Drugi izražavaju više poslovnog duha koji im pomaže da komercijalizuju svoje projekte, uključujući u njih elemente dobrog zanata. Pojam vremenski najčešće obuhvata aktivnosti 1970-tih i 1980-tih g. i takođe može da bude razmatran kao deo opšteg pokreta crafts preporoda koji se tada događao u SAD i Velikoj Britaniji.
DESTRUKCIJA, ARHITEKTONSKA Naziv za uništavanje arhitektonskog i urbanog nasledja. Destrukcija se vrši kao posledica ratnih razaranja, poplava, požara (London) ili zemljotresa.Urbana destrukcija je najčešće neplanska gradnja ili neplansko razaranje starih gradskih jezgara..
DETALJ, ARHITEKTONSKI (franc. detail pojedinost, sitnica, potankost, nem. Detail) 1. Elementarni deo neke građevine, enterijera ili skolopa. Pojedinačnost, posebnost.
Deo ili pojedini delovi veće celine. U arh. naziv za osnovni jedinični element jednog arh. objekta: njegove konstrukcije, dekoracije, ili dela horizontalne ili vertikalne površine ili prostora. Detalj predstavlja i element jednog arh. sklopa, način međusobnog vezivanja dva elementa, zaštite od vlage (izolacija) ili figure popločavanja. U istoriji arh. srećemo obilje detalja. Tako, na pr., manirističke i barokne zgrade obiluju gipsanim profilima, prozorskim pragovima, nišama, ornamentima, vencima, pilasterima, arhitravima, lukovima i dr.
2. Arhitektonski ili građevinski crtež nekog elementa građevine u veoma maloj razmeri, pa sve do prikaza u prirodnoj veličini (u razmeri 1:1).
DETALJ, KONSTRUKTIVNI (Arh.). Detaljni crtež neke konstrukcije ili građevinskog dela, bitan za samu konstrukciju ili građevinu. Radi se uvek u većoj razmeri od ostalih crteža, pa često (za zanatske radove) i u prirodnoj veličini.
DETALJNI PLANOVI (Arh.). Nacrti građevinskih objekata izrađeni u većoj razmeri, koji služe za izvođenje radova. U njih se ucrtava i upisuje sve ono što ne može da stane u glavni projekat i time se on dopunjuje i bliže objašnjav.
DETALJNI URBANISTIČKI PLAN Naziv za urbanistički plan koji je nastao na osnovu i iz generalnog urbanističkog plana i koji pokriva ograničenu površinu jednog grada (opštinu, blok i dr.), koju detaljno određuje i uređuje. D.u.p. sadrži elemente urbanističkog plana na nivou osnovne urbane jedinice i to: katastarski plan parcela, detaljan plan pojedinačnih izgrađenih objekata, njihovu spratnost, tačan plan saobraćajnica, tačne pozicije geodetskih i trigonometrijskih kota, a za planiranu izgradnju površina, sadrži detaljne podatke novoprojektovanih ili planiranih objekata: gabarite, spratnost, dispoziciju, saobraćajnu strukturu i dr. D.u.p. se radi za korišćenje tokom dužeg vremenskog perioda i predstavlja dokument koji obavezuje svakog i najmanjeg učesnika u procesu urbanizacije i izgradnje i čije nepoštovanje izaziva sankcije.
DETALJNO URBANISTIČKO PLANIRANJE Cilj detaljnog urbanističkog plana je da odredi urbanističke elemente za izgradnju i tehničko uredjenje prostora (uslovi uredjenja prostora), koji omogućuju projektovanje, a zatim na osnovu glavnog projekta i izdavanje gradjevinske dozvole.
Da bi se izradio detaljni urbanistički plan potrebno je:
1) utvrditi gustinu izgradjenosti stanovanja i radnih mesta za tipove gradnje prema nameni i režimu gradnje, zajedničke sadržaje i njihov smeštaj, vodeći računa i o tome da neke od njih generalni plan u svakoj zoni detaljnog plana samo programira, dok neke i tačnije smešta na terenu; 2) rasporediti površine za korisnike zemljišta, za javne površine, javne zelene površine i planirati lokalnu mrežu ulica i pešačkih puteva; 3) terene namenjene korisnicima razdeliti u čestice (parcelisati), te za svaku česticu odrediti uslove uredjenja prostora.
Detaljnim urbanističkim planom definišu se elementi koji odredjuju uslove uredjenja prostora i izgradnje. To su: a) namena, koja može biti detaljno utvrdjena, ali i ostati nedefinisana, slobodna, što treba takodje planom izričito naglasiti; b) koeficijent izgradjenosti i koeficijent iskorišćenosti zemljišta za svaku česticu ili za svaku grupu istorodnih čestica; c) regulaciona linija ulice (crta koja deli čestice korisnika od saobraćajnog koridora ili od ostalih javnih površina); d) gradjevnska linija, crta koja označuje položaj pročelja zgrade na ulici, te tako odredjuje udaljenost zgrade od regulacione linije. Ta udaljenost može biti od 0,0 m (gradski kompaktni blokovi koji čine ulice) do nekoliko metara, najčešće do 5 m od regulacione linije; e) udaljenost od medja susednih čestica (od 0,0 m za prislonjene zgrade pa do približno 5 m); f) smeštaj garaže i ekonomskih zgrada (ako ne prelaze visinu prizemlja, mogu biti smeštene uz samu medju prema susednoj čestici); g) visina zgrade do venca (za zgradu s krovom to je gornja ivica krova za žljebom, tj. Ivica slemena krova), tip krovne konstrukcije, vrsta materijala za pokrivanje, fasada i sl.; h) oznaka mesta ulaza s ulice na česticu i mesta priključaka kućnih instalacija na gradsku infrastrukturu.
DETAŠOVAN Naziv za jedan arhitektonski objekat ili element koji je izdvojen iz celine, da bi vršio na primer svoju konstruktivnu ulogu ili iz kompozicionih zahteva.
DETAŠOVAN - INSULOVAN Insulovan, izolovan, ili slobodno stojeći, nasuprot angažovanom, kao što je to sa stubom.
DETERMINISANI I NEDETERMINISANI SISTEMI Pored proučavanja pojava, pojava niza istih nije uvek određena, već je to više stvar procene, što je samim tim problem statistike u čemu je stanje manje ili više moguće, ali ne i za uvek određeno. Njihova je odredba stvar ocene, raspodele ili predviđanja. Za neke od pojava nemamo ni osnovne elemente niti pretpostavke njihovih ponašanja, pa su one za nas nepredvidljive. Za niz pojava naše znanje o njima je sasvim pouzdano, znamo njihove uzroke, znamo i posledice tih uzroka i one se naminovno događaju.
Sistemi čije ponašanje nismo u stanju da predvidimo, nazivamo nedeterminisanim ili stohastičkim. Nemogućnost predviđanja dolazi usled nedovoljnog poznavanja prognoza ponašanja, usled pomanjkanja informacija o njihovom faktičkom stanju. Jasna je stvar da jedan sistem za laike može biti nedeterminisan a za naučnike determinisan. U prvu grupu spadaju svi prirodni sistemi čiju strukturu, njihovo nastojanje ili ponašanje nismo upoznali.
DEZINTEGRACIJA (fr. dés-, l. integratio uspostava, obnova) Uništavanje veze, narušavanje neke celine; dezintegracija atoma fiz. razbijanje atoma; dezorganizacija.
DEZURBANIZACIJA Pojam predstavlja suprotnost pojmu urbanizacije. Dezurbanizacija je proces putem kojeg čovek napušta urbanizovano područje iz razloga njegove ekološke degradacije, dehumenizacije, nedostatka uslova za život i rad i dr. Dezurbanizacija takodje može da bude posledica prirodnih katastrofa: požara, poplava, tajfuna, zemljotresa, rada vulkana i sl. ili posledica rata ili nuklearnih katastrofa. U procesu dezurbanizacije nestajale su čitave civilizacije nakon najezde konkvistadora u Latinskoj Americi (grad Macchu Picchu). Grad Pompeji nestao je pod lavom Vezuva. Tokom srednjeg veka kuga je uništila mnoge gradove, a požar iz 1666. godine promenio je izgled Londona. Nakon ispuštanja atomske bombe 1944. godine na Hirošimu i Nagasaki, cele oblasti su dezurbanizovane. U savremenom svetu proces dezurbanizacije je lokalnog karaktera, nastao kao posledica ekonomskih i socipolitičkih uticaja, redje zbog katastrofa (Černobil i sl.).
DIFERENCIJACIJA Je verovatno najčešći pojavni oblik kompozicije savremenih arhitektonskih objekata jer je reč o veoma složenim funkcionalnim problemima sa jako izrazenom razlikom u karakteru pojedinih delova jednog jedinstvenog projektnog programa. Ovakav karakter sadrzaja se likvno i prostorno neposredno odrazava na kompoziciju rešenja, gde imamo bogatstvo i raznolikost elemenata koji grade jednu širu arhitektonsku ili urbanističku celinu.
Primeri modernističkih urbanističkih rešenja, kao Le Corbusierov centar u Chandigarhu i Tangeov predlog za nove strukture grada, ilustruju prisutnost pune diferencijacije kako po karakteru tako i po fizičkim svojstvima (saobraćaj u voše nivoa, podela na funkcionalne zone, pokrenuta plastika i specifična konstruktivna i likovna rešenja).
DIFFICULT WHOLE, TEŠKA CELINA (engl.) Pojam se vezuje za arh. teoriju Roberta Venturija, koji ga predstavlja: “Arhitektura osnovana na kompleksnosti i kontradiktornosti ne odriče se jedinstva. U suštini, ja joj pridajem posebnu važnost u stvaranju celine pošto je vrlo teško realizovati tu celinu. Više cenim postizanje jedinstva nego postizanje jednostavnosti u umetnosti, čija istina leži u totalitarnosti. Ovo je teško jedinstvo ostvareno uključivanjem, dok se lako jedinstvo postiže isključivanjem.” Iz ovog “teškog jedinstva” shvaćenog kao rezultet jednog procesa, Venturi izvlači različite modalitete: prilagođenu protivurečnost, protivurečnost postavljenu jedna do druge, protivurečnost između spoljnje i unutrašnje forme zgrade, pregibanje delova koji utiču jedan na drugoga u odnosu na celinu. Razgovor direktno vodi problemu ambujenta i grada, pošto zgrada čini nezavisnu jedinicu, ona je u svakom slučaju istovremeno i fragment jednog većeg jedinstva o kojem treb voditi računa prilikom projektovanja.
DIHOTOMIJA (grč. dihotomia, diha na dva) Podela na dva dela, podela koja sadrži dva člana. Pojava podele arh. i urban. sadržaja na dva dela, koji mogu da budu međusobno saglasni ili da se nalaze u suprotnosti. Primer d. pronalazimo u urban. shvatanju starih Etrušćana, koji su posmatrali i prirodu i grad kao srodne pojave, koje, u srećnom slučaju, mogu doći u plodno međudejstvo. Šta više, određenim magijskim tehnikama, ritualima, ovo se međudejstvo moglo i veštački izazvati. U arh. smislu, d. pronalazimo kod funkcionalne podele pojedinih arh. objekata koji su projektovani u centralnoj osovinskoj simetriji na taj način da su dva “krila” zgrade međusobno izdvojena i sadrže različite, nespojive funkcije.
DIJAGONALNO REŠENJE Naziv za ono arhitektonsko rešenje koje je zasnovano na principijelnoj primeni dijagonalnih linija. Dijagonalna rešenja rade se često u trougaonom ili heksagonalnom rasteru. Karakterističan projektant dijagonalnih rešenja je I.M. Pei.
DIJAGRAM (gr. diagrajwin nacrtati, diagramma) Figura ili geometrijski crtež; crtež (ili: nacrt, skica) radi objašnjenja nekog činjeničnog stanja, radi očiglednog predstavljanja izvesnih odnosa, grafičko (ili: crtežno) predstavljanje nekog stanja, statistike, razmera itd.; presek, prosek, slika rada ili snage, plan; muz. note od pet linija; kod gnostičara: dva međusobno ukrštena trougla u kojima je upisano neko mistično ime boga, i koji su im služili kao amajlija (Solomonovo slovo).
DIJAGRAM FORME Naziv za dijagramni prikaz jednog arhitektonskog objekta ili urbanističkog sistema putem predstavljanja formi njegovih elemenata koji su raščlanjeni u osnovne oblike i njihovim sistematskim grupisanjem, odnosno, združivanjem u urbanističku celini. D.f. je predstavljen grafičkim simbolima koji predstavljaju znakovne prikaze njihove forme, unutar celine koja podseća na stablo drveta. Studiju d.f. dao je Christopher Alexander na primeru jednog indijanskog sela, gde su osnovni elementi raščlanjeni na veliki broj parametara.
DIJAGRAM, GRAFIČKI Vrsta grafičkog prikaza veličina i medjusobnog odnosa i uticaja različitih parametara. U statici dijagram smila pokazuje jačinu i medjusobni raspored sila u jednoj konstrukciji.
DIMENZIJA (l. di-metiri izmeriti, dimensio) Merenje, prostranstvo, pružanje; zamišljene prave linije pomoću kojih se prostranstvo nekog tela i njegovih granica (površine, linije) ili nekog dela prostora koji predstavljamo kao prazan, mogu određivati i meriti. Da bismo to mogli odrediti, potrebne su nam tri dimenzije, tri prave koje se seku pod pravim uglom: dužina, širina i visina (ili dubina). Telo ima tri dimenzije, ono je trodimenzionalno, površina dve, a linija jednu dimenziju. Po teoriji relativiteta, četvrta dimenzija je »vreme«; up. koordinatni sistem.
DIMENZIJE POVRŠINE Dimenzija površine spada u osnovne podatke njenog određivanja. Fizička samerljivost izražava se jedinicama dužine, širine i visine, dok se prostor može određivati nizpm jedinica.
DIMENZIONI SISTEMI Napomenućemo nekoliko izrazitih sistema, koji su stekli puno pravo javnosti.
U studiji Bauornungslehre (BOL, Berlin, 1943.) Ernst Neufert daje shemu čovečije figure sa 14 modula po 12,5 cm koja istovremeno izražava i njenu “proporcionalnu podelu, izrađenu na bazi ispitivanja A.V. Zeisinga. Prvi među autorima koji je ovu podelu, “sectio proportionalis” - po J. Kepleru - konsekventno primenio na čovečiju figuru bio je A.V. Zeising, koji je sve karakteristične delove tela izrazio brojevima tzv. Fibonaccijevog niza: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987, ... zaokrugljujući jedino 89 na 90 i 610 nz 613. Ukupnu visinu od 990 delova u odnosu na središte tela Zeising razlaže na sledeći način: 613/377=1,626.
E. Neufert je takođe uspeo da zaokrugljivanjem broja 55 na 56 u Fibonaccijevom nizu broj 987 zameni brojem 1000: 1000, 618, 382, 236, 146, 90, 56, 34, 21, 13, 8, 5, 3, 2, 1, 1 i time u praktičnom pogledu, ovaj niz poveže sa decimalnim sistemom.
Predloženi raster za čovečiju figuru od 14 x 12,5 - potrebno je napomenuti - predstavlja takođe i primenu antičkog, Polikletovog kanona na Doriforu od sedam glava, kao i verovatan pokušaj da se stara nemačka stopa sa svojim podelama integriše u metričke mere, tj. 31.3854 = 31,25 = 125/4.
Drugi je sistem prokazan u knjizi “Le modulor”, na način svojstven Le Corbusieru (1951.g.). To je čovek od šest stopa (setimo ve Vitruvija) čiji vitalni delovi tela u mođusobnom odnosu daju rezultate neprekidne podele (“sectio proportionalis”). Oni pokazuju osam karakterističnih položaja ljudske figure u prostoru; od sedenja do stajanja i odlučujuće su vrednosti zaodređivanje svih prostornih jedinica.
Odlika ove studije je u izostavljanju izvora-činjenica koje su prethodile Le Moduloru, a nisu mogle biti nepoznate njegovim autoru. Tako je Le Modulor u 1945.g. visok 175 cm kao i čovek E. Neuferta u BOL-u, a niz zaključaka podsećaju na rezultate Leonarda, Hambidgea i Ghykae.
U postupku unifikacije veličina prednost ima broj 60 i njegovi delovi. Ova jeprvenstveno posledica njegove izvanredne deljivosti a potom i velikih mogućnosti da se neki od sistema podele na bazi “60” pokaže i kao nastavak već stečenih, dugom praksom proverenih veličina, i to 60 = dve stope, a svki od njegovih delova 7,5 - 15 - 22,5 itd. su takođe priblžne vrednosti već osvedočenih mera, kao i one koje bi se izvele sa + 60, tj. 67,5 - 75 - 82, 5 - 90 - 150 itd. Vrednost od 3 x 60 = 180 uključuje i podelu ljudske figure na 24 dela (180 : 24 = 7,5) sa veličinom šake kao osnovom. Time je jasno izražena antropomorfnost jedinice 60.
Međutim u prikazu mnogih karakterističnih projektantskih situacija - jedinica i sklopova - opet je pojava izvedenih veličina na bazi 60 primećena u radu mnogih autora. Tako smo i mi, usvajajući korak od 60 cm, došli do tabele preferencijalnih raspona za stambenu gradnju, a što je bio rezultat utvrđivanja i mogućnosti unificiranja izvesnih veličina za predviđene situacije na bazi internacionalnog iskustva. Posmatrano linearno ili kao površinska jedinica, 60 cm pruža u projektovanju, posebno stambene izgradnje, čvrste tačke kontrole; osigurava vrednosti koje nisu samo dimenzionalne prirode.
DIMENZIONIRATI (l. dimensio) Odmeriti, izmeriti presek, napr. dobro dimenzionirani zidovi zidovi čija je jačina dobro proračunata; dimenzionirano drvo drvo za građu, građa.
DIMENZIONISANJE ELEMENATA PROSTORA Prilikom arhitektonskog projektovanja, vrši se dimenzionisanje elemenata prostora, i to: konstruktivno dimenzionisanje, enterijersko dimenzionisanje, saobraćajno i konunikaciono dimenzionisanje, dimenzionisanje po broju korisnika po jedinici površine, dimenzionisanje po pretpostavljenom broju korisnika u jedinici vremena, dimenzionisanje po učestalosti korišćenja.
DIMENZIONISANJE PROSTORA Jedan od najznačajnijih elemenata arhitektonskog projektovanja je proces dimenzionisanja prostora. Ovim procesom se odredjuju veličina i druge karakteristike projektovanog prostora, koje će omogućiti njegovu nesmetanu funkciju. Dimenzionisanje prostora vrši se sa nekoliko aspekata: prilagodjavanje prostorija broju korisnika, prilagodjavanje dimenzija tipu prostorije, prilagodjavanje dimenzije učestalosti upotrebe prostora, postizanje optimalnih dimenzija prostora.
DIMENZIONISANJE, KONSTRUKCIONO(Konst.). Određivanje veličine preseka i drugih dimenzija neke konstrukcije na osnovu statičkog proračuna naprezanja konstrukcije usled opterećenja. Prilikom dimenzionisanja uzimaju se u obzir najnepovoljnija opterećenja i uticaji.
DINAMIČKA SVOJSTVA OPAŽANJA Predmeti oko nas miruju ili se kreću. Međutim, kretanje jednog predmeta primećuje se ili zato što se taj predmet zaista kreće ili zato što uslovi sredine u kojoj se taj predmet nalazi taj privid čine stvarnim. Usled ovog kretanja, svojstva i karakteristike objekta mogu da se menjaju.
DINAMIČKI I STATIČKI SISTEMI Podela sistema na statičke i dinamičke može se vršiti na osnovu dva kriterijuma. Prvi kriterijum polazi od opšteg pristupa materijalnom svetu po kome statičkih sistema u tome svetu nema, jer je promena opšte prisutna u materijalnom svetu. Po tom kriterijumu u statičke sisteme mogli bi svrstati sasvim uslovno, one sisteme kod kojih su promene u toku vremena a sa aspekta istraživanja neuočljive. To su uglavnom evolutivne promene i one se odigravaju lagano, njihov intenzitet je nizak i neprisutan za istraživača. Ovde bi spadali samo nebiološki prirodni sistemi. Svi ostali sistemi su dinamički.
Po drugom kriterijumu podela sistema ima kibernetsku orijentaciju, naime Đ, statički sistemi su oni sistemi kod kojih nema uslova za upravljačku akciju odnosno gde se ne javlja potreba za upravljanjem. Svi ostali su dinamički.
DIREKCIONALNE MREŽE (engl. Directional grid) Naziv za mrežni sistem urbanističkog planiranja prilikom kojeg se razvoj jednog grada vrši unutar postojeće upravne mrežne strukture koja je određena tokovima i pravcima kretanja kroz nju. Direkcionalne mreže koristili su: Colin Buchanan, u svojoj studiji o Juznom Hampshiru (1966.g.), šta više, d.m. su koristili mnogi prilkom savremenog urbanog planiranja, od Doxiadisovog Dynapolisa, pa do futurističkih planova za Washington DC u 2.000. godini. Urbanističke mreže su pratile mogućnosti razvoja i pojedinačnih lokacija. Postoje osnovni tipovi urbanističkih mreža:
A. Centripetalna strukturapredstavlja d.m. koja se zrakasto prostire ic njenog centra ili jezgra. U geometrijskom smislu, ova mreza predstavlja sistem trouglova, odnosno, heksagona u čijim središtima se nalaze urbani zentri, a po čijim obodima cirkuliše saobraćaj.
B. Direkcionalna struktura predstavlja upravnu mrežnu strukturu u kojoj su saobraćajni pravci kretanja postavljeni duž primarne pravougaone ili kvadratne mreže, unutar koje se nalazi sekundarna mreža sa ravnomerno raspoređenim urbanim funkcijama.
C. Mrežna struktura predstavlja pravougaonu ili kvadratnu mrežu unutar koje se vrši urbano planiranje,sa određenim rasporedom urbanih funkcija.
DISPOZICIJA (l. dispositio) Raspored, razmeštaj; sređivanje, uređivanje, pripremanje; plan (napr. za bitku); skica, nacrt (rasprave, članka, predavanja); raspolaganje, rukovanje novcem, imanjem; med. nastrojenost za izvesne bolesti, sklonost izvesnim bolestima; duševno raspoloženje, dobra volja; nastrojenost, naročita sposobnost za nešto (napr. muziku, nauku, zločin, krađu); dispozicioni fond novac stavljen nekome na raspolaganje u izvesne svrhe, i o kojem se ne mora polagati račun (napr. kod raznih ministarstava, velikih preduzeća itd.).
DISPOZICIJA ELEMENATA PROSTORA Prilikom arhitektonskog projektovanja, vrši se dispozicija elemenata prostora i to: dispozicija elemenata na osnovi objekta, dispozicija elemenata na fasadi objekta, ponavljanje elemenata, projektovanje i postavljanje jedinstvenih elemenata, postavljanje ritma dispozicije elemenata, saobraćajna dispozicija prostora, konstruktivna dispozicija, funkcionalna dispozicija, vizuelna dispozicija.
DISPOZICIONIODNOS Raspored, medjuodnos delova jedne arhitektonske celine, kompozicija arhitektnoskih elemenata u odnosu na celinu. Dispoziciju imamo kod arhitektonske plastike i ornamentike, kod elemenata arhitektonske konstrukcije ili je to dispozicija prostorija unutar jednog arhitektonskog objekta. U enterijeru je karakteristična dispozicija nameštaja u jednoj prostoriji, a u urbanizmu sagledavamo dispoziciju urbanih elemenata (ulica, trgova, blokova) u tkivu jednog grada.
U arhitektonskoj dispoziciji razlikujemo odrednjena pravila, slično pravilima kompozicije: koncentraciju, grupisanje, gradaciju juksta poziciju, dekomponovanje, simetričnu dispoziciju, hijerarhiju elementa i dr.
DISPROPORCIJA - PROPORCIJA Nasuprot proporciji, naziv za nesklad, nepostojanje kompozicije niti skladnog odnosa izmendju arhitektonskih elemenata.
DISPROPORCIJANasuprot proporciji, disproporcija predstavlja nesklad, neuskladjenost, neodgovaranje dva ili više arhitektonskih elemenata medjusobno ili u odnosu na celinu. Disproporcija je sinonim za nesklad, a lošu kompoziciju, loš odnos dimentiza i masa. Disproporciju pronalazimo z lošoj kompoziciji masa jednog objekta ili je to disproporcija u pogledu njegove visine. Disproporcija je oduvek bila osnov neslaganja teoretičara arhitekture. Medjutim, Disproporcija ponekad može da bude osnovna karakteristika nekih objekata. Disproporcija antičkih stubova dorskog reda dovela je do proporcionog kanona vitkih stubova jonskog reda. Disproporcije crkvenih tornjeva romaničkih crkava bila je proporcija tornjeva gotičkih katedrala.
Danas je teško govoriti o disproporciji u arhitekturi, naročito u svetlu savremenih teorija arhitektonske kompozicije. Disproporcije masa muzeja Guggenheim u Bilbau, Frenk O'Gehry-ja, predstavljaju vrhunac umeća arhitektonske kompozicije sadašnjice.
DISTANCA (l. distantia) Odstojanje, razdaljina, razmak; držati distancu voj. pri marševanju: držati propisno rastojanje; jahanje na distancu dugo jahanje (kad se konj ne zamenjuje);
DISTANCA, GEOMETRIJSKA Razdaljina, rastojanje, razmak izmedju dve tačke u jednoj ili više ravni ili razmak izmedju dve tačke geometrijskih likova ili tela.
DISTOPIJAUARHITEKTURI (grč. dustopiaz) Najgori mogući primer koje pronađen da bi bila prikazana jedna arh. ideja.
DIVERGENCA, DIVERGENCIJA (lat. divergentio prostiranje putem širenja, franc. divergence, nem. Divergenz) Deo građevine, građevina ili grupa objekata (zidovi neke prostorije, osnova nekog objekta ili ulice) čiji su osnovni arhitektonski elementi postavljeni tako, da se u perspektivi šire, odnosno, razilaze, udaljuju jedan od drugog (divergiraju). D. ima funkciju stvaranja utiska ravne ili slikovne perspektive, nasuprot konvergenciji, gde je naglašen utisak udaljenosti, duboke perspektive. D. je prisutna u urbanizmu renesanse i baroka ( trg ispred crkve Sv. Petra u Rimu).
DIVERGENTAN (l. divergens) Razlazan, koji ide u različitom pravcu, koji se razilazi; divergentne linije linije koje se udaljuju jedna od druge; fig. koji odstupa, koji se razlikuje; mat. čiji se zbir članova neograničeno povećava ukoliko se više članova uzimaju; supr. konvergentan.
DIZAJN STANOVANJA Obuhvata mnogo šire značenje od pojma stambenog prostora. Dizajniranje ovog prostora je oblikovanje veoma složene raznorodne strukture u kojoj se čovek svakodnevno kreće. D.s. prati proces od programiranja urb. ili arh. projekata, od izbora pogodnog zemljišta, odnosno reljefa okružja, insolacionog principa, grupisanja, socijalnih, ekonomskih, ekoloških i programskih analiza kroz čitav proces, sve do izrade detalja.
DIZAJN U PRIMENJENIM UMETNOSTIMA, DESIGN (engl.) 1. Definitivna kompozicije jednog objekta. Sinonim: projekat, plan, crtež. 2. U primenjenim umetnostima, odnos forme i funkcije objekta.
DIZAJN ZA HENDIKEPIRANE (engl. design for disability) Uključuje dizajn proizvoda i čovekove okoline sa osnovnim zadatkom da pomogne onim ljudima koji su hendikepirani u svakom pogledu da prevaziđu svoja fizička ograničenja ili psihičke probleme prilikom korišćenja predmeta svakodnevne upotrebe ili svakodnevnog životnog prostora. D.h. je postao predmet naročite pažnje od početka 1960-tih. Pre toga, proizvodnja predmeta i uređenje životnog prostora za hendikepirane bili su prvenstveno predmet medicinskih istraživanja i rada. Ova “medikalizacija”, posebno koncentrisana na određenu vrstu proizvoda (kao na pr. stolice na točkovima), bila je povezana direktno sa korisnicima, u smislu njihovih tehničkih pomagala, ali je malo mogla da učini na poboljšanju ukupnih društvenih činilaca i socijalizaciji hendikepiranih osoba. U periodu 1960-tih, američki i evropski dizajneri su prekunuli tradiciju medicinskog pristupa rešenju problema hendikepiranih i preuzeli korake da velikom delu populacije koju čine hendikepirani bude omogućen normalan život. Jedan od prvih primera ove promene stava bio je dizajn međunarodnog simbola hendikepiranih., a 1969.g. poseban broj magazina Design, sa urednikom Selwyn Goldsmith, bio je posvećen problemu d.h. Od tada do danas, područje d.h. je naglo razvijeno, a mnogi proizvodi namenjeni hendikepiranim osobama su značajno poboljšani.
DIZAJN ZA POTREBE (engl. design for need) Pojam koji je nastao na osnovu naziva međunarodne konferencije koja je održana u Royal College of Art, London, aprila 1976.g. Konferencija je bila usredsređena na dizajn u kontekstu lepeze socijalnih i političkih problema, kao što su problemi vezani za zemlje Trećeg sveta, prirodne sredine (v. Zeleni dizajn) i problemi dizajna za hendikepirane. Događaj je predstavljao kulminaciju narastanja ineresovanja za ovu materiju, koje je nastalo 1960-tih g. i predstavljalo reakciju protiv naraslih potreba potrošačkog društva. Sam pojam d.p. nastao je da bi predstavio šire tendencije u sferi dizajna. Reakcija na potrošačko društvo rezultovala je na dva načina: putem povlačenja u individualno, koje je izraženo u nekim aspektima hippy kulture i savremenom preporodu zanata (crafts revival) s jedne strane i putem političkog organizovanja i aktivnosti, u kojoj je područje interesovanja za d.p. bilo najsnažnije. Možemo da primetimo postojanje utopističkog cilja ovakvog, nekomercijalnog dizajna, koji je okrenut korisnikovim stvarnim potrebama i uporediti ga sa odgovarajućim pokretima XIXv., posebno arts and crafts pokretom.
Neke inicijative su prethodile stvaranju d.p. Nakon krize 1927.g., Buckminster Fuller je posvetio svoj život načinu rešavanja problema oblikovanja, u nameri da “poboljša čovekove efektivne šanse za opstanak”. Kupole, koje je Fuller projektovao i izvodio po celome svetu od 1952.g., predstavljale su njegove napore da reši probleme čovekove životne sredine, a 1963.g. on započinje svoj značajan projekt istraživanja svetskih i ljudskih resursa: World Resources Inventory, na Univerzitetu Southern Illinois. Ovaj projekt je proučavao modele distribucije svetskih resursa isto kao i ljudskih resursa u nameri da njihovo korišćenje učini delotvornijim i efikasnijim. 1954.g. Richard Neutra piše svoju knjigu “Opstanak putem dizajna”, koja je takođe sadržavala nekomercijalnu, globalno dizajnersku strategiju. 1971.g. Victor Papanek je objavio svoju knjigu “Dizajn za stvaran svet, koja je prevedena na 21 jezik i postala najčitanija knjiga u oblasti dizajna.
DIZAJN ŽIVOTNE SREDINE Predstavlja najopštiji pojam dizajna, koji obuhvata sve njegove pojavne manifestacije i područja koja pokriva. Osnovna podela d.ž.s. je: 1. dizajn prirodne sredine, 2. dizajn ruralne sredina, 3. Industrijski dizajn, 4. dizajn vizuelnih komunikacija, 5. Urbani dizajn, koji sadrži: dizajn fizičkih struktura grada, dizajn zaštite i dizajn sistema.
DIZAJN, DESIGN, POJAM (engl. design, ital. disegno) Naziv za oblikovanje predmeta, upotrebnih predmeta, predmeta u prostoru ili prostora prema odredjenim funkcionalnim i estetskim zahtevima. Industrijski dizajn je oblikovanje industrijski proizvenedih predmeta, odnosno, onih predmeta čija je proizvodnja serijska. Dizajn je umetničko oblikovanje, ali je to i funkcionalno oblikovanje upotrebnih predmeta. To mogu da budu predmeti svakodnevne upotrebe ili su to tehnička sredstva, poput automobila, muzičkih uredjaja, televizora ili nameštaja.
Pojam dizajna veoma je teško razlikovati od pojma umetničkog oblikovanja. Tokom istorije čovekovog razvoja, čovek je oduvek težio da umetnički oblikuje prostor i predmete oko sebe. Sa istom pažnjom, čovek je oblikovao svoje stanište, predmete koje je koristio, ali je ukrašavao i sebe, nakitom ili odećom. Medjutim, umetničko oblikovanje predmeta, u smislu svesnog akta, nastalo je mnogo kasnije. Pojam dizajna tako vezujemo za proizvodnju predmeta u serijama, namenjenim većem broju potencijalnih korisnika. U savremenom smislu, pojam dizajn se vezuje za niz različitih metoda oblikovanja i proizvodnje predmeta ili drugih sredstava likovnog izraza, koja su namenjena postizanju krajnjeg cilja – pozitivnog likovnog efekta koji taj predmet treba da učini na svog korisnika ili posmatrača.
Dizajn može da bude: grafički dizajn, industrijski dizajn, tehnološki dizajn, ergonomski dizajn, dizajn nameštaja, upotrebnih predmeta, slova, dizajn vizuelanih komunikacija i dr.
DIZORGANIZACIJA, PROSTORNA Naziv za prostor koji nije uredjen ili koji je uredjen na najgori mogući način.
DO IT YOURSELF ARHITEKTURA, ARHITEKTURA “URADI SAM” (engl.) Naziv za jednu podgranu industrije, primenjen na polje arh. koji označava karakteristiku masovne proizvodnje u arhitekturi, koja, zbog brzine izrade i niske cene, pretpostavlja učešće rada budućeg korisnika. Često se ovaj pojam izjednačuje sa pojmom roh bau sistema gradnje (gruba gradnja), ali, namera d.y.a. je da omogući takve projekte, pre svega malih stambenih kuća , koji su lako izvodivi u sopstvenoj režiji budućih korisnika. D.y.a. je bazirana na principu do it Yourself industriji, koja proizvodi sve elemente potrebne za samostalnu izgradnju. Korisnik treba samo da potrazi i kupi delove u prodavnici i da ih sklopi u funkcionalnu celinu na svom placu. Do it yourself industrija proširila se u Velikoj Britaniji od 1950.g., gde je izrasla u sistem koji je sadržao više od 20.000 prodavnica građevinskog materijala i opreme, da bi se kasnije proširila u SAD kao značajna industrijska grana. Do 1970. tih g. proširena je i na polje enterijera, na kojem igra značajnu ulogu.
DOGRADJIVANJE U arhitekturi, naziv za gradnju koja se vrši neposredno uz postojeći arhitektonski objekat, na način da se proširuje osnova objekata ili povećava njegov gabarit.
DOMENA Putevi dele ljudsku okolinu na delove, koji su nam uglavnom dobro poznati. Takve, kvalitativno definisane površine se nazivaju domene.Poznate d. su okružene relativno nepoznatim svetom, čiji je zamišljeni karakter određen glavnim pravcima - sever i jug, istok i zapad. Domene su na neki način “mesta”, jer su određene ogradama ili blizinom, ili sličnošću svojih sastavnih elemenata. Mnogi teoretičari prostora (Frey, na pr.) ne uvode koncept domene, već opisuju prostor isključivo terminima ciljeva i puteva. Međutim, razlika između mesta i domene jeste korisna, jer naša slika okoline sadrži očigledno i takve površine kojima mi ne pripadamo i koje nemaju funkciju cilja. D. stoga možemo definisati kao “zemljište” bez neke određene strukture, na kome se pojavljuju putevi i mesta kao izraženije “figure”. D. ima izvesnu objedinjavajuću funkciju. Ona “popunjava” sliku, tako da se dobija jedan koherentan prostor. Kada razmišljamo o svojoj zemlji, ili o Zemlji u celini, mi pre svega mislimo o deomenama: okeanima, pustinjama, planinama i jezerima, što sve skupa sačinjava jedan kontinuirani mozaik. Te “prirodne” domene se kombinuju sa političkim i ekonomskim domenama, pa sve zajedno sačinjavaju jednu kompleksniju sliku.
DOMINANTA Dominanta u arhitekturi daje osnovno obelezje karakteru arhitektonske kompozicije. Da bi se postiglo jedinstvo u kompoziciji, prema Howardu Robertsonu, potrebno je da neka centralna ili pokusna ideja u kompoziciji bude jasno vidljiva i da dominira koncepcijom.
DOMINANTA, PROSTORNA Pojam dominante u arhitekturi seže u daleku prošlost. Prostorne dominante poznvale su prastare civilzacije, koje su ih gradile na različite načine. Dolmeni i Menhiri bile su prvobitne prostorne dominante koje su ljudi postavljali iz različitih razloga i pobuda. Stari Egipat je koristio obeliske da bi označio dominiranje nad nekim prostorom. Antička Grčka poznaje akropolise, područja hramova postavljenih na uzvisinama koje du dominirale grčkim gradovima – državama. Stari Rim koristio je slavoluke i stubovei kao dominante postavljajući ih u središte trga. U periodu gotike katedrale postaju isključive prostorne dominante gradova ili čak pojedinih oblasti. Tornjevi katedrala dominirali su celim oblastima izražavajući nadmoć i vladavinu crkve. U savremenoj arhitekturi, prostorne dominante se koriste da bi se naznačio ili obeležio jedan prostor. Kad je bila sagradjena, Ajfelova kula je predstavljala dominantu Pariza. Današnje dominante su najčešće gradske poslovne četvrti sa oblakoderima i gradskim tornjevima (WTC New York – srušen 11. septembra 2001.).
DOZIĐIVANJE. Proširenje neke postojeće zgrade dodatkom novih zidova, čime se dobijaju nove prostorije. Između starih i novih zidova ostavljaju se radne spojnice da bi se omogućilo sleganje novih zidova bez uticaja na stare.
DROP OUT DRUŠTVA (engl.) Naziv za zajednice nastale pod socijalno i društveno najnižim uslovima života i stanovanja. Ove zajednice podižu naselja na djubrištima, u predgradjima, napuštenim fabrikama i sl. Naselja karakterišu uopšte niski higijenski i drugi uslovi života.
DRUŠTVENA FUNKCIJA ARHITEKTURE D.f.a. pre svega se moze konstatovati na istorijskom planu. Ako je po Vitruviju društvo nastalo kao direktna posledica otkrovenja vatre, Alberti predlaže drugačiju genezu: “imajući u vidu koliko su zidovi i krov praktični - piše on - štaviše nezamenljivi, uverićemo se da će ovi poslednji biti još efikasniji ako bi u sebi okupljali ljudska bića.” Kuća je simbol porodice, uslov njenog istorijskog postojanja; identifikuje se s institucijom porodice štiteći njenu povezanost i samo postojanje. Dom, vrhunsko ostvarenje za koje je vezano i samo poreklo istorijskog društva, nije potvrda egoističke izolovanosti od zajednice: “Ako ćeš sazidati neki izuzetno elegantni zid ili trem sa stubovima”, piše Alberti, “najbolji građani će te hvaliti i biće zadovoljni tvojim delom kao da su to oni učinili, jer će shvatiti da si takvim plodom svojih sredstava doprineo na koristan način svom glasu i sjaju tvoje porodice, tvojih potomaka i potomaka čitavog grada.”
Arhitektura je instrument blagostanja i društvene ravnoteže, a potvrdu humanog ima svaki građevinski poduhvat.
DRUŠTVENI PROSTOR 1. Naziv za urbani prostor koji ima funkciju mesta za okupljanje, nasuprot biološkom prostoru, koji predstavlja zelene površine jednog grada.
2. Od pre izvesnog vremena i sam prostor se prodaje i kupuje. Ne više zemlja, tle, već društveni prostor kao takav, proizvod kao takav, to jest u tom cilju, sa tim finalitetom. Prostor nije više samo ravnodušna sredina, zbir mesta gde se obrazuje, ostvaruje, raspodeljuje višak vrednosti. On postaje proizvod društvenog rada, to jest veoma opšti predmet proizvodnje, pa prema tome i stvaranja viška vrednosti. Danas, ceo prostor ulazi u proizvodnju kao proizvod preko kupovine, prodaje, razmene delova prostora. Do nedavno, prostor koji se može strogo označiti i odrediti, pripadao je još tom svetom biću: zemlji. Pripadao je vlasniku, ostatku feudalnih vremena. Danas se ta ideologija i odgovarajuća praksa ruše.
Prizvodnja prostora sama po sebi nije nova. Vladajuće grupe su uvek proizvodile neki poseban prostor, prostor starih gradova, sela. Novo, to je sveukupna i potpuna proizvodnja društvenog prostora. To ogromno širenje proizvodne aktivnosti vrši se u zavisnosti od onteresa onih koji je izmišljaju, koji upravljaju njom, koji imaju koristi od nje. Strategija ide mnogo dalje od jednostavnog puštanja prostora u prodaju, deo po deo. Ona ne postize samo to da prostor uđe u proizvodnju viška vrednosti; cilj joj je potpuna reorganizacija proizvodnje podređene centrima informacija i odlučivanja.
Urbanizam prikriva tu džinovsku operaciju. On sakriva njene bitne crte, smisao i finalitet. Pod pozitivnom, humanističkom i tehnološkom spoljašnjošću, on prikriva kapitalističku strategiju: uticaj na prostor, borbu protiv opadanja srednje dobiti itd.
DUALIZAM, ARHITEKTONSKI Arhitektonsko učenje o dvojstvu, o postojanju dvaju različitih, potpuno suprotnih stanja, načina mišljenja, pogleda na aarhitekturu. Tako, na primer, nasuprot materijalnoj arhitekturi, postoji i ona duhovna, koja je podredjena spiritualnoj sferi. Na ovaj način, arhitektura je generalno podeljena na profanu, odnosno svetovnu i svetu, odnosno duhovnu, božansku.
DUHOVNI MODUL D.m. kao apstraktan razmernik nema veze sa geometrizmom, već je sredstvo za unutrašnje sagledavanje i određivanje kvalitetnih pojava na duhovnom ekranu stvaraoca. Kod individue d.m. funkcioniše na jedan način, shodno dometu njenog animomorfnog lika, a kod društvene formacije kao skupnog bića na poseban način, a u vezi sa vajanjem njegovog umnog i duhovnog lika.
Naziv duhovni modul koristi srpski arh. Nikola Dobrović, a on je uzet u nedostatku pogodnijeg izraza i još nedovoljno razrađene definicije za ovu vrstu unutrašnje pokrenutosti stvaralačkog duha. Zbog svoje zavičajnosti u dubinama stvaralačke svesti d.m. predstavlja suprotni pol, oprečno stanje i svrhu svim dosad poznatim spoljno-fizionomističkim modularnim šemama i modularnoj koordinaciji mera i količina.
Spoljna modularna promišljenost nekog arh. objekta, ma koliko naučno izveštačena i matematičkim sredstvima potkrepljena, predstavlja u stvarineku vrstu likovnog vodiča za fizionomističko rešavanje fasada, pristup problematici spolja. Površinska modularna promišljenost osnove statička je pojava, a kubni modularni sistem unutrašnje čaure rezultuje uobičajene statičke konstrukcije i njima odgovarajući kostur. Spoljni modularni sistemi kao srazmerno lakše primenljivi ne dopiru do epicentra, pa ni do hipocentra prostornog stvaralaštva. Oni se skoro isključivo kreću po periferiji događaja. Duhovni modul, međutim, za razliku od ovog, pokretač je onoga što tek treba da iznikne ni iz čega; on je oruđe za vajanje prostorne ideje po nekoj tek unutrašnjim vidom sagledanoj ideji. Zbog ovog njegovog svojstva, o duhovnom modulu je moguće govoriti samo na granici stvaralačke estetike, odnosno, filozofije prostora, ali ne odvojeno od kreacije.
Po svojstvu, d.m. je dinamički pokretač i usmerivač svakog istinskog delanja u prostornom stvaralaštvu, pogotovo onog za koji se tvrdi da se odvija na granici filozofije prostora. Imalac d.m., kao neeuklidovskog razmernika, ne može da bude prosečan inženjer arhitekt, već samo izvanredno obdarena stvaralačka jedinka sa velikom izgrađenom moći koncentracije. D.m. je instrument pokrenute mudrosti. Predstavlja antiakademski pojam. Deluje iznutra, iz potencijalnog žarišta (hipocentra), iz unutrašnjeg bića svoga imaoca kao stvaralačka opruga koja se aktivira izazovom nekog prostornog problema. D.m. vodi progresu, ostvarenju poborničkih dela lišenih opasnosti da se ponavljaju i rešavaju po nekom već unapred spremljenom kalupu.
DVANAESTINSKI SISTEM S obzirom na opštu upotrebu dvanaestinskog sistema kod računanja vremena, kod mera za dužine i površine i kod novčanog računanja bilo je razumljivo nastojanje da se uvede čisti dvanaestinski sistem brojeva. Iako bi se izbegle teškoće u računanju sa nizovima dvanaestica u decimalnom sistemu. Naročito se na tom radilo u Engleskoj. Filozof Spencer je za tu svrhu žrtvovao veliki deo svoga imetka. I danas, kad je službeno i praktički uveden decimalni sistem kod mera, tegova i novca, prilikom svake diskusije o standardnim merama javljaju se predlozi za uvođenje broja 12, 12 cm, odnosno 1,20 m kao osnovnih brojeva. Neki krugovi arhitekata daju naročitu prednost starim dvanaestinskim merama; pri tome misle većinom na stopu i palac koje su, takoreći, povezane sa čovečjim telom.
DVOCENTRIČNA OSNOVA Naziv za osnovu arh. objekta koja sadrzi dva centra kompozicije osnove. Često su to objekti gugačkog gabarita, nasuprot kompaktnim jednocentričnim zgradama sa jezgrom. Dva centra osnove sadrže udvojene elemente osnove,kao na pr. stepeništa, liftove i dr. Naročito je korišćen model projektovanja u periodu neposredno nakon Drugog svetskog rata.
DVODIMENZIONALNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja nije izvedena, već je predstavljena samo putem crteža, skice ili arhitektonskog projekta. Ovakva arhitektura često predstavlja vizije arhitekata o budućim gradovima i objektima i često je plod njihove beskrajne imaginacije.
DVORIŠNO GRUPISANJE (nem. Gehoeft) Grupisanje funkcionalno različitih odeljenja ili odvojenih objekata nekog domaćinstva okolo središnjeg zatvorenog dvorišta, prema njihovim funkcijama: kuća za stanovanje, štala, žitnica (ambar). Svi izdvojeni objekti čine zajednički oblik slova "U". Najznačajniji oblici d.g. seoskih kuća nalaze se u Srednjoj Nemačkoj i Francuskoj. D.g. može da ima različite varijante grupisanja, kao na pr.: stambena zgrada i štala se nalaze unutar jednog objekta. Na uličnoj strani najčešće se nalazi ograda sa malim ulaznim vratima za stanare pored velikih vrata za ulaz kola.
DVOSTRUKO FUNKCIONALAN ELEMENT Pojam se vezuje za arh. teoriju Roberta Venturija, koji pod njim podrazmeva onaj arh. element koji sadrži dvostruku funkciju, obzirom na pojedinosti njegove upotrebe i konstrukcije. Više- funkcionalna zgrada u svom ekstremnom obliku postaje Ponte Vecchio u Firenzi, Chenonceaux ili futuristički projekti Sant’ Elia-e. Svaka građevina sadrži unutar celine oprečne razmere kretanja, pored složenih funkcija. Le Corbusiervov porojekat za Alžir predstavlja istovremeno i stambenu zgradu i auto put, a Kahnova ulica “želi da bude zgrada”. Takođe, jedna prostorija može imati mnogo funkcija u isto vreme ili u razna vremena. Kahn više voli galeriju jer je ona usmerena i neusmerena, hodnik i soba u istovreme. Soba sa jednom više nastajućom nego određenom namenom, i sa pokretnim nameštajem pre nego sa pokretnim pregradama, omogućava perceptualnu fleksibilnost više nego fizičku fleksibilnost i dozvoljava čvrstinu i trajnost koji su još uvek potrebni našoj zgradi. Valjana dvosmislenost tako omogućava korisnu fleksibilnost.
DVOTRAKTNA KOMPOZICIJA (nem. Zweibuendig) Kompozicija unutrašnjeg prostora koja se sastoji iz dva trakta – niza ili reda soba, postavljenih poduzno sa jedne i druge strane središnjeg hodnika.
DVOTRAKTNA KUĆA Predstavlja kuću kod koje su sobe projektovane tako da se nalaze u dva paralelna niza postavljena oko zajedničkog centralnog koridora. Prema nekim autoritetima, jedna od najranijih dvotrktnih kuća koje su se zadržale do danas, je Whitehall, Shrewsbury, Shropshire (1578-82), mada se za uzor tipa ove kuće u Britaniji uzima ona od Inigo Jones-a, Queen’s House, Greenwich (1616-35), koja je bila veličanstvenija, koja predstavlja ne redak engleski plan iz XVII veka.
EARTH – WORK ARCHITECTURE (engl. ) Postoji duga tradicija gradnje i gradjevina napravljenih od zemlje, blata (v. Adoba, Ćerpič, Pise de terre). U periodu 1960-tih načinjeno je više pokušaja da se izgradi kuća putem iluvanja betona unutar nasipa od zemlje koje će biti otkopane nakon što se beton stvrdne, kreirajući na taj način forme nalik pećini, koje se nazivaju earth-work architecture.
ECO-CHIC ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja je inspirisana zen arhitekturom, koja upotrebljava prirodne materijale, jednostavne forme i posmatra objekat koji je u konstantnom skladu sa prirodom i prirodnom okolinom. Naričito je karakteristika za japansku arhitekturu, koja poseduje specifičan odnos prema zelenilu, uvodeći ga sve više u enterijer, što se naziva eco-chic enterijerom. Takodje, vrt u neposrednoj blizini objekta se smatra spoljašnjm sobom.
ECO-TECH Neki posvećeni arhitekti pokušavaju da eco-tech predstave kao umetnost, ali njihovi načini izražavanja su često zatvoreni unutar okvira modernističkih konvencija. Karakter eco-tech arhitekture medju prvima predstavlja arhitekta Thomas Herzog, koji je od perioda 1970-tih ozbiljan i konsistentan pionir u kombinovanju racionalističke ekonomije u smislu obraćanja prema ekološkim principima. Profesor na minhenskom Tehničkom Univerzitetu, pobornik interdisciplinarnog timskog rada u arhitekturi, on se ubraja medju najznačajnije moderne ekološke arhitekte. Herzog interpretira tehnologiju kao odgovor na probleme zoniranja, prirodne infrastrukture, ekonomije, solarne energije i termalnih vrednosti različitih materijala. On se rukovodi zakonima fizike i promenljivim uslovima prirode koji sve više postaju elementom savremene progresivne arhitekture. Njegova kuća u Regensbugu, Nemačka (1977-79) predstavlja vanredno lep primer spoja ekologije i tehnologije, upotrebom prirodnih materijala, kao što su drvo i staklo, i korišćenjem tehnologije za obezbedjenje pasivnog solarnog sistema za zagrevanje kuće. U Francuskoj, eko-tech arhitektura dobija podstrek u radovima arhitekata Jourda i Perraudin-a, kao što je privatna kuća u Lyon-St. Just-u, Lyon, Francuska (1984) i Cite Scolaire Internationale de Lyon, Lyon, Francuska (1989-92). Jean Nouvel koristi visoku tehnologiju spojenu sa upotrebom ekoloških principa prirodne insolacije i zagrevanja na projektu Institut du Monde Arabe, Pariz (1981-87), dok u Fondation Cartier, Paris (1991-94), zgradi smešta unutar vizuelno transparentne staklene opne, stvarajući neposrednu vezu izmedju spoljašnjeg i unutrašnjeg prostora.
EDITING (engl. izdavanje) Specifičan pojam koji se koristi u Italiji i Španiji da bi označio proizvodnju objekata od strane jedne kompanije, bez njenog neposrednog učešća u njihovoj proizvodnji. Drugim rečima, ona preuzima i realizuje razvoj jednog proizvoda, marketing i distribuciju, ali podizvođači preuzimaju deo posla od proizvodnje do lanca prodavnica. Kompanija - jezgro često preuzima sklapanje i pakovanje proizvoda. Ovaj proces najčešće vrše male kompanije koje uzimaju učešća u kratke proizvodne programe i male proizvodne serije objekata niske tehnologije kao što su nameštaj, oprema za nameštaj ili osvetljenje. Kao sam proces, e. ima prednost zbog svoje velike fleksibilnosti, jer se oslanja na širok krug postojećih proizvođača i radionica, izbegavajući na taj način investiranje u skupe proizvodne pogone. Međutim, mana ovakvog proizvodnog procesa je teško i komplikovano kontrolisanje kvaliteta proizvoda svakog pojedinačnog podizvođača, budući da se oni ne proizvode na jednom mestu.
EFEMERNAARHITEKTURA Naziv za prolaznu, razgradivu, arhitekturu. Efemerna arhitektua je promenljiva i vremenski nepostojana . Nasuprot efemernoj arhitekturi postoji eternalna arhitektura, što je naziv za večnu, večitu, neprolaznu, trajnu arhitekturu. Eternalnu arhitekturu pronalazimo medju egipatskim piramidama, grčkim hramovima, rimskim koloseumima, gotičkim katedralama, pa sve do danas. V. Efemernezgrade
EFEMERNEZGRADE (lat.) Zgrade kratkog veka, arh. objekti koji su namerno ili nenamerno projektovani i izvedeni da bi trajali u jadnom kratkom periodu. Američka stambena arh. počiva na sistemu e.z. Osnovni materijali gradnje su drveni materijali, a ove zgrade nije predviđeno da traju više od nekoliko desetina godina.
EGALITARIJANIZAM U ARHITEKTURI Ideja totalne jednakosti u arhitekturi i urbanizmu, koja se često poistovećuje sa idejom “fašističke” ili “totalne urbanizacije”. Egalitarijanizam pretpostavlja apsolutnu jednakost, na pr. svako u jednoj zgradi ima istovetno prostranu sobu, ili kvadratni prostor unutar modularne mreze, koji koristi za sve funkcije. Egalitarijanska arhitektura je često postavljena kao izraziti kontrast prema prirodi i predstavlja strukturu koja, nasuprot prirodnoj, predstavlja statičnu i nepromenljivu sredinu.
EGOCENTRIČNI ARHITEKT Pojam nastao u arhitektonskoj kritici da bi odredio ili opisao stavove ili radove pojedinih arhitekata, kao na pr. Waltera Gropiusa. E.a. je naziv za aarhitektu koji unutar sveukupnog sklopa arhitektonskih okolnosti i događaja, prvenstveno ističe i postavlja sopstvenu ličnost.
EGZISTENCIJALNI KLIMAT Predstavlja pojam koji objašnjava uslove urbane sredine koji predodređuju karakteristike i način ponašanja pojedinca u njoj. Uklapanje ponašanja pojedinca u urbanoj sredini suštinski je povezano sa postojanjem e.k. o kome urbanisti, pogotovo u periodu progresističkog urbanizma, nisu vodili računa. Higijensko uređenje i racionalna podela gradskog prostora sami po sebi nisu u stanju da stanovnicima obezbede osećanje sigurnosti ili slobode, bogatstvo izbora delatnosti, utisak živosti i element zabave koji su neophodni za mentalno zdravlje i koji se odražavaju na fizičko zdravlje.
EGZISTENCIJALNI MINIMUM U ARHITEKTURI Pojam koji je u arhitekturu uveden na Drugom kongresu CIAM-a, 1929.g., na kojem je raspravljano na temu e.m., odnosno, projektovanje mesta stanovanja minimalne veličine i cene. E.m. je kao pojam vezan za radove Ernst Maya, koji je bio ovlašćeni gradski arhitekt u Frankfurtu i u čije vreme je u Frankfurtu, u periodu 1925-30.g. podignuto 15.000 masovno proizvedenih stanova, sa ugrađenim nameštajem i osnovnim uređajima. Ova naselja predstavljala su konvencionalan znak socijalističke arh., koja je napadana u vreme Hitlera kao “kulturni boljševizam”.
EGZISTENCIJALNI PROSTOR Predstavljaprostor u kojem čovek egzistira, postoji, bivstvuje. On predstavlja čovekovu jasnu i stabilnu, nepromenljivu predstavu njegove okoline.
EGZOGAMIJA U ARHITEKTURI Naziv za mešanje dvaju ili više arhitektonskih stilova na jednom objektu.
EGZOTIČNA ARHITEKTURA Naziv za arh. koja je po poreklu nastanka “inostrana”, tuđa ili daleka po uobičajenom shvatanju. Tako, na pr., za evropsko shvatanje, egzotičnu arh. predstavlja autentična arh. tredela Afrike, Dalekog Iistoka, Okeanije. Postoje primeri upotrebe elemenata e.a. unutar enterijera ili koncepta gradnje jednog arh. objekta. Elemente e.a., tako, srećemo kod nadrealističke arh., simbolističke arh., ali i u arh. elementima doba renesanse i baroka. Najčešće istorijske primere e.a. pronalazimo u vrtnoj arhitekturi.
EGZUBERANTNOST (l. exuberanti) Pretrpanost, bombastičnost, obilje, prekomernost, prebujnost.
EKLEKTICIZAM, KAO NAČIN MIŠLJENJA (gr. eklegw odabiram, eklektikoz odabiran, koji odabira) Fil. način mišljenja kada neko ne stvara svoj sopstveni sistem, nego bira iz drugih sistema ono što mu izgleda tačno i zgodno, pa onda od toga gradi celinu i sistem.
EKO BIO GRADNJA (nem. Oeko baubiologie) Naučna disciplina koja je nastala nastojanjima graditelja da načine gradjevinu – kuću optimalnih karakteristika uz upotrebu ekološki i biološki zdravih gradjevinskih materijala. U eko bio gradnji gradjevinski materijali su prirodni, razgradivi, ne zagadjuju okolinu. Bio gradnja podrazumeva upotrebu bioloških, čistih materijala za gradnju, sa izuzetnim ekološkim svojstvima. Ekološki – biološki materijali za gradnju su: zemlja, drvo, seno, trava, trska, keramički i opekarski proizvodi i sl. Ekološki – biološki izvori energije su: solarna energija, energija vetra, energija razgradjivanja bio mase (bio gas) i dr.
EKO GRADNJA (nem. Oeko bau) Naziv za gradnju ekološki čistu, razgradivu, neagresivnu, gradnju hemijski čistim materijalima. Savremena gradnja mora da zadovolji specifične ekološke uslove u pogledu ugradjenog materijala i sredstava za njihovo vezivanje. Upotreba ekološki nezdravih materijala dovodi do pojave bio patogenih prostora.
EKOGRAFIJA (gr. oikoz kuća, grajw opisujem) Opisivanje kuće.
EKOLOGIJA (gr. oikoz kuća, logia) Biologija i fiziologija u užem smislu, nauka o odnosima životinja i biljki prema svojoj mrtvoj i živoj okolini, kao i jednih prema drugima. U ekologiju spada, na primer, ishranjivanje, stanovanje, mesto stanovanja, rasprostranjenost, porodični i društveni život, negovanje mladunaca, oplođavanje biljki, simbiotični odnosi itd.
EKOLOŠKA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja sadrži poseban, pažljivo razmatran odnos prema životnoj sredini, sadejstvujući zajedno s njom. Ekološka arhitektura uzima u obzir prirodne zakonitosti i zahteve prirodne sredine u kojoj se nalazi, ne narušavajući je, već, uključujući se u njene prirodne tokove. Primeri ekološke arhitekture su: arhitektura zemlje, solarna arhitektura, drvena arh. i dr. Ekološka arhitektura koristi konzervaciju energije, efikasnu insolaciju, kišnu vodu i proces recikliranja u najvećoj mogućoj meri. Termin je skovan u periodu 1970-tih.
Bez obzira da li se naziva ekološkom, održivom ili zelenom arhitekturom, environmentalan senzibilitet koji je evidentan u arhitekturi danas je različit od nastojanja koja su načinjena nakon velike svetske krize u periodu ranih 1970-tih. Široko polje koje sadrži ova nova arhitektura prostire se izvan jednostavnih dendencija uštede energije putem solarnog grejanja individualnih zgrada, internacionalnoj medjuzavisnosti i obnavljanju izvora. Ovaj razvijajući ekološki stav zasniva se na sve većoj svesti o unutrašnjoj tenziji koja postoji izmedju aktivnosti gradnje i neophodnosti da se sačuva zemlja od potencijalne ekološke katastrofe. Pozicionirana kao više pragmatična alternativa koja se javila u periodu kasnih 1960-tih i ranih 1970-tih, održivost je formulisana kao srednje rešenje postavljeno izmedju zahteva onih koji su tražili kompletno zaustavljanje razvoja u nameri da se zaustavi dalja environmentalna destrukcija i onih koji su verovali da je moguć neograničen razvoj, bez bilo kakvih limita koji bi obezbedili svetski ekološki balans. Na konferenciji Svetske komisije Ujedinjenih nacija o životnoj sredini 1986, na sednici kojom je predsedavao predsednik vlade Norveške Gro Harlem Brundtland, donet je koncept održivosti koji je definisan kao “putevi socijalnog, ekonomskog i političkog progresa koji rešavaju potrebe sadašnjice bez ugrožavanja mogućnosti budućih generacija da reše sopstvene potrebe”. Koncept je dobio dodatnu podršku od strane Svetskog Samita kojeg je organizovao Maurice Strong a koji je sponzorisala ista komisija Ujedinjenih nacija, a koji je održan u Rio de Žaneiru 1992. Sledile su konferencije o ljudskim pravima u Beču, populaciji i razvoju u Kairu, socijalnom razvoju u kopenhagenu, o ženskim pravima u Pekingu i ljudskim naseljima u Istanbulu, koje su se, svaka za sebe, fokusirale na specifične socijalne komponente proširenog manifesta o životnoj sredini.
Odražavajući univerzalnost pokreta o održivosti, briga za životnu sredinu je imala centralnu ulogu na Svetskoj izložbi, Expo 92 u Seville-i. Centralni objekt izložbe bila je bioklimatska sfera, arhitekata Antonio Cano, Pedro Silva i Manuel Alvarez-a. Centralnu osu izložbe, Avenue of Europe, projektovali su arhitekti Jean Marie Henning i Nicolas Normier, a koja je sadržavala elemente arapskih malqaf-a, “hvatača vetra”, koji su obezbedjivali povoljnu mikroklimu. Vodeni zid dug 400 metara projektovala je američka grupa SITE.
Ovaj senzitivitet za ekologijom proizveo je zainteresovanost mnogih teoretičara za to područje, paralelnu onom koju je opisivao Jean-Francois Lyotard u periodu kasnih 1970-tih i ranih 1980-tih, kao “period popuštanja” . Medju najpopularnijim tendencijama ovogn tipa bila je prva koja je obuhvatila tehnologiju kao sredstvo za obezbedjenje rešenja za tekuću environmentalnu krizu. Koncept koji je imao centralno mesto u ideologiji održivosti bio je paradoksalno onaj koji je dostigao svoj ekstrem u high-tech arhitekturi Nicholas Grimshaw-a, projektu nazvanom Eden project, koji se realizuje u Cornwall-u, UK, a koji treba da replicira prirodne cikluse i procese. U ovom smislu, projekt prati prethodne projekte, kao što je bio Biosphere II u Arizoni, koji je realizovan 1991 (nakon Biosphere I, Zemlje). Eden project je porodjena zamisao Tom Smit-a, koji je takodje kreirao Lost Garden u istoj regiji Cornwall-a. Arhitekti su prišli ovakvim environmentalističkim stavovima postavljanjem pitanja u vezi načina na koji mogu različite kulture biljaka kao i ljudi da se nalaze u medjusobnom odnosu na istom područuju. Rezultati njihovog rada bili su osnova za program koji je predložila Agenda 21, program Ujedinjenih Nacija za Akciju, koja je rezultovala iz zaključaka konferencije u Riju. Uskoro se konsultuju botaničari iz celog sveta o potencijalu žetvi i vrsta biljaka koje treba uključiti u program ekološke arhitekture.
Vrlo brzo razvija se tendencija korišćenja prirodnih materijala za gradnju. Opeka je odličan materijal u okolnostima održivosti jer traži relativno malo energije za proizvodnju – u poredjenju sa aluminijumom, staklom ili čelikom – a ima odlične termičke sposobnosti. Upotrebom opeke, arhitekti redukuju potrebu za velikim sistemima grejanja i hladjenja, što dovodi do razvoja novog arhitektonskog tipa zasnovanog na upotrebi opeke.
Ekološka arhitektura ima svoje široke sledbenike po svetu i čvrsto je povezana sa drugim stilovima, kao što je na primer vernakularna arhitektura. Medju najznačajnijim protagonistima ekološke arhitekture, izdvajaju se: Michael Hopkins, Inland Revenue Centre, Nottingham, UK (1992-4), New Parliamentary Building, london (1989); Future Systems, London Scheme, Zero Emission Programme (1995); Renzo Piano, J.M. Tjibaou Cultural Centre, Noumea, New caledonia (1991-7); Short, Ford and Associates, Queen’s Building, De Montfort University, Leicester (1993); SITE, Tennessee Aquatorium, Chattanooga project (1993), TIECC Communications Centre project, Trawsfynydd, Wales (1994); Richard Rogers, Master plan for Majorca, kod Palma (1994); Ken Yeang, MBF Tower, Penang (1990-93); Gaia Associates, Waterfall House, County Meath (1989-90), Eco House, County Cork (1995-6); Aspen Design Group, Rocky Mountain Institute, Old Snowmass Valley, Aspen, Colorado (1984); Center for Regenerative Studies: California State Polytechnic University, Pomona (1994) i dr.
EKOLOŠKA KUĆA Kuća nastala upotrebom ekološki zdravih materijala. Savremene tendencije gradnje kuća za stanovanje u značajnoj meri se oslanjaju na upotrebu ovih materijala. Savremeni standardi upotrebe materijala u stambenoj izgradnji sve više uključuju ekološke zahteve.
EKOLOŠKE KARAKTERISTIKE ARHITEKTONSKOG OBJEKTA Sledeće karakteristike jednog arhitektonskog objekta se smatraju ekološkim karakteristikama: upotreba prirodnih materijala, uvodjenje prirodne sredine u objekt, odnos prema zelenilu, odnos prema polucijama, korišćenje prirodnih resursa.
EKONOMIČNOST GRADNJE STAMBENIH ZGRADA Veće potrebe za kvalitetnim stanovanjem i nedostatak sredstava da se one zadovolje (posebno kod nas) učinile su ekonimičnost gradjena višestambenih zgrada prvorazrednim društvenim i stručnim problemom. Ekonomičnost, svakako, ne zavisi samo o troškovima gradnje i održavaja stambene zgrade, nego i o upotrebnoj vredosti, korisnosti i mnogim drugim činiocima. Ako se uzmu u obzir samo troškovi gradjenja višestamben zgrade, ekonomičnost zavisi o arhitektosnko-prostornim kriterijumima ekonomičnosti (odnosi se na ukupnost zgrade) i o užim gradjevinskim kriterijumima ekonomičnosti (odnosi se pretežno na parametre stana). Ta se dva kriterijuma nalaze u medjusobnoj čvrstoj uzročnoj vezi.
EKONOMIJA PROSTORA Proučava ekonomske aspekte i karakteristike prostora uopšte ili pojedinačnog arh. ili urban. prostora. U arh. smislu, e.p. se sadrži u ekonomičnosti arhitektonskog plana, koja je ostvarena putem ekonomične upotrebe konstrukcije i konstruktivnog sistema, građevinskog materijala, ekonomične organizacije prostora (funkcionalan položaj prostorija, komunikacija) ekonimičnost u upotrebi arh. objekta (održavanje, grejanje, izolacija) i dr. U urban. smislu, e.p. se posmatra sa aspekta kompozicije, tipa izgradnje, saobraćajne strukture i komunikacija i dr.
EKONOMSKI KRITERIJUMI GRADNJE Posteoje sledeći najznačajniji ekonomski kriterijumi gradnje: cena izgradnje, cena lokacije, cena opremanja, tržišna cena gotovog objekta.
EKSPERIMENTALNAARHITEKTURA (engl. Experimental architecture) Arhitektura koja ispituje koncepte i granice i posvećena je eksperimentisanju sa formama, materijalima, tehnologijom, konstruktivnom metodologijom, pa čak i socijalnom strukturom. “Eksperimentalna arhitektura” je bio naslov knjige Peter Cook-a (1971), koja je identifikovala odredjene arhitekte, uključujući Friedman-a, Goff-a, Otto-a, Price-a, Smithson-ove, Soleri-ja i Tange-a, kao i grupe arhitekata, kao Archigram, Haus Rucker Co., i Metaboliste, kao one koji su uključeni u eksperimentalnuarhitekturu.
EKSPERTIZA (lat. expertus iskusan, vešt) Veštačenje. E. umetničkih dela obavljaju visoko kvalifikovani stručnjaci, profesionalni poznavaoci umetnosti kojima je dužnost da ustanove autentičnost i vrednost pojedinog umetničkog dela. Svoje sudove temelje na stilskim karakteristikama vremena postanka umetničkog dela, na morfološkim detaljima, na karakteristikama umetnikovog rukopisa, sastavu materijala, rendgenskih snimanja i dr.
EKSPRESIJA Je i kao naziv i kao zaokupljenost stvaralačkog duha suprotna impresiji. Po svom značenju, e. je izraz pokrenut iznutra iz bića stvaraoca. Ona je izražavanje koje kao proces ima svoje polazište u dubinama individualne osećajnosti. Naravno, takva osećajnost nema nikakve veze sa neurotičnim reagovanjima nervnog sistema, sa neurotičnim delima. Kao psihološki proces predstavlja suprotan pravac impresivnom primanju spoljašnjih pojava, utiscima koji do stvaraoca dopiru neposredno iz spoljnjeg sveta a ne iz unutrašnje stvarnosti.
EKSPRESIONISTIČKA TEORIJA ARHITEKTURE Teorija koja podrzava arh. stanovište da postoje određena značenja suštinski unutar forme koja se prenose direktno, bez obzira na kontekst. Tako, jedna uglasta, linija koja se ističe, nosi unutrašnje suštinsko značenje aktivnosti i ovo suštinsko značenje prirodno teži da se pridruži ostalim značenjima kao što su oštrina, snaga, hladnoća, blistavost. U isti mah, zbog suprotnih razloga, tekuća horizontalna lnija prirodno ima tendenciju značenja pasivnosti i prirodno teži da se poveže sa grupom koja sadrži zaokruženje, toplinu, prijatnost, rumenilo i nadasve zenstvenost.
EKSPRESIVNO IZRAŽAVANJE (l. expressio) Izrazit, izražavanje, izrazitost, izražajnost, prikazivanje; slik. pojačavanje boja, izbor boja.
EKSTENZIJA, ARHITEKTONSKA Naziv za pružanje, rasprostiranje, širenje, proširivanje jednog arhitektonskog stila, pokreta, učenja, arhitektonskog tipa gradjevine ili konstrukcije. U urbanističkom smislu, urbana ekstenzija označava rasprostiranje jednog grada ili urbanog područja
EKSTERIJER Naziv za spoljašnji prostor, prostor izvan pokrivenog područja jednog arhitektonskog objekta. Nasuprot eksterijeru nalazi se enterijer, koji predstavlja pokriven prostor.
EKSUBERANCA, ARHITEKTONSKA Naziv za bujnost, veselost, živost arhitektonskih oblika na jednom arhitektonskom objektu. Arhitektonska eksuberanca je karakteristična za arhitekturu epohe baroka.
EKVILATERALAN (l. aeyuus jednak, isti lateralis bočni) Sa jednakim stranama, istostran, ravnostran).
EKVILIBRIJUM, ARHITEKTONSKI Naziv za ravnotežu jedne arhitektonske kompozicije, ravnotežu motiva na fasadi, ravnotežu jednog arhitektonskog plana.
ELABORAT Zbir dokumenata (projekti, tehnički opis, geološko-geomehanički izveštaj, predmet, predračun, ekonomski uporedni računi itd.) kojim se dokazuje – opravdava jedno rešenje, ili se po razradjenom rešenju, koje je već usvojeno, odobravaju krediti i izvode objekti. Prema izloženom, razlikujemo elaborate: pretprojekta, idejnog projekta, investicionog programa, glavnog projekta, licitacioni elaborat i kolaudacioni elaborat.
ELEKTROGRAFSKA ARHITEKTURA, ELECTROGRAPHIC ARCHITECTURE (engl.) Termin je skovao Amerikanac Tom Wolfe godine 1969 da bi opisao strukture koje nose električne reklamne znakove ili sky signs.
ELEKTRONSKA REVOLUCIJA I ARHITEKTURA Znađčajna revolucija danas je tekuća elektronska revolucija. U arhitektonskom smislu, sistemi simbola kojima nas tako uspešno snabdeva elektronika značajniji su često od njenog inženjerskog sadržaja. Najbitniji tehniloški problem sa kojim smo suočeni jeste humano uklapanje razvijenih naučđnih i tehničkih sistema i naših nesavršenih i izrabljenih ljudskih sistema, što je problem vredan pažnje naučnih ideologa i vizionara u arhitekturi.
ELEMENT POVRŠINE Element je površina koju zauzima upotrebni predmet u neposrednom odnosu sa korisnikom. To je veličina koja je proizišla iz njihovog međusobnog odnosa a zavisna je od polozaja korisnika prema upotrebnom predmetu.
Stoga se jedan upotrebni predmet pojavljuje bezbroj puta ali u različitim elementima.Element je upravo najpromenljivija veličina u projektovanju.
ELEMENTARIZAM 1. Pojam kojim je označavana arhitektura Theo Van Doesburga, ekspresivno nastala iz njegovog slikarstva, apstraktna, anti-naturalna, bazirana na pravim linijama, primarnim formama i bojama, ravnim panelima i pravougaonicima. Pojam je proširen na savremenu arhitekturu sličnih stilskih karakteristika. V. Neo Plasticizam.
2. U intimističkoj i postmodernoj arhitekturi, pojam označava arhitektonski stav razvijanja elemenata teorijske misli i projektantske prakse, karakterističan za rad Alda Rossija. Rossi stvara svet elementarnih formi koje jesu uzete iz geometrije, ali kroz filter istorije. U sistemu svojih elementarnih formi Rossija, stub ima svoj arhetip u cilindru; zabat i dvostrešni krov svode se na isto toliko elementarnu formu, prizmu koju generiše jadnakostrani trougao; prozor Rossi nalazi u kvadratu, formi u kojoj ni jedna od dve dimenzije nema prevagu, sopstvenu samostalnu ravnotezu i maksimum jednostavnosti; kupola u ovom procesu geometrijske identifikacije postaje polusfera ili piramida, a zid sačinjava pregrade ili prstenove i može da sadrži paralelopipede ili prizme sa poligonalnim matricama. Elementaristički kompozicioni metod zasniva se na atonalnom i neočekivanom sastavljanju ovih arhetipova, sposobnom da ih ponovo istakne kao forme koje se pomaljaju iz memorije i da na stvaralački način tumači njihove arhitektonske mogućnosti.
ELEMENTARIZAM U ARHITEKTURI Stav u arhitekturi, nastao u najranijim periodima razvoja arhitekture, koji pretpostavlja upotrebu osnovnih arhitektonskih sredstava i ostvarenje elementarnih funkcionalnih i drugih potreba jednog arhitektonskog objekta. Elementarizam zastupa ideju da arhitektura treba da bude zasnovana na elementarnim geometrijskim formama, čistim i jednostavnim, koje će na najbolji mogući način izvršiti potrebne funkcije.
Arhitektonski elementarizam pronalazimo u praoblicima arhitekture: šatoru, kolibi, iglou, koji zadovoljavaju samo elementarne čovekove potrebe – potrebu prenoćišta i mesta za obedovanje.
U savremenoj arhitekturi, postoji tendencija povratka arhitektonskom elementarizmu. Moderna i post moderna arhitektura koriste elementarne geometrijske forme: kvadrat, trougao i krug, da bi izgradile najsavršenije arhitektonske kompozicije.
ELEMENTI SISTEMA Osnovna obeležja nekog arhitektonskog ili urbanistikog sistema su: elementi sistema, njihova svojstva i njihova povezanost. Elementi sistema su objekti, komponente i delovi sistema. Bez njih nema “organizma” sistema, ali oni ne određuju kvalitetivnu stranu sistema. Kvalitetivna strana se određuje aspektom posmatranja - istraživanja i struktuiranjem elemenata. Sadrzaj sistema su njegovi elementi ali promenom odnosa elemenata menja se karakter sistema iako se karakter i priroda elemenata nije promenila. Promenom odnosa i kriterijuma elemenata sistema vrši se promena i samog sistema. Zbog toga se isti elementi mogu naći u različitim sistemima gde u različitim kompozicijama uvek dobijaju osobene atribute. Svakako da važi i obrnuto, tj. potpuno različiti elementi po prirodi i sadržaju, struktuirani na određenim principima predstavljaće isti sistem u funkcionalnom smislu.
Elementi sistema mogu biti: zakoni, procesi, atomi, neuroni, geni, ćelije, gasovi, brojevi, tačke, jedinke, gradovi, funkcije, matematičke promenljive i sl. Dakle sve ono što ne podleže daljem raščlanjavanju n delove i čija unutrašnja struktura nije objekat daljeg izučavanja u datom kontekstu.
EMANCIPACIJA FORME Naziv za ispoljavanje razvoja jedne arhitektonske forme, njen razvoj i niz promena. Prema Semperu, emancipacija forme “treba da potekne iz samog materijala i iz same korisnosti ili upotrebe”. Prema Rieglu, “raskid sa realnim je nužan ako forma sadrži u sebi izvornu snagu simbola i ako je čovekovo delo. Piramidu, kupu, koje ne teže ničemu drugome do sebi samima, može u činu njihove sublimacije da preuzme svaka kultura kao spomenik i simbole uopšte.”
EMPIRIZAM U ARHITEKTURI Stav u arh. prema kojem je celokupno čovekovo znanje na podričju arh. sadržano u njegovom iskustvu, a arh. projektovanje treba da bude konačan rezultat iskustvenog doživljaja projektanta. Arhitekti empiričari su oni koji se u svom radu i mišljenju oslanjaju na iskustvo. Empiričari su tokom istorije arh. do svog znanja dolazili putem ogleda, ne upravljajući se spekulativnim mišljenjem. Mnoge egzaktne teorije u arh. predstavljaju empirijske teorije (teorija elastičnosti, teorija loma), gde su rezultati prvenstveno provereni laboratorijskim putem.
O odnosu i uticaju empirijske veštine i znanju u arhitekturi, Otto Wagner ovako rezonuje: “Arhitektove sposobnosti i znanja u arhitekturi se zasnivaju na dva svojstva, na urođenom smislu (predispoziciji, empiriji) i na promišljenom, odnosno, stečenom znanju. Ukoliko ove dve osobine dolaze više na videlo u nekom uravnotezenom vidu, utoliko je veća vrednost umetničkog dela koje se proizvodi njihovim posredstvom”. Jean Rondelt daje prenost empirizmu u arhitekturi: “U umetnosti građenja ima mnogo stvari s kojima se čovek može upoznati samo putem iskustva. Uostalom, empirizam je najdugotrajnije pratio istoriju građenja. Građevinarstvo još uvek u ogromnoj svojoj masi počiva na klasičnim, da ne kažemo primitivnim, sredstvima građenja. Na tom planu su sva strahovanja o opasnosti preterane mehanizacije, industrijalizacije i modernizacije uopšte, sasvim neadekvatna stanja stvari i stoga deplasirana”.
E. je težnja za humanizacijom dogmatičkog funkcionalizma protiv koga su pravoverni funkcionalisti zauzimali protivan stav tvrdeći da je on opasna potvrda tradicionalizma.
E. je prirodan stav skandinavskih zemalja koje su dosta vremena bile posmatrači porekla i postanka savremene arh. misli u ostalim delovima Evrope. One se nisu otpočetka kalile u prevratničkoj proceduri novih nastojanja, ali su ipak bile pod uticajem tih zbivanja. Izraz “neoempirizam” upotrebio je prvi put engl. umetnički kritičar Richards u svom prikazu danske arh. u “The Arhitectural Review”, juna 1958.g. U to doba papirnatih projekata, napori su već bili usmereni na izvođenje što većeg broja savremenih arh. objekata. E. znači dobrim delom: služiti se više tuđim nego sopstvenim iskustvom. Iskustveno se došlo do saznanja da je pogrešno sputavati maštu arhitekata, jer njegovo delanje se ne svodi samo na mehanističko - šematsko zadovoljavanje postavljenog zadatka. Idući dalje po toj logici, a postupajući iskustveno, e. se predstavlja kao ono shvatanje po kome se do novih saznanja i pojava iz unutrašnjeg i spolješnjeg sveta dolazi posmatranjem zbivanja i što trezvenijim rasuđivanjem. E. je dopuna funkcionalizma, koji u arh. predstavlja samo područje krajnje racionalnih postupaka. Na neku ruku spaja teoriju i dogmu, imajući u vidu ne samo stvarne čovekove potrebe nego i njegovo duševno kretanje. Teorija e. zasniva se na iskustvu a ne na opitima.
Arhitekti severa Evrope pristupaju svakom problemu od slučaja do slučaja. Zadojeni drugim pojmovima, pozajmljenim iz iskustva, postaju tek kao takvi ubeđene pristalice slobodnijeg planiranja, originalnijeg načina tehničkog prikazivanja i precizne izrade pojedinosti. U ovom zadnjem naporu, uspeli su do savršenstva.
Kad se radi o savremenoj arh. na severu Evrope, onda se pored Finske, Švedske, Norveške ocrtava i stvaralački lik Danske u toj zajednici odnegovanoj postupcima empirije.
ENERGIJA U ARHITEKTURI Energetski pristup arhitektonskom projektovanju predstavlja osnovu ekološke arhitekture. Arhitektura korespondira sa gotovo svim vrstama energije: solarna energija, toplotna energija, elektromagnetna energija, energija prirodnih činilaca (vetar i sl.), energija zemljine teže i dr. Projektovanje sa posebnim odlikama pristupa sunčevoj energiji kao proizvod ima solarnu kuću. Ekološka gradnja koristi ekološke, prirodne i razgradive materijale (zemlja, opeka, drvo, slama). U odnosu na tip korišćenja ili postizanja energije, razlikujemo više tipova arhitektonskih objekata: Kuća zemunica, kuća od naboja, kuća sojenica, solarna kuća, vetrenjača, energetska kuća i dr.
ENGINEERING DESIGN (engl. inženjerski dizajn) Predstavlja pojam koji opisuje aspekt trodimenzionalnog dizajna koji se odnosi čisto na tehnički funkcionalni aspekt objekta, pre nego na njegove estetske ili formalne karakteristike.
ENTERIJER (l. interior unutrašnji, franc. enterieur, engl. interior) Unutrašnjost, unutrašnjosti neke sobe ili građevine; supr. eksterijer. Naziv za arhitektonski oblikovan i obradjen unutrašnji prostor jednog arhitekronskog objekta. Enterijer predstavlja unutrašnjost jedne kuće ili gradjevine uopšte. Nasuprot enterijeru, eksterijer predstavlja arhitektonski oblikovan spoljašnji prostor. Enterijer je takodje područje u okviru arhitekture, koje se bavi oblikovanjem unutrašnjeg prostora, a arhitekta koji oblikuje unutrašnjost objekta, zove se enterijerista.
ENTERIJER, OSNOVNI ELEMENTI Osnovni elementi enterijera su: konstrukcija, organizacija prostora (dispozicija), podovi, zidovi, tavanice i njihova obrada, otvori (vrata, prozori), nameštaj, grejanje, rasveta. Razumljivo je da ovi elementi, sami za sebe, ne čine enterijer kompletnim. Upotpunjuje ih niz predmeta, ne manje značajnih, koje možemo nazvati dopunskim elementima: draperije, tepisi, predmeti umetničke izrade (slike, skulpture i sl.), ostali upotrebni ili ukrasni predmeti: veći muzički instrumenti, svećnjaci, preklade za kamin, posudje, pribor za jelo, ogledala itd.
Istorijska zbivanja, promene društvenih uredjenja i načina života, kontakti sa drugim civilizacijama (ili ponovna otkrića starih, gotovo zaboravljenih), tehničke inovacije i sl. uticali su da su se konstrukcija, materijali, oblici i dekoracija elemenata enterijera menjali. Ove promene možemo proučavati upoznavanjem stilskih razdoblja pojedinačno (po nekom sistemu, odn. hronologiji) ili prateći razvoj odabranih elemenata enterijera kroz duži vremenski period.
ENTERIJER, UNUTRAŠNJOSTPROSTORIJE (Arh.). Unutrašnjost prostorije na umetnički način obrađene raznim sredstvima: arhitektonskom podelom, slikarskim i vajarskim radovima, odgovarajućim nameštajem, zastorima, tepisima, svetiljkama i dr.
ENTERIJERIJSKI RASTER Raster koji se koristi prilikom projektovanja enterijera nekog arhitektonskog objekta. V. Raster.
ENTOPIJA Entopija je kovanica Doxiadisa od grč. reči en i topos, a označava mesto, prostor koji je moguć, koji može realno da postoji, ali i da sadrži one osobine zbog čijeg nedostatka ljudska i planerska imaginacija, bežeći od distopije (stvarnog, ali zlog prostora) odlazi u utopiju, prostor dobar i poželjan ali neostvariv, prostor pukog zavaravanja. Entopija je definisana merom svoje realnosti i merom svojih kvaliteta u odnosu na zadovoljenje ljudskih potreba. Ona nije sistem koji se može izgraditi odmah za danas, ni sistem koji treba graditi za neko sutra, već verovatno ishodište razvojnog procesa kojim upravlja ljudska i društvena svest, spremna da se otvoreno suoči i s problemima i s mogućnostima njihovog rešavanja. Ovo njeno mesto je izmedju dobra i zla na normativnoj liniji vrednosti, izmedju topije (postojećeg mesta) i nepostojeće utopije na liniji stvarnosti. Entopija je, dakle, plod delotvorne sinteze želja i realnosti. Ona je sinteza koja može da pokrene i usmerava razvojne procese u prostoru i vremenu, tako da zli prostori naših gradova, postepeno prerastaju u mesta pogodna za kompletan čovekov život i aktivnosti, bez obzira na neke od uočenih procesa (nagla hipertrofija transportnih sistema, populaciona eksplozija, itd) koji se pojedinim graditeljima čine toliko preteći da im gotovo parališu svest do te mere da preduzimaju korake sasvim suprotne od onih koji vode istinitom i trajnom rešenju, ili da se zavaravaju da će ovakvi procesi prestati ako se na njih stalno ukazuje prstom, umesto da se traže rešenja u okviru njih. Entopija kao sinteza poželjnog irealnog, ujedno je i okvir i osnovni metodološki kriterijum u kome Doxiadis formira elemente svoje urbanističke i arhitektonske tehnika, elemente, čiji je značaj i karakter obuhvatan i masovan.
ENTROPIJA (gr. en u, troph pretvaranje, entropia sadržina pretvaranja) Fiz. funkcija čija veličina služi kao mera za verovatnoću danoga stanja tela ili sistema tela. Entropija tela ili sistema tela jeste količnik iz zbira povećanja unutrašnje energije i spoljašnjeg izvršenog rada pri širenju toga tela i apsolutne temperature. Pri svakom procesu u prirodi zbir energije ostaje stalan, ali to pretvaranje energije iz jednog oblika u drugi vrši se u pravcu povećanja zbira entropija svih tela koja učestvuju u procesu. U graničnom, zamišljenom, slučaju, za povratni proces, ovaj zbir entropija ostaje nepromenjen. U prirodi svi procesi su nepovratni, ireverzibilni. Otuda, pored principa održanja energije, u prirodi važi princip povećanja entropije. Prvi princip je nužan za objašnjenje zbivanja u prirodi, ali nije dovoljan. U tu svrhu dopunjuje ga drugi princip.
ENVIRONMENTAL DESIGN Dizajn koji je okrenut okolini, prirodnom okolišju, okruženju, u smislu zaštite prirodnog okruženja. Environmentalisti se okreću prirodnim materijalima: drvetu, zemlji, opeci, tekstilu i sličnim materijalima, odustajući od upotrebe materijala koji zagađuju životnu okolinu (plastika, beton, kompozitni materijali, smole i sl.).
ENVIRONMENTALNA PSIHOLOGIJA (engl. environmental psychology) Predstavlja proučavanje efekata životne sredine i uopšte čovekove sredine na ljudsko ponašanje. Pošto su proučavanja vezana za čoveka kao korisnika prostora, njihovi rezultati su značajni za rad na polju arh. i dizajna.
ENVIRONMENTALNE STRUKTURE (engl. environment životna sredina, okolina) Naziv za arh. strukture koje za uzor imaju prirodne oblike zivotnog prostora, koje aktivno korespondiraju sa prirodnom životnom sredinom. E.s. uzimaju u obzir sve prednosti ali i ograničenja jedne sredine: geografske, klimatske, uslove osunčanosti, konfiguraciju terena, ekološke uslove i dr.
ERGOLOGIJA (grč. ergon ergon rad i logos logos nauka) Grana etnologije, koja proučava materijalnu kulturu tzv. primitivnih naroda. Njen je zadatak da prouči funkciju, razvoj, tehnički proces obrade i poreklo oruđa, oružja, nastamba, nakita i dr.
ERGONOMIJA (grč. ergo nomoz, engl. ergonomics) Predstavlja sistematska proučavanja karakteristika ljudi kao korisnika predmeta dizajna i njihovog odnosa prema životnoj okolini, sistemima i/ili objektima. Cilj ergonomije je da izbegne nesklad između primene naučne informacije koja se odnosi na ljudska bića na probleme vezane za dizajn. U SAD-u, pojam e. je generalno poznat kao “ljudski faktori”. Takođe, pojam se veoma blisko vezuje za antropometriju, granu ergonomije koja se bavi proučavanjem dimenzija ljudskog tela, njihovom oblikom i snagom.
ESTETIKA (prema grč. aisthtikos aisthetikos osetni, čulni) Ime jedne filozofske discipline, a i obuhvatni naziv za različita teorijska i empirijska izvođenja koja su - više nominalno nego stvarno - ujedinjena interesom za raznorodne i racionalno mnogoznačne manifestacije “estetskog”. Definisana najčešće kao nauka o “lepome”, odnosno, “o lepome u prirodi i umetnosti” ili kao opšta teorija umetničkog stvaranja i doživljavanja, e. nema do danas definicije koja bi bila logički jasna i iscrpna, pregledna i opšte prihvatljiva. Razlozi toj racionalnoj “neodredljivosti) estetike ne leže samo u dubokoj heterogenosti materije u kojoj se “estetsko” pronalazi ili stvara (vizuelni - statički i pokretni - oblici i izrazi u likovnim umetnostima, baletu, filmu; tonalni u muzici, jezični u literaturi), nego i u protejskoj polivalentnosti same estetske “vrednosti”. Iako je ta svojevrsna vrednost sadržana u elementima objektivne, materijalne stvarnosti, ona nužno pretpostavlja i mnogostruku angažovanost subjektivnih (psihičkih) aktivnosti, koje se odvijaju u širokom rasponu od perceptivnih sinteza preko asocijativnih evokacija, logoidnih (“intuitivnih”) proziranja, tipizacija i shematizacija nošenih i prepletenih čitavom skalom emocionalnih uzbuđenja i previranja, do potsvesnih rezonancija, u kojima progovaraju najdublji i najiskonskiji ljudski instinkti. Nema razloga sumnjati da je čovek neke zametke estetskog odnošenja prema kvalitetima svoje okoline (emocionalno reagovanje na određene boje, oblike, zvukove, ritam) poneo još iz svoje animalne prošlosti kao intimne korespondencije između svojih osnovnih bioloških funkcija i senzitivnih karakteristika onih bića i predmeta na koje su te funkcije bile upućene. U svakom slučaju pojava estetskog razabiranja i ocenjivanja pripada prvim počecima civilizacije i ide uporedo s pojavom umetnosti, tj. s nastojanjima čoveka da načIni sebi svojstven, u duhu svojih izražajno-oblikovnih naklonosti i u okviru svojih tehničkih mogućnosti fiksira prolazne utiske, neposredno primljene iz svoje okoline ili odražene i preobražene na ekranu imaginacije. Iako izazvana senzornim poticajima iz okoline, umetnička ostvarenja nikada - pa ni onda ka su to htela da budu - nisu bila puko “odražavanje” objektivnih čulnih podataka, prosto “snimanje” prirodnih objekata i procesa. I u najdrevnijim civilizacijama karakteristična je za čoveka umetnička težnja da prvenstveno izrziemocionalni “indeks” na utiscima, svoj stav perma predmetu, svoju angažovanost individualnog ili socijalnog značenja. Da bi taj emotivni “quid”otelotvorio u određenoj čulnoj materiji, umetnik se služi svojevrsnim stvaralačkim postupcima oblikovnog “prevođenja”: intenzifikacije, redukcije, analize, shematizacije, preoblikovanja (stilizacije), eidetzacije, simbolizacije itd. Umetnička ostvarenja imaju redovno kompleksan karakter; u njima se gotovo nikada estetska vrednost ne ostvaruje sama za sebe i radi sebe, nego je redovito organski srasla sa drugim, mimoestetskim vrednostima i značenjima. Tako na pr. estetske karakteristike nose - kao neki vrednosni “plus”, “vrednost nad vrednošću” - bezbrojni objekti i oblici prvenstveno namenjeni praktičnoj upotrebi, magičnim svrahama, religioznom kultu, isticanju ličnosti i njenog društvenog položaja, simbolizaciji plemenske ili nacionalne pripadnosti, evokaciji prošlosti itd. Na intimnu straslost estetskog s drugim modalitetima oblikovanja upozorava i činjenica da se u mnogim jezicima reč “lepo” upotrebljava u sinonimnom promiskuitetu za dobro, etički valjano, uredno, ispravno, povoljno, korisno, praktički vredno. U grč. jeziku (u sokratovsko-platonovskom krugu) javlja se izraz kalokagatia kalokagathia, kojim se nastoji svesti u nerazlučivo pojmovno jedinstvo područje estetskih i etičkih vrednosti. Činjenica da estetska vrednst često ima epifenomenalni karakter, odnosno da je redovno i intimno organski srasla s vrednostima drugog smisla i značenja, imala je važno značenje za razvoj estetske teorije, jer su se za karakteristike estetskog (“lepoga”) čestyo uzimale različIte (mimoestetske) karakteristike nekog kompleksnog objekta kojem je estetsko bilo samo jedan vid. Time se nije samo teorijski zamućivala samosvojna priroda estetskog, nego se i otvorila široka mogućnost da se karakteristika estetskog (“lepog”) pripiše i onim oblicima, aspektima i elementima kojima je ona u suštini strana, na pr. nesenzornim, logičkim. “duhovnim” strukturama, odnosno “redu”. “skladu”, “jasnoći”. koji vladaju u tvorevinama intelektualne aktivnosti; intencionalno-reprezentativnoj sadržini ili tendenciji umetničkog dela itd.
ETERNALNA ARHITEKTURA Naziv za večnu, večitu, neprolaznu, trajnu arhitekturu. Eternalnu arhitekturu pronalazimo medju egipatskim piramidama, grčkim hramovima, rimskim koloseumima, gotičkim katedralama, pa sve do danas. Nasuprot eternalnoj arhitekturi, nalazi se efemerna arhitektura, koja je prolazna, razgradiva, promenljiva, vremenski nepostojana.
EUKLIDOVSKI PROSTOR Teorija prostora zasnovana na Euklidovoj geometriji, koja definiše prostor kao beskrajan i homogen i tretira ga kao jednu od osnovnih dimenzija svemira. E.p. predstavlja ideju mehaničke kombinacije jedinica nekog prostora.
EURITMIJA (gr. eu, ruJmoz ritam) Pravilno i lepo držanje u kretanju, ravnomernost, skladnost (napr. u plesanju, muzici, pesništvu itd.); u arhitekturi, pravilna i lepa srazmernost među delovima jedne celine uopšte; med. pravilnost krvotoka ili bila.
EVOKACIJA, URBANISTIČKA (lat. evocare dozvati, evocatio dozivanje) Naziv za potsećanje ili oživljavanje uspomene na jednu urbanu sredinu, jedan grad ili njegov urbani detalj. Urbanističke evokacije mogu da poteknu iz jezika, oblika (forme), položaja ili neke funkcije. Ukoliko je e. potekla na pr. iz jezika, tada se radi o toponomastici, koja nam pruža mnogobrojne različite podatke u vezu sa jednom urbanom strukturom, ali i druge antropološke podatke. Ne samo da nas obaveštava o nekadašnjim zanatima, o društvenim odnosima, nego nam veoma živo prikazuje i sve ono što dublje karakteriše bivše stanovnike te gradske celine.
EVOLUCIONIZAM U ARHITEKTURI Predstavlja shvatanje i proučavanje arhitekture preko njenih faza razvoja, promena, razdoblja, promena društvenih odnosa i njihovoh uticaja na razvoj arhitekture. Evolucionizam u arhitekturi proučava njebu istoriju i istorijski kontekt društva, da bi iz njega izvukao zaključke vezane za evolutivne , razvojne promene arhitektonske misli i načina shvatanja i predstavljanja arhitekture. Evolucionisti predstavljaju arhitekturu preko njenih evolutivnih promena, poput živog organizma koji se razvija i menja u saglasju sa promenama istorijskih, društvenih, tehničkih i drugih uslova.
EVROPSKE ZAJEDNIČKE MERE Nekada je Francuska, naročito Pariz, bila središte naučnog istraživanja. Razumljivo je da je čitava evropska nauka XVIII veka radi lakšeg upoređivanja, upotrebljavala francuski sistem mera, kojemu jebila jedinica francuska stopa. Tako je već pre francuske revolucije postojalo jedinstvo mera, bar u naučnom svetu.
Aktivnost Francuske u to vreme dokazuje činjenica da je baš u Parizu, gde je takoreći bila domovina naučnog sistema mera, počela još pre francuske revolucije, a kasnije je i provedena, zamena starih mera stope i palca sa metričkim sistemom.
EXPENDABLE ARCHITECTURE, POTROŠNA ARHITEKTURA Stav da je arhitektonski objekat potrošno dobro, sa svojim ograničenim vekom trajanja, koje se, nakon perioda upotrebe uklanja, odnosno, uništava. Ovakvo shvatanje prisutno je naročito u stambenoj arhitekturi SAD, gde se stambene kuće grade od efemernih materijala (drvo, gips ploče) i nakon odredjenog perioda upotrebe (na pr. 20 godina) uklanjaju.
FAKTURA (srednjovek. lat. factura izrada) U likovnim umetnostima izrada, način na koji je neko delo izrađeno; zbir tehničkih pojedinosti, koje su kao celina karakteristične za metodu i postupak pojedinog umetnika. U slikarstvu se f. očituje u vođenju četkice, nanošenju slojeva boje i opštem metierskom izražavanju, u vajarstvu u načinu određivanja pojedinog materijala (glina, kamen, drvo). U arh. f. predstavlja karakterističan izraz spoljašnje površine nekog građ. materijala ili jednog arh. objekta. Takođe, predstavlja i način obrade površine nekog materijal ili arhitektonskog elementa fasade ili enterijera (zid, stub, pilester, tavanica, nadvratnik i dr.).
Fakturom se ispoljavaju strukturalna svojstva materijala, njihova postojanost, čvrstina, prefinjenost, toplina i taktilnost.
FALŠ ARHITEKTURA Falš je sve ono što izgleda, a što nije, kao što je falš arhitektura preudo-luk, lažna atika, lažna vrata ili lažni front (fasada).
FANCY ARHITEKTURA Naziv za dopadljivu, pomodarsku arhitekturu, koja je namenjena da bude ugodna za oko, privlačna na prvi pogled, glamurozna, sjajna, često besprekornog stilskog izgleda.
FARSA, ARHITEKTONSKA Arhitektonska šala, lakrdija, svesno i namerno izrugivanje ili izvrtanje stilskih karakteristika da bi se postigao odredjen efekat na posmatrača. Arhitektonska farsa je često prisutna u arhitekturi postmodernista.
FASADA ( franc. facade lice zgrade, po ital. facciata, od lat. fascies izgled, engl. fasada, nem. Fassade). Frontalni, čeoni izgled zgrade, arhitektonski naglašen. Glavna vidna strana neke građevine, prema kojoj je uobličena cela građevina. Fasada po pravilu sadrži glavni ulaz u građevinu, a kod crkvene arhitekture, orijentisana je uvek prema istoj strani, za određenu versku kongregaciju. Po pravilu predstavlja odraz unutrašnjeg prostora (na pr. kod roman. bazilika, got. katedrala, renesansnih palata i baroknih dvoraca). Međutim, fasada ne mora uvek da odražava unutrašnjost nekog objekta. Čest je slučaj da je fasada izvedena prema određenim principima (simetrija, kompozicija) različitim od onih koji su primenjeni u unutrašnjosti objekta (crkva Sv. Petar u Rimu). Obrada fasade ne mora da odgovara obradi u enterijeru. Fasada je često značajnija i atraktivnija od obrade enterijera (Siena, Orvieto). Takođe, sama fasada ne mora dimenzijama da odgovara volumenu građevine; često je f. veća od građevine iza nje (S. Michele, Lucca), a ređe manja (S. Andrea, Mantova). Na fasadi crkve često se nalaze zvonici, kule, jedna ili dve. (v. Fasada sa kulom, Fasada sa dve kule). U crkvenoj ali i profanoj gradnji, fasada sadrži osnovne kompozicione elemente: portalni deo, fasadni deo sa prozorima, niz stubova ili pilastera, arkade, erker, slobodno stepenište, zabat ili vidnu krovnu površinu. Ukrašavanje fasada može da bude putem plemenitih materijala, kao na primer kamenog materijala u obliku: inkrustracija, plemenitog maltera, sgraffito, štuko, itd. ili putem bojenja: fresko slikarstvo.
FASADNI SEGMENT Naziv za element ili segment jedne fasade koji je moguće izdvojiti iz površine fasade kao zaseban konstruktivan, stilski ili karakteran element fasade. Postoje sledeći tipovi fasadnih elemenata: segment fasade, modularni fasadni element, kompozicija fasadnih elemenata, ritam na fasadi.
FASHIONUARHITEKTURI (eng. fashion moda) 1. Pojam se uglavnom odnosi na pokrete, ređe stilove u arhitekturi koji, nakon svog često iznenadnog nastanka, postanu delimičan ili opšti trend u arh. F.a. se najčešće odnosi na enterijer, ređe na arh. građevine. Moda u arh. se pojavljuje putem izrazite upotrebe novih stiliskih elemenata, materijala, boja, oblika. Često je predmet prikazivanja modnih i drugih arh. časopisa. 2. Takođe, ponekad se pojam nepravilno koristi da bi se označila arhitektura u službi mode (odevanja), u smislu kulisa i sl.
FAZAGRADNJE (nem. Bauabschnitt) Određeni vremenski period za koje vreme se obavljaju određeni tehnološki zaokruženi radovi na nekoj građevini. gotovo svi građevinski radovi se obavljaju u tehnološkim celinama, odnosno, fazama gradnje. Međutim, na f.g. mogu da utiču i meteorološki uslovi: dolazak zime, kišnog perioda i sl. Ovo je veoma značajno za radove na otvorenom. F.g. bile su poznate još u srednjovek. arh., naročito u doba gotike, kad je izgradnja katedrala, vršena po fazama, trajala i po nekoliko vekova. U ovom slučaju, na f.g. je uticao nedostatak tehnologije i mehanizacije, jer su svi radovi izvođeni ručno, kao i nedostatak finansijskih sredstava
FAZA RADA Skup radnih operacija i procesa na izradi jednog objekta, pri kome se ne menjaradna snaga ni po broju ni po kvalifikacijama, niti materijal i alat. Obično se operacije i procesi ponavljaju ciklički.
FENESTRACIJA (lat. fenestra, fenestratio, ital. finestra, franc.fenetre) Pojam se u arhitekturi koristi da bi označio postojanje odredjenog niza, reda ili kompozicije prozora na fasadi jedne gradjevine. Fenestracija predstavlja postavku ili raspored prozora na fasadi; ona može da bude: simetrična, asimetrična, centralna, bočna, lateralna, kombinovana, dvostruka, višestruka, bazilikalna, horizontalna, nadvratna, višespratna i dr.
FENESTRACIJA, KOMPONOVANJE (engl. fenestration). Postavljanje, komponovanje i disponiranje prozora na nekoj građevini.
FENG SHUI Antička kineska nauka – umetnost harmoničnog postavljanja objekata ili umetnost harmoničnih zakonitosti koje su prisutne u specifičnim okruženjima. Feng shui je nastao u ranoj ruralnoj Kini, gde su životi stanovnika zavisili od plodnosti zemljišta, koje je zavisilo od obilja osunčanosti i vode. Kako je narod počeo da bliže posmatra i proučava uzorke prirodne okoline u kojoj živi, shvatio je da idealna harmonija izmedju neba, zemlje i samog čoveka zavisi od od povoljnog postavljanja njegove farme, kuće ili pašnjaka. Zato, kineski narod je koristio feng-shui – koji je uključivao balansiranje Yin i Yang energija – da predodredi gde i kako treba da postavi svoje zgrade i kako da formira pejsaž u kojem živi. Tako, feng shui je korišćen da unapredi prirodu – a ne da je poremeti.
FIGURA (l. figura) 1. lik, oblik; pojava, prilika; crtež, slika; stas, rast; kip; lik (u šahu i na novcu); slika na kartama za igranje, karta sa slikom; 2. mat. slika, crtež (geometrijski). 3. slik. čovek (za razliku od slike »mrtve prirode« ili »bezumnih stvorova«); 4. poet. predstava slike stvorena rečima, slikovit izraz, izraz u slici; 5. muz. niz tonova koji brzo dolaze jedan za drugim i međusobno povezanih, tonova koji kao ukras opisuju glavni ton, tonski ukras; 6. fil. oblik posrednog zaključivanja (silogizma); 7. hor. pokreti i slike koje izvode plesači.
FIGURATIVNA ARHITEKTURA (engl. Figurative architecture) Termin koji je očigledno skovao Paolo Portoghesi u periodu kasnih 1970-tih da opiše arhitektonsko projektovanje 1970-tih, koje je bilo pod uticajem Graves-a, Rossi-ja i drugih, kod kojeg su načinjeni pokušaji da se ponovo uspostavi nejasno značenje tipova pronadjenih u tradicionalnoj arhitekturi, kao na primer, zidova, stubova, vratničkih otvora, pedimenata i dr., nakon njihovog odbacivanja tokom perioda modernog pokreta. Figurativna arhitektura se smatra za deo post modernizma.
FIGURATIVNO, SLIKOVITO (nem. figuriert) 1. Građevinski element koji je ukrašen figurativnom plastikom. 2. Zidni pojas ili deo koji je ukrašen kamenim elementima u formi geometrijskih ornamenata.
FIGURATIVNOST (figurativan; lat. figura lik) Oznaka za lik. delo, u kojem je prikazan motiv iz sveta viđene stvarnosti. Naziv i pojam nefigurativnost, nefigurativan (franc. nonfiguratif) obuhvata sve vrste apstraktnog likovnog izražaja. U upotrebi su nazivi figuralnost, nefiguralnost (v. Apstraktna umetnost).
FIZIOGNOMIČNOST F. arh. dela predstavlja težnju za prostornim izrazom. Pored prirodno - funkcionalističkog pravca pojavilo se u shvatanju funkcionalizma među funkcionalistima tokom razmene misli i pitanje fiziognomičnosti kao rukovodeće načelo za izdelavanje oblika. F. kao ukupnost svih karakterističnih crta arhitektonskog stvaranja postaje odraz unutrašnjih pojava stvari. Ako je za ispunjenje zadatka merilo vrednost nekog tipski izdelanog oblika, onda su činioci nematerijalne, duhovne vrste merodavni za ovu ili onu vrstu stvaranja, to jest za izazivanje ovog ili onog vida f. U prvom slučaju čovek je pri stvaralačkom oblikovanju subjekt a u drugom predstavlja objekt. Navodi se i to da savršena dela nastaju onda kada se oba principa udruže kao plod odsudnog stvaralačkog procesa odnosno momenta, i kada su oni podjednako prisutni i delatni kod ostvarenja istog objekta. Fiziognomičnost je postignut likovni izraz samog dela.
FIZIOMETRIJA, ARHITEKTONSKA V. Modul. Naziv za izučavanje metoda merenja u arhitekturi na osnovu čovekovih osnovnih mera i proporcija i primenu ovih mera na arhitektonsko projektovanje.
FLACHBAU (nem. prizemna gradnja) Nemački pojam za oblik stambene gradnje - individualne kuće sa pojedinačnim vrtovima.
FLANKIRATI Pojam se koristi u arhitekturi da bi opisao uokviravanje, opkoljavanje ili zaklanjanje jednog objekta ili dela objekta drugim objektima ili delovima objekta. Zid “flankiran kulama” je zid na čijim krajnjim stranama se nalaze kule.
FLEKSIBILAN PROSTOR (engl. flexible space) Naziv za arh. prostor, najčešće je to unutrašnji prostor, koji može da menja svoj oblik upotrebom pomičnih pregrada, panela, zidova ili promenom polozaja unutrašnjeg mobilijara, u zavisnosti od funkcije koju obavlja.
FLEKSIBILNOST U STAMBENOJ GRADNJI U stambenoj arhitekturi postoje tri tipa fleksibilnosti: prividna (relativna), nadogradna (apsolutna) i povećana (obogaćena relativna) fleksibilna.
Prividna fleksibilnost je ograničena fizičkim prostorom stana, odnosno, šire, kuće, pa može biti unutrašnja (unutar granica stana) i spoljašnja (obuhvata prostore izvan osnovnog stana). Spoljašnja je u nivou ili po visini (dve stambene etaže). Bitna je karakteristika prividne (relativne) fleksibinosti da pretpostavlja neizmenjenu primarnu strukturu zgrade (konstruktivni sistem, instalacijske vertikale i fasade).
Nadogradna (apsolutna) fleksibilnost pretpostavlja uz svojstvo prividne fleksibilnosti i izmenljivost primarne strukture. Može se nadogradjivati i razgradjivati, te zahteva tehnologiju sklapanja umesto tradicionalnog gradjenja.
Povećana prividna (relativna) fleksibilnost po karakteristikama je slična prividnoj, uz vrlo ograničene mogućnosti dogradnje ili razgradnje osnovne strukture.
Za sve oblike izmenljivosti (fleksibilnosti) u stambenoj arhitekturi zajedničko je odvajanje primarne od sekundarne strukture (pregrade, ugradjeni ormari, sanitarije, kuhinjski elementi itd.). Što je izdvojenost primarne strukture prema sekundarnoj naglašenija, to su mogućnosti prilagodjavanja različitim potrebama korisnika veće. Osnovni princip svih oblika fleksibilnosti u stambenoj arhitekturi sastoji se u nedefinisanju raspodele ukupnog prostora stana, tj. omogućavanju korisniku da taj prostor raspodeli prema potrebama.
Nezavisnost sekundarne strukture (paketna ugradnja) od primarne osigurava nezavisnost i celovitiji razvoj proizvodnje i tehnološkog napretka sekundarne strukture, a korisniku omogućuje da opremanje stambenog prostora bolje prilagodi materijalnim mogućnostima i strukturnim promenama u porodici.
FLOWING SPACE, TEKUĆI PROSTOR (engl.) U arhitektonskom projektovanju, pojam “flowing space” – tekućeg prostora, naznačava karakteristiku projektovanog prostora da bude povezan sa spoljašnjim okolnim prostorom i unutrašnjim susednim prostorijama. Pojam “flowing space” pojavljuje se prvi put u arhitekturi Frank Lloyd Wrighta, pre svega na njegovim stambenim vilama. Kuće projektovane po principima “tekućeg prostora” karakteriše nedostatak vrata, pregrada ili barijera. Prostori se medjusobno prepliću, ulivaju jedan u drugi, kao “da teku”. Uvodjenje principa “tekućeg prostora” u arhitekturu uspostavilo je nov odnos prema projektovanju. Fiksne zidove su zamenile pomične pregrade, vrata su zamenili otvori, sobe više nisu izolovane i izdvojene, već su u sastavu celokupnog tkiva objekta.
Prema nekim teoretičarima, izvori principa “tekućeg prostora” nalaze se u tradicionalnoj japanskoj kući, a preneli su ih i prvi put upotrebili protagonisti moderne arhitekture, kao na pr, Wright, Le Corbusier, M. v.d. Rohe i drugi. Danas je ovaj princip opšte prihvaćen i opšte raširen, a primenjuje se isto tako i u sferi urbanizma.
FORMA (l. forma) Oblik (supr. sadržina); kroj; vid; lik, izgled, spoljašnja strana; kalup, uzor, obrazac, mustra, model; uređenje, način, propis; tip. složene strane tabaka stegnute u gvozdeni okvir; biti (nalaziti se) u formi biti spreman za što, biti oran; sub utrakve forma (l. sub utraque forma) teol. pod oba vida, tj. pod vidom hleba i vina (pričest).
FORMA I DIZAJN U ARHITEKTURI (engl. form and design) Pojam se odnosi na sklop međuzavisnosti arh. dizajna i formalnih karakteristika budućih arh. objekata, odnosno na međuuticaje koji se javljaju između forme i dizajna u arh. Pojam se često vezuje za arhitekturu Louisa Kahna, koji istraživao međusobni odnos ove dve karakteristike, zasnivajući na njemu svoju arhitekturu.
FORMA I SADRŽAJ U ARHITEKTURI (engl. form and content) Pojam koji se u arhitekturi koristi da bi bio naglašen sklop odnosa između oblika jednog prostora injegove funkcije, odnosno unutrašnjeg sadržaja. U smislu forme i sadržaja, jedan objekt može da ima ekstremne karakteristike: često je to forma koja je stilski predodređena, sa prethodno postavljenim karakteristikama oblika građevine ili je to arh. objekat koji je nastao na osnovama funkcionalnih i ostalih upotrebnih karakteristika, koje su kasnije odredile njegovu formu. U prvom slučaju, može da se radi o formalizmu u arhitekturi, dok je u drugom slučaj prisutan funkcionalizam. Međutim, najčešće se radi o veoma komplikovanom sklopu odnosa forme i sadržaja koji prilikom projektovanja određuju buduće karakteristike objekta, tako da se najčešće ne radi ni o formalističkom niti o funkcionalističkom pristupu u projektovanju.
Prema Robertu Venturiju, arhitektura je forma i sadržina, apstraktna i konkretna, - i njeno značenje potiče struktura, tekstura i materijal. Ovi oscilirajući odnosi, složeni i protivrečni, su izvor dvosmislenosti i napetosti koje su svojstvene mediju arhitekture.
FORMA SLEDI FIJASKO (engl. Form Follows Fiasco) Načelo koje je proisteklo iz principa moderne arhitekture Forma sledi funkciju, Sullivana, predstavljeno je u istoimenoj kritici Petera Blakea koju je obajvio u svojoj knjizi 1960. godina, posvetivši je trojstvu moderne arhitekture: Le Corbusieru, Miesu van der Roheu i Franku Lloydu Wrightu. Sama knjiga stekla je poverenje na osnovu činjenice da je Blake bio jedan od propagatora staroga kreda. Prvi mit koji Blake analizira je mit funkcije, smatrajući da dogmatska primena funkcionalnog principa nije imala dobar ishod, odnosno, da raspolaganje prostorima programiranim za određene funkcije ne poboljšava opšte uslove života tih prostora. Sa jedne strane Blake osporava da forma moderne arh. uistinu sledi funkciju, nezavisno od dobrih namera projektanata; s druge strane konstatuje rtelativnu autonomiju i postojanost arh. vrednosti u odnosu na korišćenje prostora. Blakeovi zaključci su sadržani u “istorijskim” konstatacijama.
FORMA SLEDI FUNKCIJU (engl. Form Follows Function) Naziv za princip moderne arhitekture koji se pripisuje Sullivanu i koji se posvuda smatra prvom zapovesti katehizisa Moderne. Prema ovom principu, funkcija jednog arhitektonskog objekta je ta koja utiče i određuje njegovu arhitektonsku formu. Forma je drugostepena, prilagodljiva i njen oblik samo odrazava funkcionalnu neophodnost objekta. Ovo načelo ili princip bilo je osnova funkcionalizma u modernoj arhitekturi, istovremeno predstavljajući kritiku formalizma oblika arhitektonskih objekata.
FORMALISTIČKA ANALIZA PROSTORA Naziv za analizu jednog prostora sa aspekta proučavanja njegovih oblika, odnosno, formi, kao prostornih pojavnih karakteristika. O f.a.p. piše Hans Jantzen 1938.g.: “Formalistička analiza prostora, koja ispituje prostor, sadržan u nekom arhitektonskom umetničkom delu, kao posebna stilska forma, mora biti dopunjena razmatranjem predstavljenog prostora kao dimenzije značenja, otelovljenog u okviru tog umetničkog dela.”
FORMALIZAM (l. forma) 1. preterano polaganje na spoljašnju stranu (formu), pretpostavljanje oblika sadržini i suštini; 2. fil. pravac koji polaže samo na formu, a zanemaruje sadržnu i suštinu stvari; 3. preteranost u čuvanju ustaljenih stvari, bukvalno shvatanje zakonskih propisa i nevođenja računa o njihovom cilju i njihovoj suštini.
FORMALIZAM U ARHITEKTURI (lat. formalis koji se odnosi na formu) Davanje apsolutne i isključive važnosti spoljnjem obliku; negiranje značenja sadržaja i idejnosti, na pr. kod larpurlartizma (l’art pour l;’art). “Neobuzdana sklonost ka formi odvodi u čudesne nepoznate nerede” (Charles Baudelaire u eseju “Poganska škola”. U umetnosti, smer i način koji koji polaze vaznost samo na oblik.
Nasuprot funkcionalizmu, arh. princip, ponekad stil koji arhitektonskoj formi daje prvenstvo u odnosu na sadržaj, odnosno, funkciju objekta.
F. predstavlja šturu oblikovštinu po svaku cenu, privid onog što predstavlja, suprotnost pojmu originalnosti u umetničkom stvaralaštvu. Susreće se u eklektičkoj arh., u modernističkoj arh., a u apstraktnijem smislu predstavlja traženje apsolutne arhitektonike bez ikakve unapred određene namene.
F. može biti oznaka svih vidova eklekticizma kao proizvoljno odabranih, konvencionalno podržavanih ili izmišljenih oblika bez određene stvaralačke svrhe; kao takav predstavlja plod subjektivnog opredeljenja, raspoloženja i namere projektanta, dajući prednost obliku - formi - nad sadržajem. U svakom slučaju, f. označuje arhitektonsko delanje suprotnog značaja od funkcionalne opravdanosti i korisnosti dela, koja se, za razliku od formalizma, jasno rukovodi svrsishodnosti svakog projektantskog postupka. Za formaliste građevina je objekt rznih zadnjih namera, a manje subjekt..
Formalizam je bio značajna karakteristika gotovo svih arh. stilova tokom istorije arh., ali je uvek imao izvore ili uzore u funkcionalnim zahtevima ili karakteristikama. F. pronalazimo u ant. grč. arh., unutar aarhitektonskih redova, u rim. arh., gde je doziveo vrhunac svog razvoja. U periodu sred. v., forma arh. objekta je umnogome zavisila od konstruktivnih znanja graditelja i konstruktivnih karakteristika materijala koji je korišćen. U doba renesanse, forma arh. objekata, kao i planovi čitavih gradova, izvođeni su iz estetsko geometrijskih, a ne funkcionalnih zahteva. F.svoj novi procvat dozivljava u periodu baroka, u kojem arh. forma predstavlja rezultat dekorativnih zahteva, a gotovo celi arh. objekti predstavljaju formalističke tvorevine, poput arh. kulisa. U modernoj arh., f. je prisutan u delima mnogih arhitekata, a periodi f. smatraju se za “krizne periode” u razvoju moderne arh. O f. mozemo govoriti u arh. Frank Lloyd Wrighta (Grady Gammage Memorial Auditorium, Tempe, Arizona, 1959-66., Guggenheim Museum, New York 1943-59., Marin County Civic Center, San Rafael, 1959-64.), Waltera Gropiusa (Bagdadski Univerzitet, 1958., Bagdadska Mošeja), Eero Saarinena i dr. Klasicistički formalizam u modernoj arh. predstavlja upotrebu klasicističkih formi da bi se stvorila moderna arhitektura, kao na pr. kod Philipa Johsona (Lincoln Cultural Center, New York City). F. je naročito prisutan u post modernoj arhitekturi, u radovima Aldo Rosija, Hansa Holleina, Christiana de Portzamparca i dr.
Svoju neobuzdanu primenu f. ima u dugotrajnom eklekticizmu, svoj vrhunac u dekorativizmu. Ima ga i danas tamo gde eklekticizam postoji još uvek u raznim svojim vidovima. Relativno najuzvišeniji vid f. je plod iskrene ali iz osnova pogrešne zelje za reprezentacijom, za takozvanom umetnošću, pri čemu se osim motiva arhitekturalne i sitnoornamentalne plastike služi, u većoj ili manjej meri, saradnjom slikara i vajara.
Zamenjivanje unapred osmišljenog oblika nefunkcionalnim imitacijama determinističkog procesa imalo je kao rezultat ne samo zbrku i ironiju, već pre svega formalizam, koji je utoliko pokorniji što je nepriznat. Oni urbanisti i arhitekti koji opovrgavaju formalizam u arh. su često kruti i proizvoljni kada dođe do oblikovanja vlastitih projekata. Urbanisti-projektanti, pošto su se naučili da antiformalistički poštuju arhitektonsku profesiju i da kritikuju “fizičke nastrojenosti” urbanizma, često su uhvaćeni u ovu dilemu. Kada se jednom isplanira “proces planiranja” i kad se odrede “smernice razvoja”. projekti se ispunjavaju hipotetičnim zgradama, koje pokazuju “moguće puteve razvoja”, koristeći moderne oblike onog arhitektonskog predvodnika koji se dopada mladom stručnjaku, bez obzira da li je formalni jezik ovog predvodnika relevantniji za dati problem od nekog drugog formalnog jezika.
Zamenjivanje predstavljanja izražavanjem, kroz prezir prema simbolizmu i ukrašavanju, dovelo je do arhitekture u kojoj je izraz postao ekspresionizam. Možda zahvaljujući siromašnim značenjima koja se mogu dobiti iz apstraktnih oblika i neukrašenih funkcionalnih elemenata, karakteristični oblici kasne moderne arh. se često prenaglašavaju. Suprotno tome, oni se često previše povlače u svojoj neposrednoj okolini. Louis Kahn je jednom prilikom preterivanje nazvao arhitektovim oruđem za stvaranje ornamenta. Međutim, preuveliđčavanje značaja konstrukcije i programa, postalo je zamena za ornament.
FORMALIZAM, NAČELO FORMALIZMA U arhitekturi, stav, načelo ili u nekim slučajevima, pokret kod kojeg je osnovna misao postavljanje arhitektonske forme u prvi plan, ispred sadržaja, konstrukcije ili funkcije objekta. Arhitekta – formalista smatra oblik, ukras, ornament ili kompoziciju arhitektonskih oblika za primarnu i najvažniju karakteristiku objekta. Za formaliste, sadržaj i funkcija objekta bitni su samo ukoliko prate formu, oblik objekta. Za njih je oblik opredeljujuće načelo objekta. Sadržaj mora da prti oblik zgrade i da mu se prilagodjava.
Formalizam u arhitekturi je nastao iz potrebe utvrdjivanja odredjenih arhitektonskih pravila gradnje, pre svega u pogledu konstrukcije. Pravila konstrukcije u antičkoj Grčkoj dovela su do strogo formalistički shvaćenih oblika gradjevine. Iz konstruktivnih razloga, stvoreni su formalistički kanoni, stilski redovi: dorski, jonski i korintski. Ovakav stepen shvatanja i obrade forme nastavljen je vekovima kasnije. Primenjivana je forma stuba i arhitrava, luka, svoda, kupole i sl. i ovoj konstruktivnoj formi je bila podredjena funkcija, odnosno, sadržaj objekta. Gotičke katedrale su pratile formalan karakter konstrukcije stubova i prelomljenih lukova, kontrafora i trafora. Vrhunac formalizma u arhitekturi svakako je bio period baroka, koji je formu, poput ornamenta, doveo do savršenstva. Krajem XIXv. I početkom XXv., razvoj konstruktivnoh sistema dostiže vrhunac, pa shodno tome dolazi do spontanog odbacivanja klasičnih konstruktivnih formi. Nove gradjevine više nisu opterećene konstruktivnim ograničenjima arhitrava, luka ili svoda i po prvi put je bilo moguće potpuno odvojiti problem funkcije i sadržaja od problema konstruktivne forme.
Danas se u arhitektonskoj teoriji na formalizam gleda kao na nedostatak arhitektonskog dobrog ukusa i stila. Savremene gradjevine sadržaj stavljaju u prvi plan, dok je forma samo sredstvo za njegovu realizaciju i dobro funkcionisanje.
FORMAT (lat. formatus oblikovan) Veličina, dimenzija slike, štampane knjige, papira, fotografije i sl. Postoje utvrđeni formati (norme) slika, a na kraju i knjiga (in plano, in folio, in 4 (stepena) in 8 (stepena), 12, 16). Najobičniji su formati fotografije 6x9, 13x18, 18x24cm
FORMAT, ARHITEKTONSKI Veličina i proporcije komada papira ili drugog dvodimenzionalnog medija na kome umetnik ili arhitekta radi.
FORME, ARHITEKTONSKE, TIPOVI Postoje sledeći karakteristični tipovi arhitektonskih formi: otvorene forme, zatvorene forme, geometrijske forme, nepravilne forme, prirodne forme, sažete forme, sublimikrajuće forme, široke forme, razudjene forme, nadgradjene forme, prilagodjene forme i dr.
F-PLAN V. Plan, Plan – tipovi plana. Naziv za plan jedne gradjevine koji je izradjen u obliku latinskog slova F, sa centralnim jezgrom i dva kraća trakta koja su postavljena upravo na jezgro.
FRAGMENT (lat. fragmentum, frangere razbiti) Sačuvani ostatak ili ulomak arhitektonskog, slikarskog ili skulptorskog, keramičkog, tekstilnog, književnog i dr. dela.
Odlomak, ulomak, element ili deo jednog arh. objekta ili nekog njegovog dela, koji je vidljiv ili neposredno dostupan. F. srećemo u oblasti arheologije ili istorije arhitekture, kod arh. objekata koji su uništeni, ali koji su sačuvani u fragmentima, na osnovu kojih je moguće izvršiti njihovu rekonstrukciju. F. pronalazimo na podovima rimskih palata u vidu fragmenata mozaika. Takođe, susrećemo fragmentarne ostatke zidne plastike ili ornamentike ant. spomenika.
FRONTALNI (nl. frontalis) 1. anat. čeoni, koji se tiče čela ili mu pripada (napr. arterija, kost, režanj i dr.); 2. arh. koji se tiče prednje strane ili joj pripada; 3. voj. slica, spreda, s fronta, u frontu; frontalna vatra vatra spreda; frontalni marš kretanje (čete, voda) u razvijenom stroju; frontalni napad napad slica, spreda.
FRONTALNI PRISTUPI Ulazni elementi jednog arh. objekta koji se nalaze na njegovoj frontalnoj strani, obično u središtu njegove čeone fasade. U urbanizmu grada, f.p. predstavljaju pozicije gradskih vratnica (kapija) sa čeone strane, odnosno u frontalnoj osi jednog grada prema putu koji vodi u grad. U ant. rim. urban., f.p. su postavljeni na mestima prodora decumanusa kroz gradski zid, sa južne strane.
FUKINSEI (jap.) Predstavlja koncept koji je karakteristika zen dizajna, koji predstavlja koncept asimetrije. Japansku naklonost ka asimetriji nije lako objasniti. Ona može da potiče od porekla rase iz azijskih šuma, gde su prirodne forme izgradile sens za organskom lepotom, ili od fundamentalnog zen verovanja o posmatranju individualnih stvari kao savršenih same po sebi, bez potrebe za simetrijom. Kod zen dizajna, shodno konceptu fukinsei, asimetrija se koristi da kreira vitalnu silu u kojoj su suprotnosti postavljene izmedju “levog” i “desnog” i, često, izmedju volumena i forme. U tipičnom japanskom dizajnu vrta ili jedne kuće, oko se ne zaustavlja niti na jednoj dominantnoj tački dizajna, ali se konstantno vraća gledajući efekat celine.
FUNDAMENTALIZAM U ARHITEKTURI (engl. fundamentalism) Odnos prema osnovnim karakteristikama arhitekture koji se pretače u arh. formu. F. zadire u arhetipske forme, bazirajući na njima stil svog izraza. Najčešće se kao glavni protagonista fundamentalizma u arhitekturi predstavlja lik i delo Louisa Kahna i drugih predstavnika metafizičke škole arhitekture. V. Metafizička škola arhitekture.
FUNKCIJA 1. U običnom životu, funkcija je izvestan vid misaone delatnosti, bilo koje vrste u cilju uspešnog ispunjavanja nekog unapred jasno postavljenog zadatka. Ona je tu data a priori. Funkcija građevina je da obezbedi najoptimalnije odvijanje života i rada u njima u skladu sa njihovom namenom. Svi vidovi f. u arh., međutim, nisu dati a priori. U toku proučavanja građevinskog programa i u toku rešavanja arhitektonskih problema, oni se tek pronalaze i uočavaju. Tako sagledane f. postaju aktivna snaga i vid ove ili one stvaralačke pobude, značajne za donošenje odluka i za uspešno sređivanje prostora.
2. Veličine u matematici - funkcije označuju relaciju konstantnih i promenljivih odnosa i vrednosti zavisnih jedni od drugih i utvrđenih odgovarajućim jednačinama. Njihov količinski odnos se menja po izvesnoj međusobnoj zavisnosti; maksimum vrednosti je onaj stepen jednačine - apsolutna mera - koji arhitektu u odnosu promenljivih i konstantnih vrednosti najviše interesuje i za kojim on teži kao glavnim ciljem kod rešavanja pojedinih svojih zadataka.
3. F. donosi rešenje postavljenog zadatka optimalnim zadovoljavanjem uslova i faktora radi besprekornog odvijanja određenog životnog procesa vezanog za zgradu. Svrhovitost je, bez sumnje, neophodan podstrek i za izdelavanje oblika. Ona daje formama izvesnu osobenost s mogućnošću njihove postojane tipizacije.
4. U arhitektonskom smislu, svrha ili namera prostora, jedne građevine, dela neke građevine, elementa ili detalja, za koje je projektom predviđeno da ih obavlja. Arhitektonski objekti su funkcionalni ako upotpunosti vrše namenu zbog koje su napravljeni. Ukoliko je oblik ili izgled arhitektonskog objekta takav da, zbog estetskih, konstruktivnih i drugih razloga nije moguće vršenje njegove pretpostavljene i predviđene funkcije, onda često kažemo da je taj objekat nefunkcionalan, ili formalistički projektovan. Često je projektovana forma stavljena iznad funkcije, pa se radi o formalističkom objektu. Neki arhitektonski objekat ili prostor može da ima dve, pa i više funkcija. Tada je to multifunkcionalan (višenamenski) prostor ili objekt.
Funkcija jednog arhitektonskog objekta odgovara njegovoj svrsi, odnosno, nameri. Jedan arh. objekat je “funkcionalan” ukoliko zadovoljava svrhu radi koje je podignut. Svrhe objekata mogu da budu različite; stanovanje, rad (ekonomske), kulturne, rekreativne, zdravstvene, saovraćajne i dr. Funkcije objekata su odgovarajuće čovekovim zahtevam i potrebama, rastu zajedno sa razvojem tehnologije i nauke uopšte i menjaju se, često veoma brzo. Pojedini arhitektonski bjekti sadrže izražene tehnološke karakteristike pomoću kojih zadovoljavaju veoma složene komplekse funkcija.
Tokom istorije i razvoja arhitektonskih oblika, prikrivanje unutrašnjih funkcija spoljnim oblicima je bila uobičajena pojava u pred-modernoj arhitekturi. Tako na primer, renesansna palata je imala jednoličan poredak prozora kojim su maskirane sobe sasvim različitih namena. Na ranim modernim objektima sa oduševljenjem su korišćeni fabričKi oblici i detalji za poslovne objekte, stambene kuće, pozorišta, itd. U pretpostavci poslemoderne arhitekture implicitno je bila sadržana činjenica da “pošteno” izražavanje unutrašnjih funkcija na fasadi ne označava i vrlinu ili višu “moralnu” vrednost objekta. To je bila jedna moralna preokupacija modernizma koja bi trebalo da bude manje vazna od vizuelnog odnosa spoljašnjosti objekata i njegovog arhitektonskog okruzenja.
FUNKCIONALIZAM (lat. functio obavljanje, vršenje, engl. functionalism, ital. razionalismo) Arhitektonski kredo, stav arhitekte ili dizajnera koji smatraju da je njihova primarna obaveza da vide da građevina ili objekat koje su isprojektovali ili dizajnirali funkcioniše dobro. Sve što funkcionalisti žele da postignu na objektu emocionalno ili estetski, ne sme da utiče na prikladnost objekta ili građevine da ispuni svoju svrhu.
Takođe, f. je pojedinačno mišljenje u nastojanjima pojedinih arhitekata i zahtev izvesnih građevinskih programa vezanih neodvojivo za tehnološke procese proizvodnje. Kao pravac, f. predstavlja osobeno etičko, organizaciono a time i ekonomsko shvatanje arh. sa posebnim naglaskom krajnje svrhovitosti zgrade u svim njenim vidovima i izrazima. Sve stilski obrađene arhitekture - od piramida do versajskog parka, bile su subjektivno ili objektivno funkcionalne. Škola u istoricističkom stilu je škola, banka je banka, stambeni objekt zgrada za stanovanje. Samo sredstva eklektičkog građevinarstva imaju ograničene mogućnosti. Svojim logičkim postupcima, da bi što bolje ispunila svoj zadatak, tehnička arh. krči svoj put funkcionalnom shvatanju arh. problema.
F. je stvaralački pravac i metod rada kojim se celokupnost pojedinih funkcija stapa u jednu smišljenu celovitu funkcionalnost. Predstavlja zajedničko merilo svrhovitosti i zakonitosti kompozicije u odnosu na arh. celinu kao stvaralački prostorni organizam. Za razliku od kubizma, koji je svoj domet imao manje više samo u aritmetičkoj harmoniji plastičnih tela, tj. u osnovnoj arhitektonici, f. većć izvodi logičan organski unutrašnji sklop arhitektonske celine i svih njenih delova. F. je merilo učinka postignutog i u pogledu ekonomičnosti projekta, gradnje, korisnosti, logičnosti, estetičnosti i drugih preimućstava konačne zgrade.
“Forma prati funkciju” je ustaljena fraza moderne arhitekture, koja potiče od L. Sullivana. Godina 1920-tih, ona je izgledala poput daleke i strane ideje, hladne i zabranjujuće; danas, mada široko prihvaćena, ova fraza nastavlja da potseća na modernu arh. postavljenu nasuprot tradicionalnoj, što je više od slogana. Forma je, svakako, pratila funkciju još od perioda stanovnika paleolitskih pećina do neolitskih pećinskih stanovnika; pratila je funkciju u rimskim utvrđenjima i akvaduktima, srednjovekovnim dvorcima, skladištima i halama iz XVIIIv., pa sve do gigantskih poslovnih zgrada metropola Xxv. Kritičari f. ponekad sugerišu da funkcionalizam prestaje tamo gde arh. počinje. Ovo je nepravedno, kako za funkcionalizam, tako i za arhitekturu.
Istorijat i razvoj misli o funkcionalizmu možemo da pratimo otkako je moderan čovek počeo da razmišlja u duhu vremena o suštini arh. ne samo kao o zanatu, već i kao odrazu svoga doba. Pod uticajem tehničke arhitekture, f. se razvija na dva toka, na tlu Amerike i u Evropi, ali iz zajedničkog izvora - racionalizma. “Umetnost poznaje samo jednog gospodara: potrebu i izopačuje se kada sluša ćud umetnika”, piše G. Semper u svojim spisima. Već pre Sempera, romantičar i klasičar K.F. Schinkel, u svom pismu upućenom 1834.g. bavarskom prestolonasledniku, navodi svoj odgovor na pitanje šta je ideal arhitekture: “Ideal u arhitekturi može samo onda biti ispunjen u potpunosti ako jedna građevin kako u celini tako i u svim svojim delovima i sa duhovnog i sa fizičkog stanovišta odgovara sasvim svojoj svrsi.” Uprkos mnogo cenjenoj rečenici L. Sullivana da oblik sleduje funkciji, treba imati u vidu da je on najpre zastpao stav za bezornamentalnu arh. a zatim za ornament. Arhitekt Labroust daje 1830.g., znatno pre Sullivana ovakvu definiciju: :Arhitektonska forma mora biti podređena funkciji!”, a Otto Wagner piše o suštini i sadržaju najnovije arh.: “Krajnje tačno poimanje i ispunjavanje svrhe (do najmanjeg detalja)”, što je u stvari funkcionalistički princip. Osnovne pretpostavke svog nauka, Wagner je, međutim, u praktičnom delanju ostvarivao samo relativno, ne odbacujući ulogu ornamenta izvedenog u duhu secesije. Adolf Loos kao osnovnu postavku svojih misli navodi između ostalog: “Tek kada se građevinska statika bude podudarala sa ekonomičnošću prostora, moći će se govoriti o moderno - štedljivom arh. delu”. Funkcionaliustičku komponentu svoje arh. Poelzig je označio kao prolaznu rečima: “Sve što je tehničko a time i svaka tehnička forma prolazna je;čovek ih sam bezobzirno razara čim prestanu da služe svojoj svrsi. Umetnička forma je večna i bez štete nju nije mogućem uništiti”, a Marcel Breuer tvrdi: “Stambenu mašinu nisu mogli nikako da sagrade prvi funkcionalisti pošto su bili stvaraoci-umetnici.” Richards: “Funkcionalizmom se označuje jedna vrsta zidanja koja dopušta samo one konstrukcije i forme koje rešavaju fizičke zahteve na najekonomičniji način.” Najindividualniji stav protiv funkcionalističkog principa ima Mies van der Rohe: “Sullivanovu formulu treba preinačiti; prostor treba oblikovati tako da bude praktičan i ekonomičan a funkcija će se prilagoditi njemu”. Najzad, posle više godina uspešnog rada, Niemeyer izjavljuje: “Moja istraživanja u toku mnogih studija odnosiće se na uprošćenje plastične forme i pružiće tačan odgovor na funkcionalne i konstruktivne probleme.”
FUNKCIONALIZAM STANOVANJA Funkcionalizam je nastao pod uticajem internacionalnog iskustva i ograničenja uslovljenih konstrukcijskim sistemima, te je njegova odredjenost zbog toga i bila u gotovo svm elementima nepromenljiva i zbog toga izvanživotna.
Funkcionalističke šeme stana temelje se na čvrstoj racionalnoj kategorizaciji pojedinačnih funkcija stana i njihovih medjusobnih veza. Takva kategorizacija eventulano pogoduje potrebi trenutka, a nedovoljno je prilagodljiva izmenjenim potrebama.
Napori arhitekata da unutrašnjim rasporedom prostorija opravdaju načelnu pogrešku stvorili su kod projektanata postupno uverenje da su u stanju formirati navike života. To uverenje imalo je i pozitivnih posledica: praksa potvrdjuje da su se pod uticajem struke razvile i izmenile mnoge navike stanovanja, naročito kad se arhitektonski organizovala navika koja je već bila društveno uslovljena. Ti se rezultati, medjutim, ponegde pogrešno poistovećuju s pravom da se nametne projektantski vrednosti sistem.
Funkcionalistički pogled na organizciju osnove stana menjao se u toku vremena i mišljenja su se razlikovala, a ponegde i suprostavljala. Tako je, npr., u razbodlju izmedju dva svetska rata bio najizrazitiji stav da svaki prostor u stanu mora biti odredjen svojom upotrebom, ali je istovremeno postojalo i izraženo htenje za tzv. elastičnom kućom. Mies van der Rohe, jedan od najistaknutijih predstavnika funkcionalzma, ostao je veran tom shvatanju do kraja, počevši od naselja Wiessenhof (1927) pa do stambenih tornjeva na Lake Shoreu (1951), zalažući se ne samo u stambenim nego i u drugim gradjevinama za neutralno, višestruko iskorišćavanje prostora. Slično je i u Le Corbusierovu Dominu, koji je zasnovan na fleksibilnosti unutrašnje organizacije zgrade. Domino se trebalo graditi od standardnih komponenata koje, sastavljene, dopuštaju veoma različito grupisanje jedinica, dakle široku izmenljivost. Današnji razvoj elektronike, pomagala, robota i aparata temeljito menja funkciju pojedinih stambenih prostorija.
FUNKCIONALIZAM, POREKLO V. Formalizam. Nasuprot formalizmu, stav ili pokret u arhitekturi čiji je kredo prvenstvo funkcije arhitektonskog objekta nad njegovom formom. Savremeni arhitektonski objekti oslobodjeni su bilo kakvih konstruktivnih ograničenja, pa prema tome, njihova forma ne zavisi od zahteva konstrukcije objekta.
Funkcionalizam je nastao i razvio se uporedo sa nastankom pokreta modernizma u arhitekturi i kubizma u likovnim umetnostima. Osnovna forma u funkcionalističkoj arhitekturi je kubus, osnove objekata su pravougaone, jasne i jednostavne. Osnovni cilj dobro projektovanog arhitektonskog objekta je postizanje njegove dobre funkcionalnosti. Funkcionalnost arhitektonskog objekta može da bude: funkcionalnost u upotrebi prostora, saobraćajna funkcionalnost, konstruktivna funkcionalnost, ergonomska funkcionalnost, funkcionalnost u upotrebi dobrih izolacionih materijala, funkcionalnost u insolaciji i provetravanju objekata i dr. Posebno je značajna funkcionalnost objekta u odnosu na njegovu namenu, tip i karakter. Tako, na primer, poslovni objekat mora da zadovolji odredjene standarde u pogledu funkcije, koji su različiti od funkcionalnih standarda koji se primenjuju za objekte stambene arhitekture.
Pobornici funkcionalizma u arhitekturi ujedno su arhitektonski racionalisti i njihov cilj je, nasuprot formalistima, ostvrenje dobrog sadržaja i funkcije objekta, bez obzira na formu. Prema njima, jedan objekat koji zadovoljava visoke funkcionalističke zahteve, biće istovremeno visoko kvalitetan u formalnom smislu. Najjednostavnije forme, poput kubusa su, prema njima, likovno – oblikovno najkvalitetnije i najprihvatljivije.
Predstavnici funkcionalizma su ujedno i najznačajniji predstavnici modernog pokreta u arhitekturi: Le Corbusier, Mies van der Rrohe, Gropius, Meier i drugi.
FUNKCIONALIZAM, RAZVOJ Pojam funkcije, funkcionalnog i funkcionalizma u arh. potrebno je posmatrati iz dva osnovna aspekta - šireg i uzeg. U širem smislu, pod pojmom funkcionalnog obuhvaćen je osnovni logički odnos između stepena razvoja materijalne kulture i stepena razvoja društvene svesti s jedne strane, te odgovarajuće konkretizacije arh. prostornih i oblikovnih rešenja nastalih pod datim uslovima s druge strane. U užem smislu, pod pojmom funkcionalizma obuhvaćena je ortodoksna metoda arh. kreiranja, kod koje je prostorno, konstruktivno i oblikovno rešenje direktan i isključiv rezultat odraza konkretnih zahteva koje organizacija života i rada u datom objektu jednoznačno postavlja, što konačno kulminira u krilatici Le Corbusiera, da je kuća “mašina za stanovanje”.
U onim istorijskim epohama, kad je arh. zaista nošena jakom i iskrenom društvenom potrebom u materijalnom i psihološkom smislu i kad ona upotpunosti vrši svoju funkciju (kad je dakle u najdubljem smislu funkcionalna), nastajale su velike stilske faze arh. (egipatska, ant. grčka, got., reesansna, moderna). Nasuprot tome, kad ta društvena potreba nije u arh. dovoljno jasno izražena, kad arh. ne izrasta iz stvarnih potreba kao odraz društvene svesti, ona ulazi u fazu dekadencije, ugrozena samovoljom pojedinca ili akademskim šablonom (klasicizam, neogotika, secesija).
U doba kolektivnog spontanog građenja, f. je jedini uslov koji građevinska delatnost nastoji zadovoljiti. Preistorijske sojenice ili savremene nastambe domorodaca na drveću zadovoljavaju najosnovniju funkciju zaštite od nepogoda i neprijatelja. U razdobljima svesno koncipirane izgradnje, u momentu kad građevina izražava idejni profil određenog kolektiva, pojam funkcionalizma nužno dobija simbolički smisao. Arh. se u svojim najboljnim ostvarenjima uzdiže na taj način do simbola svoje funkcije (egipatska piramida ili barokni franc. dvorac svojim dimenzijama ili formom podjednako nadilaze stvarne potrebe za koje su građeni). U XIXv., dolaskom na vlast građanske klase koja u naletu težnje za afirmacijom poseže za ustaljenim oblicima prošlosti, arh. traži rešenja u oponašanju rezultata ranijih razdoblja. To se odražava u primeni istorijskih stilova i eklekticizma XIXv.; u to doba reprezentativna arh. nije bila funkcionalna, jer je prestala da bude stvarni izraz društva u kome je nastala. Nasuprot tome, kod izgradnje utilitarnih objekata, koji u to doba rešavaju praktične zadatke, nastaju dela koja su stvarni izraz novih društvenih potreba. Kristalna palata u Londonu (1850-51), Eiffelov toranj i Mašinska hala u Parizu (1889), Dvorana veka u Bresslauu (1913) ili hangar u Orlyju, kraj Pariza (1916), u primeni novih materija (gvožđe, čelik, armirani beton, staklo), u načinu gradnje i izražanoj jasnoći konstrukcije vesnici su novog vremena industrijskog razvoja u kome su pojmovi brzina, ekonomičnost, praktičnost i funkcija, sastavni deo mišljenja i novi kriterijumi u vrednovanju arh. dela. Iz svega toga proizlazi zahtev da građevina bude iznad svega svrsishodna, odnosno, funkcionalna, na temelju čegaq njeni oblici poprimaju smisao nove savremene lepote (“funkcionalno je samo po sebi lepo”). Ovako shvatanje f. kao samostalnog estetskog kvaliteta, veoma je bitno za shvatanje ovog pojma, što je naročito potencirano u drugoj i trećoj deceniji XXv.
Prvi put se zahtevi za f. javljaju u užem smislu kod ameručkog arhitekte L. Sullivana, koji piše “arhitektura treba da bude organska, a organsko je ono što nastaje po zakonu funkcija - forma. Pod pritiskom funkcije nastaje forma”. U Evropi su u tom smislu presudnu ulogu odigrali Deutscher Werkbund (osnovan 1907) te arhitekte A. i G. Perret i P. Behrens (koji je u Hali turbina AEGa 1909.g. stvorio prvi savremeno oblikovani fabrički objekat). Ovu ideju dalje razvija W. Gropius (fabrika Fagus, 1911, paviljon fabrike Deutz, na izlozni Werkbunda 1914). Sledeća etapa u razvoju f., kako u teoriji tako i u praksi, obeležava eksperimantalna škola Bauhaus, svojim prihvatanjem ind. standarda i sistema upotrebe montaznih elemenata.
Konačnu sintezu i teorijsku formulaciju f. dao je Le Corbusier, koji je, preuzevši neke estetske i konstrukcijske principe ind. građenja, revolucionarno zahvatio u probleme savremene stambene arh. Osnovne njegova misao je da zgrada za stanovanje mora odgovarati potrebama i navikama čoveka ind. vremena. Polazerći od shvatanja arh. prvenstveno kao socjalnog faktora, dakle od potrebe da se omogući što većem broju ljudi potreban smeštaj, Le Corbusier nužno zahvata i problem urbanizma, tj. način organizacije života u gradu, a s druge strane u proces same gradnje sa stanovišta ekonomičnosti (prefabrikacija, serijska produkcija, tipski standardi itd.). Na taj je način on pojmu f. dao smisao svrsishodne organizacije životnog prostora i tehnološkog procesa gradnje. Međutim, f.a. oblikuje odrteđeni tip slobodnog konstruktivnog skeleta (domino), i slobodnih razdeljenih membrana, te inventar oblika i karakterističnih rešenja, koji su prihvatani od mnogobrojnih Corbusierovih sledbenika. Sam Corbusier u oblikovanju svojih objekata vremenom modifikuje stroge funkcionalističke principe, priklonivši se odr. strukturalnom ekspresionizmu (stambeni blok u Marseilleu, 1952), koji postaje lirski intoniran (Ronchamp, 1955). Sam Corbusier piše: “Gde počinje arhitektura? Ona počinje tamo gde mašina prestaje.”
Nakon toga unutar f.a. do izražaja dolaze, s jedne strane tendencije prema slobodnom, prenapetom siboličkom f. (P.L. Nervi, B. Lubetkin, O. Niemeyer), s druge strane prema strogom funkcionalističkom formalizmu, koji se nekim elementima f.a., kao što su rešeytkasti paravani i brisoleji, služi na izrazito dekorativan način.
FUNKCIONALNA ARHITEKTURA, PRAVAC Pravac u arhitekturi koji stoji na principu funkcionalne građevine. Osnovno je pri tom, da se dosledno sprovodi načelo: da svaki deo građevine dobro služi svojoj svrsi i da se funkcionalnost pojedinih delova mora jasno odražavati kako u unutrašnjem rasporedu, tako i u spoljašnjem oblikovanju. Novi pravac teži da do maksimuma iskoristi sve mogućnosti novih materijala i konstrukcija, napuštajući pri tome ranije oblike izražavanja. Izbegava takođe romantiku u arhitekturi i iznad svega ističe svrhu i racionalnost. U oblikovanju odbacuje nepotrebna dodavanja, ali ni konstrukcija kao bitna podloga ne sme da bude sama sebi cilj, već kao sredstvo novog oblikovanja u vezi strukture i svojstava građevinskih materijala. Želja za ulepšavanjem elemenata ne sme narušavati načelo funkcionalnosti (v. Konstruktivizam).
FUNKCIONALNA JEDINICA Naziv za osnovnu jedinicu jednog arh. prostora kojoj je dodeljena određena funkcija. U makro pogledu, za f.j. jednog grada možemo smatrati jednu ulicu ili blok. U Makro pogledu, f.j. jednog stambenog objekta predstavlja jedan stan ili apartman, dok je f.j. jednog stana soba, na pr. spavaća soba.
FUNKCIONALNA LOKACIJA Osnovne funkcije grada su: rad, stanovanje, rekreacija i saobraćaj. Funkcionalni pristupi takođe obuhvataju problem formiranja prostorne strukture grada pod uticajem faktora lokacije. Najveća je zainteresovanost za problematiku lokacije industrije i stanovanja u gradu, zatim je sve aktuelniji uticaj saobraćaja na rekonstrukciju prostornih struktura, dok se lokacija rekreativnih funkcija ili smatra strogo uslovljenom ili “privremeno zanemarujućom”.
Lokacija industrije pre svega zavisi od karaktera gradskih aktivnosti, funkcije grada, zatim od modela gradskog razvoja i od načina iskorišćavanja gradskog zemljišta. Grad može da bude orijentisan na aktivnosti koje imaju pretežno eksterni značaj (eksterna ekonomija, izvozna privreda, tercijarni grad) ili od aktivnosti koje su usmerene ka gradu i njegovim stanovnicima (uslužne aktivnosti, sporedna ekonomija). U zavisi od aktivizacione orijentacije grada, zavisi, s jedne strane, model gradskog razvoja, a s druge strane, način eksploatacije zemljišta.
Funkcionalna lokacija je veoma angažovana rezidencijalnom lokacijom. Rezidencijalna lokacija obuhvata izbor lokacije za stambeno naselje i izbor sopstvene lokacije stanovanja. Oba izbora podležu uticaju tri grupe faktora:
1. Ekonomska grupa faktora obuhvata cenu zemljišta, stambeni trošak i transportni trošak.
2. Ekološka grupa faktora obuhvata obeležja prirodne sredine lokacije (klima, visina, vetar, insolacija), obeležja stvorene ambijentalne sredine, karakteristike “jedinice susedstva”, naime stambene zajednice.
3. Socijalna grupa faktora obuhvata prostornu stambenu segregaciju ili homogenizaciju, mogućnost izbora i izbor na osnovu preferencije javne sigurnosti, blizine obrazovnih, kulturnih, servisnih institucija.
Sledeća značajna funkcija grada je saobraćaj. Opšta je tendencija porasta suprotnosti između brzog intergradskog i sporog intergradskog saobraćaja.
Potrebe saobraćaja za prostorom rastu izvanredno brzo. Prostor koji je namenjen saobraćaju obuhvata ulice, prostore za parkiranje, za održavanje i prodaju motornih vozila, železničke prostore, aerodrome, pristaništa i dr.
FUNKCIONALNA MREŽA Prema Lewis Mumfordu, svka urbana struktura poseduje nevidljivu funkcionalnu mrežu koja omogućuje da ta struktura ispravno funkcioniše. F.m. čine različite funkcionalne forme: industrijske, kulturne, urbane, koje se pojavljuju na različitim mestima kao odgovor na savremene potrebe. F.m. predstavljaju mreze: infrastrukture, komunikacioni sistemi, upravni sistemi i dr.
FUNKCIONALNA REŠENJA Naziv za projektantska rešenja jednog objekta koja daju sve elemente za neometano odvijanje neke funkcije, pa čak i poboljšavaju funkciju objekta.
FUNKCIONALNA TRADICIJA (engl. functional tradition) Termin koji je uveo J.M. Richards a koji se prvenstveno odnosio na model izgradnje poput odomaćene forme industrijskih objekata. Kasnije je pojam obuhvatio projektovanje i realizaciju velikih programa masovnog stanovanja, putem izgradnje koja je često bila prefabrikovanog karaktera.
FUNKCIONALNI SEPARATIZAM Naziv za izdvajanje zasebnih funkcionalnih struktura iz jedinstvenog korpusa objekta. Predstavlja završnu fazu funkcionalizma u arhitekturi, u kojoj se pojedine, pa i najmanje funkcije medjusobno izdvajaju i dobijaju zaseban prostor. Funkcionalan separaratizam predstavlja programsko i funkcionalno raščlanjenje arhitektonskog objekta do i najsitnijeg funkcionalnog detalja.
FUNKCIONALNI SISTEMI Naziv za sisteme u urbanističkom planiranjeu jednog grada ili grada uopšte koji predstavljaju izdvojene tehnološke celine i važni su za normalno obavljanje svih gradskih funkcija. F.s. predstavljaju: sistem za napajanje električnom energijom, sistem za napajanje pijaćom vodom, sistem grejanja, sistem kanalizacije i evakuacije smeća, saobraćajni sistemi (kolski, kolski mirujući saobraćaj, brze saobraćajnice, saobraćajnice za snabdevanje, parkinzi, metro i dr), sistem za grejanje i snabdevanje toplom vodom, gasovod, zeljeznica, ptt telekomunikacioni sistem, tv sistem, sistem mobilne telefonije idr.
FUNKCIONALNI TRAKT, TIPOLOGIJA Postoje sledeći tipovi funkcionalnog trakta: monotrakt, dvotrakt, trotrakt, trakt sa koridorom postavljenim na sredini, trakt sa koridorom postavljenim sa strane, radijalan trakt, trakt u obliku šah polja, tepih sistem.
FUNKCIONALNOJEZGRO U modernoj arh. naziv za jezgro jedne zgrade, najčešće administrativne zgrade izgrađene u vidu oblakodera. F.j. nalazi se u središtu osnove objekta i sadrži masivne zidove za ukrućenje, stemenište i liftovsko jezgro, kao i pomoćne prostorije. F.j. takođe sadrži instalacione duktove sa svim neophodnim i potrebnim instalacijama zgrade.
FUNKCIONALNOODVAJANJE Predstavlja izdvajanje dve ili više različitih funkcija jednog arh. objekta ili urbanističkog plana. F.o. je prisutno na svim nivoima arh.: počev od f.o. unutar enterijera, jedne stambene jedinice, nekoliko jedinica, unutar složenog arh. objekta, pa sve do nivoa jedne gradske zone ili celog grada. F.o. je neophodno da bi se izbegli negativni uticaji određenih funkcija: saobraćaj, bučnost, zagađenost sredine, povećana cirkulacija i dr. Unutar jednog stana, f.o. se vrši na nivou odvajanja noćnog i dnevnog dela, ili kuhinje od dnevnog boravka. U javnoj zgradi, odvaja se bučni hol od prostora sa glavnim funkcijama, javni od internih prostora i dr. Unutar gradske strukture, vrši se međusobno odvajanje zona: stambenih, poslovnih, trgovačkih, saobraćajnih, parkovskih i dr.
FUNKCIONALNOST Predstavlja postignut maksimum vrednosti svih funkcijinih faktora; rezultat je duhovne aktivnosti pokrenute u svrhu rešavanja jednog zadatka, jedne sagledane pojave. Savršena funkcionalnost je težnja savremenog neimara na putu postizanja besprekornih savremenih arh. ostvarenja.
Funkcinalnost je svrha u užem smislu reči. Ona se odnosi na unutarnju organizaciju prostora, raspored i odnos elemenata u skladu sa tehnologijom procesa kojem objekat sluzi. Funkcionalnost je prvi element upotrebne vrednosti jednog prostora, ona omogućava svrhu. Funkcionalnost je ta koja predodređuje osnovni koncept jednog arhitektonskog objekta i uobličava primarne elemente sklopa, strukture i oblika, parcijalno i integralno shvaćenog. Na taj način, konstrukcija kao sredstvo ostvarenja strukture prostora ima poseban vid funkcije u konstrukciji dela arhitekture.
Mnogi teoretičari i majstori arh. isticali su značaj i ulogu funkcionalnosti kao faktorasvrhe i lepote u isto vreme. Tako, na primer, svoj funkcionalizam Guarino Guarini izrazava mišlju “da materijal ne ulepšava građevinu toliko koliko dobar raspored”. Sa svoje strane, Pol Souriau dajenešto drugačiju formilaciju međusobnih zavisnosti funkcionalnosti i lepote: “Svaka stvar je savršena u svom rodu kad odgovara svom cilju. Ne može biti sukoba između lepog i korisnog. Predmet ima svoju lepotu čim je njegov oblik očit izraz njegove funkcije. ”Kao što možemo uočiti, to je još jedna varijanta, nova parafraza, postavke Louisa Sullivana da “funkcija i sredina predodređuju formu”.
Zasluga novog funkcionalizma moderne arh. nije u njegovoj idejnoj i teorijskoj potki, već u živoj praksi koja je preobrazila svet arhitekture uvođenjem funkcionalnosti na glavna vrata novih prostora. Nesumnjivo jen da je u tom smislu vrhunsku ulogu, praktičku i simboličku u isto vreme, odigrao Bauhaus, Posle njega je savremeni “funkcionalizam” izgradio čitav jedan sistem obrazaca i normi i, vremenom, postao sam sebi dovoljan, klasičan i dogmatičan, a time i objektivno kočnica daljeg razvitka arhitektonske misli.
U sličnoj situaciji se našao i konstruktivizam kada je iz avangardne mladosti zadovoljno zašao u epohu sopstvenog akademizma, gubeći osećaj za nove tokove savremenog kretanja sveta. Miesov konstruktivizam, koji polazi od negacije primata funkcionalnosti u definisanju prostora i formi kao njihovog likovnog aspekta, potencirajući time dominantnu ulogu i značaj strukture, odnosi se i prema samom problemu oblika kao fenomenu “lepog po sebi”, moglo bi se reći gotovo ravnodušno. “Forma po sebi”, kaže Mies, “ne postoji, forma nije cilj našeg rada već samo njegov rezultat” Do kakvih je sve reperkusija dovela Miesova doktrina možemo se uveriti nekritičkom interpretacijom i multiplikacijom “strukturalne miesovske” arhitekture “fasadnih zavesa” širom sveta.
Značajnu jednačinu odnosa funkcije i forma, daje Louis Mumford: “U arhitekturi proizlazi forma iz funkcije i funkcija iz forme u jednom ritmičkom smenjivanju neophodnosti i slobode, konstrukcije i samoodlučnosti, predmeta.” Funkcija i forma grade dijalektičko jedinstvo. Prema Gropiusu “podudarnost tehničke i umetničke forme predstavlja najviše dostignuće. Ali samo prisustvo neke moćne volje može ova dva elementa da uskladi i ujedini.”
FUTURE ARCHITECTURE Predstavlja arhitekturu vizionara koji imaju važnu implikaciju za budućnost. Ona uključuje inovatore čiji broj radova ide od nule pa sve do radova “prema potrebi”. Ovi arhitekti predstavljaju svoje ideje na crtežima, kolažima i hipotetičkim projektima koji nisu izvodljivi uz današnje poznavanje konstruktivnih metoda, ali čija će realizacija biti moguća u budućnosti. Medju predstavnicima future architecture nalaze se oni koji predstavljaju zemlju kao mrtvu planetu, uništenu od strane industrijalizacije i ekološke degradacije, ali, nasuprot njima su oni koji predstavljaju arhitekturu budućnosti kao tehnološko i ekološko čudo, koje vodi razvoju čovečanstva do neslućenih granica. Tako, američki arhitekta Jeffrey Miles u svom projektu “Ozone-maker” (1993) demonstrira visok nivo futurističkog poleta i, bez obzira da li je projekat uopšte moguće izvesti, koncentriše se na arhitekturu onakvu kakva će biti u trećem milenijum. On je ekološki predstavnik leonardovske zelene teorije koja treba da savlada sve probleme ekološkog zagadjenja. U svom “proizvodjaču ozona” on daje futuristički sjaj fantazija u vidu satelita koji popravljaju ozonski sloj putem zamene hlorofluorougljenika, čisteći atmosferu. Njegov drugi koncept u stilu science- fiction predstavlja Biotecture, po nekim karakteristikama zasnovan na konceptu Wright-ovog Broadacre City-ja, sa idealističkim rešenjem centričnog življenje na zemlji, poput vizije STERN-a urbanog centra kao biotopa. Kombinujući ova dva primera, Miles objavljuje da urbani centri treba da budu produžetak integrisane strukture prirode. On sugeriše da, proučavanjem eko sistema i ponašanja biljaka i životinja, ljudski rod ima šansu da udje u produktivan period reverznog inženjerstva. Ova ideja predlaže grad kao proizvod totalne reciklaže i kao cevovodu nalik strukturu komponovanu od podzemnih habitata koji se pružaju po celoj zemlji. Namera ovakvog projekta je da se očisti površina zemlje i razviju tehnologije koje če doneti punu dobrobit unutar podzemnog sveta.
U periodu 1983-95, Donna Goodman daje svoj predlog plutajućeg grada (“Floating City”), koji se zasniva na postavci da zemlje koje nemaju prostorne mogućnosti, poput Japana, moraju neodložno da se okrenu proučavanju podvodnih eko sistema. Goodmanova predlaže izgradnju ostrva koja plove na vodi postavljena na vazdušnim pontonima. Ostrva su stabilizovana kablovima i sidrima za dno okeana i predstavljaju mini gradove koji sadrže samoodržive tehničke i agrikulturne komponente koje se zasnivaju na energiji mora. Medju ekonomskim i ekološkim prednostima, kompleks uključuje sisteme za čišćenje dna okeana, za iskopavanje raznih minerala, uzgajanje akvakultura, sadnju na krovovima da bi se smanjila polucija i obezbedila osenčenost grada.
GABARIT (franc. model, kalup, mera) Naziv za osnovni oblik jednog arh. objekta koji predstavlja njegove osnovne dimenzije, oblike i principe arh. kompozicije. U urban. smislu, g. je pojam koji se odnosi na oblik i dimenzije jednog terena ili urbanog područja. G. mogu da budu geometrijske ili organske prirode.
GALERIJSKI SISTEMI Nizanjem više stambenih jedinica na horizontalnu komunikaciju (obično više od osam jedinica) dobijaju se galerijski sistemi. Oni su nastali u prvom redu kao rezultat želje da se što više stanova gradi na što manjem prostoru. Prvi su se takvi objekti gradili u SAD, jer su zbog smanjene širine stambene jedinice i povećane dubine gradnje, bili za investitora vrlo rentabilni. Zahtevi su kvalitetnog stanovanja u početku zanemarivani. Kasnijim se razvojem galerijskih sistema, medjutim, povećala kvalitet stanovanja, ali su zadržane ekonomske prednosti sistema. Svaki je napredak u tom smislu obično umanjivao ekonomičnost, pa je u ekstremnim slučajevima toliko poskupljivao njihovu gradnju da je bio poništen glavni poticaj za njihovu primenu.
Galerijski sistemi mogu imati spoljašnju i unutrašnju galeriju.
GANTOGRAMI Gantogram je grafički prikaz zamišljenog tehnološkog redosleda i vremena odvijanja radova. Na apsicisnu osu unosi se vreme izvodjenja radova, a na ordinatnu osu planirani radovi. Trajanje rada označeno je punom crtom. Gantogram se može dopuniti podacima o količini rada, broju radnika i sl. U toj tehnici planiranja oblikuju se radovi, od kojih se sastavlja plan iz stavki troškovnika. Ako tehnologija rada dozvoljava, istovrsni radovi se mogu sažeti u jednu grupu radova. Vreme trajanja radova TA u danima jeste TA=QNs/RS (Q je ukupna količina rada, Ns norma sati potrebni za jediničnu proizvodnju Q, R broj radnika koji učestvuju u jedničnoj proizvodnji, S broj radnih sati na dan). Ako se rad izvodi mašinski, vreme rada izračunava se iz učinka mšine TA=Q/US (U je praktični učinak mašine).
Gantogrami se izradjuju u tri faze. Prva faza se sastoji od popunjavanja tabelarnog dela gantograma. U drugoj fazi utvrdjuje se vreme trajanja radova. U trećoj fazi izradjuje se gantogram utvrdjivanjem tehnološkog sleda radova i povlačenjem crta koje označavaju dužinu njihovog trajanja, koja se može označiti ili brojem radnih dana od 1 do n, ili kalendarskim danima podelom na nedelje i mesece, ili na oba opisana načina. Utvrdjivanje redosleda radova najvažniji je deo planskog rada. O njemu ovisi rok dovršenja objekta, koji može biti duži ili kraći pri istom broju radnika, odnosno mašina. Ako se radovi odvijaju samo jedan po jedan, njihovo trajanje će biti duže. Tehnološki i konstruktivni zahtevi gradjenja objekata gotovo uvek dozvoljavaju istovremeno odvijanje više ili manje radova. Planiranje gradjevinskih radova omogućuje skraćenje rokova gradjenja kombinacijom različitog redosleda i medjusobnih ovisnosti radova.
GEFAH - MERA Upadljivo su jasne ove mere kod kanatnih (bondručnih) građevina, koje već po svojoj konstrukciji zahtevaju izvesno ređanje stubova. Naročito je to izraženo u šumovitim severno-nemačkim zemljama, a najviše u Danskoj, gde se od davnina, sve do današnjih dana održala odlična građevinska tradicija.
Tamo su se kuće uopšte gradile s merama u »gefahima«. Po njima su se određivale i osnova prostorije i izmere cele kuće. Opšte uzeto iznosila je širina: velike sobe 5 gefaha, stambene sobe 4 gefaha, kuhinje 3 gefaha, stajališta za konja ili za govedo 1 gefah itd.
Dužina »gefaha« bila je u Danskoj prilično jedinstveno određena. Prema stručnim podacima danskih arhitekata »gefah« je po pravilu merio 2 lakta (Alen), a lakat 2 stope.
Danska stopa odgovara rajnskoj ili pruskoj stopi (zato se zove RPD-stopa), i meri tačno 0,31385 m.
Na građevini se stopa zaokružuje na 31 ¼ cm, jer u Danskoj nije još ni danas, u građevinarstvu, metar potisnuo palac i lakat. Prema tome ima lakat 2 x 31 ¼ cm = 62,5 cm, a gefah ima 2 x 62,5 cm = 1,25 m = 4 RPD-stope.
Danski »gefah« odgovara tačno jedinstvenoj građevinskoj meri od 1,25 m. Kao što su stopa i lakat prirođene ljudske mere, tako je i »gefah« oslovljen merama čoveka.
Stubovi poređani po »gefahu«, nisu nosili samo gredu venčanicu i grede tavanjače, već su ujedno sačinjavali i okvire za vrata i prozore. Kod stubova debljine 12 do 16 cm i kod razmaka njihovih osi od 1,25 m, ostaje između stubova svetli otvor od okruglo 1,10 m. Kad se odbije doprozornik, ostaje svetli otvorod okruglo 1 m. To je širina otvora potrebna za kućna ulazna vrata, odnosno za dvokrilni prozor, sa dovoljno prostora da kroz njega gledaju istovremeno dve osobe.
Razmak stubova u stajama i sušama uzimao se sa 2 »gefaha« = 2,5 m.
GENERIČKI PLAN (engl. generic srodan, što pripada rodu) Naziv za arh. ili urbanistički plan koji je proizašao iz određenog tipa plana ili iz određene tradicije, upotrebom elemenata te tradicije. Na pr. tepih stanovanje je proizašlo iz plana atrijumske kuće.
GENIUS LOCI (lat. duh mesta) Pojam koji označava “duh mesta”, “duh zaštitnik mesta”, nastao u grč. arh., ofdakle je prenet u rim. arh. i urban. a iz latinskog prenet na druga područja. Antički grad grčkog i rimskog sveta ne predstavlja samo objektiviziranu ideju organizovanog ljudskog prebivališta. On je i moralno biće koje poseduje i svoju transcedentalnu projekciju, on, kao i ostala naselja, ima svog daimona, upravo kao i čovek, on se poštuje kao i njegov genius loci kome se podižu zavetni spomenici, a sami gradovi često imaju simbole i likovne personifikacije.
GEOGRAFIJA PROSTORA Geografski nivo prostora je izrazito saznajne prirode. O njemu se više “misli” no što se sa njim “živi”. Geografskog nivoa prostora u prošlosti jedva da je bilo. Namesto njega je postojao “kosmološki” nivo, koji je za tadašnje ljude bio isto toliko realan, koliko je i geografski nivo realan danas. Geografski nivo, međutim, nam slabo može sluziti u praksi. On nam u stvari identifikuje takve “objekte” kao što je Evropa, postojbina, region, pa i tada sve to dolazi servirano sa znatnim dozama političkog ili kulturnog značaja. G.p. nam, doduše, daje i ekonomske, kao i ekološke informacije, koje utiču na našu orijentaciju u najširem smislu te reči.
GEOMETRIJSKA ARHITEKTURA Arhitektonski stav, odnosno, princip projektovanja arh. objekata i manjih urbanističkih celine putem eksplicitnog korišćenja primarnih geometrijskih formi: lopte, piramide, cilindra, torusa i t.d. Najpoznatije primere projekata g.a. dali su Boulee i Ledoux (projekt kućice poljara unutar kompleksa dvorca Markiza od Montesquiou-a u obliku lopte, projekt kućice za drvoseču u obliku piramide, projekt grobla unutar lopte i dr.).
GEOMETRIJSKI OBLICI Naziv za oblike koji predstavljaju geometrijske slike i li geometrijska tela i kao takva podležu svim zakonitostima geometrije. Geometrijski oblici su najrasprostranjeniji oblici u arhitekturi.
GEOMETRIJSKI PLAN Naziv za arhitektonski plan koji je nastao na osnovu kompozicije geometrijskih oblika, koji su postavljeni prema zakonima geometrije. G.p. je najčešće prostorno simetričan plan, sa jednom ili više građevina geometrijskih oblika postavljenim tako da su određeni centralnom kompozicionom osom. G.p. karakterističan je za planove građevina i urbanističke kompozicije u Starom Egiptu. Prema Pierre Lavedanu, osnovu plana egipatskog grada predstavljao je geometrijski princip primenjen zajedno sa astronomskim principom. Orijentacija plana grada u Starom Egiptu vršena je u odnosu na strane sveta, na osnovu čega su postavljani pravci glavnih ulica. Isti princip pronalazimo u planu Grada Martvih u Gizehu i Sakari. Geometrijski mrežni plan grada susrećemo u Tel-el-Amarni, posebno kod Ulice Velikog Sveštenika, koja je predstavljala glavnu procesionu ulicu. Prema Alexandre Moretu, razlog za g.p. gradova u Starom Egiptu bio je brz proces gradnje, koji je zahtevao jednostavne, lako merljive geometrijske planove i kompozicije.
GESTALT PSIHOLOGIJA (nem. oblik) Prema gestalt psihologiji, priroda delova, kao i njihov broj i položaj, utiče na perceptualnu celinu, a ona je takođe donela i jedno dalje razlikovanje: stepen celovitosti se moze menjati. Delovi mogu sami po sebi biti više ili manje celi ili, izraženo na drugi način, oni mogu biti u većem ili manjem stepenu fragmenti veće celine. Svojstva delova mogu biti više ili manje izrazena: svojstva celine mogu biti više ili manje naglašena. U složenim kompozicijama specijalni odnos prema celini potstiče fragmentni deo, ili, kako ga naziva Trystan Edwards, terminom usmerenje (“infleksija”).
GESTALT, GEŠTALT, KONFIGURACIJA (nem. Gestalt, engl. configuration) Konfiguracija. Psihološki termin odomaćen u oblasti kritike umetnosti. Gestalt psihologija (osnivači Max Wertheimer, Kurt Koffka i Wolfgang Kohler) tvrdi da su delovi determinisani celinom, te da su sva iskustva, uključujući i estetsko, povezana sa odredjenim osnovnim strukturama koje ne mogu dalje da se dele. Gestalt kritika je suprotna ideji empatije i smatra da mi ne projektujemo iz sebe estetske i emocionalne kvalitete u umetnički rad, nego ih nalazimo u njima samima, postupno ih otkrivajući.
GESTALTUNG, UOBLIČAVANJE (nem. Gestaltung) Davanje izgleda prilikom rešavanja projektnog zadatka, odnosno funkcije jednog arhitektonskog objekta. Uobličavanje često sadrži elemente stila i formalnog rešenja.
GLAVNI ARHITEKTONSKO-GRADJEVINSKI PROJEKAT, SADRŽAJ Svaki arhitektonsko-gradjevinski projekat treba da sadrži sledeće elemente: urbanističko-tehničke uslove, urbanističku analizu (po potrebi), izvod iz urbanističkog plana, pravnu dokumentaciju, saglasnost na projekat, arhitektonsko-gradjevinski projekat (osnove, izgledi, preseci), arhitektonske detalje, projekt statike, detalje armature, projekt niske i jake struje, projekt grejanja i klimatizacije, elaborat zaštite na radu, projekt arhitektonske fizike objekta, tehničku kontrolu i dr.
GLAVNIGRADJEVINSKIPROJEKAT Projekat po kome se, prema propisima o građenju, vrši izvođenje građevinskog objekta (građevinskih radova). Glavni projekat, prema važećim propisima o projektovanju, sastoji se iz dva dela. Prvi deo građevinskog projekta obuhvata 1) tehničko obrazloženje (tehnički opis); 2) situaciju; 3) podatke o tlu; 4) statičke i druge potrebne proračune, prema specifičnosti objekta koji se projektuje; 5) crteže; 6) predmer; 7) predračun sa opisom radova. Drugi deo glavnog projekta obuhvata: 1) palirske crteže (po pravilu u razmeri 1 : 50); 2) crteže konstrukcija sa ucrtanim statičkim pozicijama i sa kotiranim obojenim presecima konstrukcija; 3) detalje građevinsko-zanatskih radova; 4) detalje armature i druge detalje konstruktivnih elemenata; 5) crtež oplate, po potrebi i prema vrsti objekata i konstrukcija.
GLAVNIIZGLED (nem. Haupt) Izgled neke građevine, zida, luka i dr., okrenut pristupnoj strani, strani prema ulici, trgu ili mestu sa kojeg je moguće na najpogodniji način videti navedeni arhitektonski element.
GLAVNISISTEM (St.). Sistem konstrukcije čiji je zadatak neposredno prenošenje spoljašnjeg opterećenja na podlogu, odnosno na oslonce.
GLAVNIULAZ (Arh.). Ulaz kojim se dolazi u glavni, centralni deo zgrade, za razliku od sporednog ulaza koji vodi u bočno krilo zgrade. Razlikuje se od sporednog i po dimenzijama i po obradi.
GLOBALNA ARHITEKTURA Pojam predstavlja arhitekturu posmatranu u svetlu svetske globalizacije, kada svetom preovladjuju isti arhitektonski stilovi, a isti konstruktivni sistemi i materijali se koristo po celom svetu. Globalna arhitektura je nastala iz stila moderne arhitekture, posebno internacionalne moderne, a sadrži elemente medju kojima dominijaru geomterijske arhitektonske forme i isticanje funkcionalnosti arhitektonskog objekta. Termin je sadržan u japanskoj ediciji GA – Global Architecture, japanskog izdavača i galeriste Yukio Futagawa-e, koja u globalnom smislu predstavlja dola pojedinih svetski značajnih arhitekata.
GOOD DESIGN, DOBAR DIZAJN (engl.) Predstavlja koncept koji se pojavio u Severnoj Evropi i SAD-u za vreme perioda neposredno nakon Drugog svetskog rata. Značajni predstavnicima među centrima d.d. bila je tokom 1952.g. u Ulmu, Visoka škola za oblikovanje Max Bill (Ulm Hochschule fuer Gestaltung Max Bill, koja je bila poznata po “formama koje su povezivale kvalitet i funkciju objekta, iskrenim formama, a ne invencijama da bi bila povećana prodaja objekta...” nasuprot Bauhausu. Slične primere predstavljaju Savet za Dizajn u Londonu (Design Council) i Muzej moderne umetnosti u New Yorku (Museum of Modern Art), koji su predstavljali izvore g.d. kroz članke, izložbe, predavanja, potvrđujući kvalitet odabranih primeraka. Mnogi primeri g.d. su podržavani nasuprot stylingu, koji je smatran za primenu površinskih efekata, a jednostavni proizvodi firmi Braun i Olivetti, smatrani su u mnogim zemljama za vrhunce integriteta u dizajnu. Ubrzo, g.d. je postao sinonim za internacionalan stil i stoga je procenjivan za tehnički nepreduzetan. Ovakav kriticizam je vodio 1960-tih prema stvaranju anti dizajna (anti design), koji je predstavljao namerno odbacivanje vrednosti g.d., na različite načine, ponekad stvarajući situaciju kulta ružnoće.
GRAĐEVINA (nem. Bauwerk) opšti pojam koji označava objekat, deo objekta, strukturu arhitektonskog objekta, kompoziciju više arh. ili građ. objekata koji funkcionalno, kompoziciono i ili stilski predstavljaju jednu celinu. G. detaljnije mogu da odrede: konstrukcija, materijali gradnje ili tipologija građevinskog ili arhitektonskog objekta kojoj pripada (visokogradnja, niskogradnja, infrastruktura, itd.).
GRAĐEVINASKI OBJEKAT Svaki nepokretni, ljudskom snagom i od građevinskog materijala izvedeni objekat za bilo koju svrhu. Za potrebe čovečjeg rada ili stanovanja, kao i skloništa za životinje, ili za čuvanje robe i stvari, zove se zgrada.
GRAĐEVINSKA GRUPA (nem. Baugruppe) Grupa zajedno postavljenih zgrada, arhitektonskih celina ili elemenata koje čine jednu kompoziciju. Zgrade ili elementi u jednoj g.g. predstavljaju kompoziciono estetsku celinu, iako mogu da budu dimenzionalno, oblikovno ili konstruktivno sasvim različiti.
GRAĐEVINSKA LINIJA (nem. Bauflucht) 1. Ravna, horizontalna granična linija neke građevine ili područja gradilišta. 2. Zakonom ili propisima određena granična linija gradnje nekog građevinskog objekta u nekoj urbanističkoj zoni. G.l. određuje granicu gabarita građevine u odnosu na granicu placa, građevinskog zemljišta ili okolnih ulica, trga ili objekta. Regulaciona linija je linija koja uspostavlja međusobne odnose građevinskih linija susednih objekata ili građevinskih objekata u nekoj ulici ili urbanoj zoni.
Regulacionom linijom se regulišu odnosi gradilišta prema ulici. On obeležava površinsku traku koja pripada ulici i koja odvaja javne saobraćajne površine namenjene pešaku ili kome drugom vidu saobraćaja od površina namenjenih za izgradnju. Regulaciona linija prema tipu izgradnje moze biti za zgradu ili ogradu.
Građevinska linija ili regulaciona linija za zgradu označava položaj zgrade prema ulici i njenoj regulacionoj liniji. Građevinska linija i regulaciona linija ulice kod gradske ivične izgradnje čine opštu regulacionu liniju.
Regulaciona linija za zgrade primenjuje se samo kod tipa ulične stambene izgradnje koridorskog sistema, gde se vična izgradnja po svom položaju poklapa sa regulacionom linijom ulice. Međutim ,kod izgradnje prigradskih naselja ili naselja porodičnih individualnih kuća i dvojnih zgrada ili zgrada u nizu, kod kojih predbašta, mada pripada sastavu parcele, ipak čini jedinstvo oblikovanja ulice, regulaciona linija ulice reguliše polozaj ograde, te ova linija postaje regulacionom linijom za ogradu.
Regulaciona linija za zgradu ili građevinska linija kod porodične individualne izgradnje postavlja se mahom paralelno regulacionoj liniji za ogradu. Kompoziciono rešenje postavljanja zgrada u odnosu na pravac ulice i reljef terena utiče na rasytojanje građevinske linije od regulacione.
GRAĐEVINSKA MODULARNA MERA Naziv za one mere koje sve građ. delove planski međusobno povezuju.
GRAĐEVINSKA OSA (nem. Bauachse) Središnja osa neke građevine. Često je to ujedno i osa simetrije. G.o. može da određuje jednu, ali i više građevina, tokom jednog ili više perioda gradnje. Kod kasnijih doziđivanja, može doći do promena položaja ose, odnosno, g.o. može da bude prelomljena.
GRAĐEVINSKA PARCELA Pod građevinskom parcelom podrazumeva se katastarska parcela na površini koja je prema Generalnom urbanističkom planu namenjena izgradnji, a u pogledu veličine i oblika odgovara predviđenim uslovima. Veličina površine građevinske parcele, kao i dužina njene strane prema ulici zavisi od urbanističke koncepcije, karaktera naselja i gustine nastanjenosti, odnosno koeficijenta iskorišćavanja zemljišta i visine objekata.
Kod seoske izgradnje veličinu parcele određuje okućnica, a kao najmanja površina kod individualne izgradnje moze se primeniti 200kvm za parcelu.
Najmanja dužina fronta parcele određuje se prema vrsti naselja i nameni izgradnje, ili uslovima urbanističke koncepcije (12, 14, 16 pa sve do 40m).
Dubina parcele je uslovljena namenom građevinskih blokova i saobraćajnom mrežom. Pri određivanju dubone parcele rukovodi se principima načina gradnje i izborom tipova stambenih zgrada, kao i visinom objekata.
Način gradnje je vezan za koncepciju urbanističkog rešenja i visinu objekata.
Međutim, principi kolektivne izgradnje društvenog sektora i sprovođenje zakona o nacionalizaciji građevinskog zemljišta omogućili su ostvarenje urbanističke koncepcije postavljanjem stambenih objekata u slobodnom prostoru, bez ograničavanja površina koje pripadaju objektima. Primena parcelacije i njeno striktno sprovođenje obavlja se kod posebnih nselja ili delova naselja, gde se zbog izvesnih karakteristika tipova stambenih zgrada, navika stanovništva i ekonomskih uslovan često parcelacije primenjuju iz opravdanih razloga.
GRAĐEVINSKA PLASTIKA (nem. Bauplastik) Pojam predstavlja neku građevinu ili deo neke građevine kojoj su prisajedinjeni elementi figurativne i druge plastike izrađene od kamena i, ređe, drugih materijala. G.p. može da bude sasvim dekorativna ili da bude deo nakita koji odražava funkciju i smisao građevine, kao što je to kod kultnih građevina (hram, crkva). G.p. može da bude u celosti stilski i formalno predodređena, kao što je slučaj kod metopa i zabatne g.p. kod grčkih hramova. Takođe, može da bude i konstruktivno predodređena, kao u slučaju formi atlanta i karijatida. U doba gotike i baroka, g.p. ima plastičnu predodređenu formu. Upotreba g.p. može da bude preterana, tako da ona skriva osnovni korpus građevine (kod indijskog hrama).
U umetnosti obrade kamena, g.p. je imala izuzetan značaj tokom istorijskog razvoja graditeljstva. Rane primene g.p. srećemo još u Starom Egiptu, u skulpturama faraona koji sede ili stoje, postavljenim u prostore između dvorana ili u predvorjima egipatskih palata. Na portalima asirskih palata pronalazimo ljudske figure ili figure zivotinja (lavova). U Staroj Persiji i Vavilonu, pronalazimo mnogobrojne primere figuralnih reljefnih prikaza, izvedenih od glazirane keramike. U egejskom razvoju arhitekture, poznati su primeri g.p. u obliku zivotinjske predstave, kao na pr. "Lavlja kapija" u Mikeni. U klasičnoj grčkoj arh., g.p. se nalazi na frizu hrama, u prostoru između metopa. U Starom Rimu, g.p. je bila prisutna kod menorijalnih građevina: trijumfalnih lukova, počasnih stubova i sl. U periodu razvoja starohrišćanske i vizantijske arh., g.p. gubi svoj značaj i javlja se samo na pojedinim arhitektonskim elementima: ulazima, portalima, vratnicama. U vizantijskoj arh. estetsku ulogu g.p. preuzima fresko slikarstvo. U periodu romaničke arh., g.p. je prisutna u bogatoj reljefnoj dekoraciji ulaznih portala i pročelja katedrala, isto kao u njihovoj unutrašnjosti. U periodu got. arh., crkveni portal postaje arhitektonski najznačajniji reprezentativan element. G.p. predstavlja najčešće korišćen element dekoracije i građevinskog izraza. Na portalima got. katedrala pronalazimo mnogobrojne statue, reljefne prikaze, arhivoltne figure, koje često predstavljaju celovite scene iz biblijskih kazivanja i legendi. U doba renesanse, dolazi do zastoja u razvoju g.p., a ona se pojavljuje najčešće na fasadama i portalima profane arhitekture (palate, dvorci, vile, većnice). U periodu baroka, g.p. postaje snažan element ath. izraza, ne samo na fasadama građevina, već i unutar dekoracije enterijera, kako u sakralnoj tako i u profanoj arh. Tokom perioda klasicizma i arh. kasnog XIXv. polako se gubi veza između g.p. i arhitekture, a element dekoracije postaje sve češće skulptura.
GRAĐEVINSKA RADIONICA (nam. Bauhuette) U prvo vreme, zajednice kamenoklesara u vreme epohe gotike, obrazovane su prilikom gradnji velikih i kapitalnih objekata, pre svega katedrala. G.r. su formirane iz potrebe da se na jednom mestu okupe srodni zanati i to onih zanatlija koji su radili na zajedničkom gradilištu. U građevinskim radionicama su radili učitelji (majstori, protomajstori) i učenici. Obično je g.r.formirana pod imenom nekog istaknutog majstora, a bila je uljučena u neku zanatsku organizaciju - ceh, a kasnije i gildu.
GRAĐEVINSKA ZONA (Arh.). Utvrđena površina gradske teritorije koja je po generalnom urbanističkom planu predviđena za određenu namenu ili vrstu izgradnje (građevinski rejon). Podela na zone (zoniranje) vrši se prema nameni izgradnje, npr. na (a) zonu zelenila, (b) stambenu zonu, (c) administrativno-upravnu zonu, (d) zonu specijalne izgradnje, (g) industrijsku zonu itd.
GRAĐEVINSKE KONSTRUKCIJE Konstrukcije koje su potrebne za noseće delove u sklopu neke građevine. Njihovo izvođenje je većim delom utvrđeno iskustvom i u ovom obimu sačinjava glavni deo nauke o građevinskim konstrukcijama. Drugi deo se bazira na naučnom ispitivanju materijala i prilagođavanju ovako stečenih podataka statičkim uslovima u svakom konkretnom slučaju. Ovo se odnosi naročito na konstrukcije od čelika, od betona i od arm. betona, u novije vreme i na konstrukcije od drveta (v. Građevinska tehnika).
GRAĐEVINSKE ZONE Stambena naselja na izgrađenim ili projektovanim površinama nemaju svuda istu gustinu nastanjenosti, procenat korišćenja građevinskih parcela i visinu izgradnje. Način korišćenja građevinskih parcela reguliše plan namene površina i plan građevinskih zona. Kod gradova i gradskih aglomeracija izgrađenih u prošlosti, gustina nastanjenosti opada ukoliko se gradilište udaljava od centra prema periferiji. Mada su u urbanističkoj koncepciji jedinice stanovanja, način izgradnje, visina objekata i gustina nastanjenosti zavisni od odgovarajućih prirodnih činilaca i stvorenih uslkova, kao i od objektivnog shvatanja projektanta oblikovanja prostora, ipak se može praviti razlika s obzirom na gustinu nastanjenosti između pojedinih stambenih delova građevinskih zona. Slbodne koncepcije postavljanja objekata opravdavaju primenu različitih tipova stambenih zgrada i to od porodičnih, individualnih, dvojnih i zgrada u nizu na određenim parcelama, pa do kolektivnih slobodnostojećih objekata, visokih stambenih traktova i stambenih kula.
Kod postojećih naselja, malih, srednjih i velikih gradova, građevinske stambene zone su se delile po načinu gradnje na: gustu, srednju i retku izgrađenost.
U gustu izgrađenost spadaju stambeni blokovi sa izgradnjom po tipu zatvorenih ili poluotvorenih blokova. Srednju izgradnju čine slobodni stambeni traktovi ili stambene lamele kao posebne zgrade. Retko izgrađene zone ili naselja predstavljaju sistem izgradnje individualnih stambenih porodičnih zgrada.
GRAĐEVINSKI BLOK (Arh.). Ulicama oivičen deo gradskog zemljišta koji obrazuje jednu građevinsku celinu. Deli se na građevinske parcele. Veličina i broj parcela zavisi od sistema i tipa izgradnje. Za pojedine blokove propisuje se sistem izgradnje: zatvoren, poluotvoren i otvoren.
GRAĐEVINSKI ČLANAK, LAMELA (nem. Bauglied) Zasebni, tehnički, fukcionalno ili estetski element neke građevine ili urbanističke celine. G.č. može da bude izdvojen u osnovi objekta (na pr. brod) ili u njegovom preseku (etaža). Takođe, to je i element konstrukcije građevine (luk, svod, stubac, stub). U urbanističkom smislu, g.č. je zasebni, izdvojeni deo neke građevine, bilo da je funkcionalno ili konstruktivno izdvojen.
GRAĐEVINSKI KORPUS (nem. Baukoerper) Osnovni volumen jednog građevinskog objekta iznad terena, koji određuje oblik građevine. Oblik g.k. često predstavlja temu arhitektonskog objekta. G.k. moze da bude: jedinstven ili arh. grupacija. Ukoliko je to grupacija, često se naziva i urbanistički korpus i predstavlja više arhitektonskih objekata međusobno postavljenih tako da formiraju složenu, likovno zaokruzenu celinu. G.k. može da bude određen: volumenom građevine, njenom formom, funkcijom ili konstrukcijom. Građevinski korpus je često diktiran vrstom objekta. Ukoliko je to poslovni objekt u centru, njegov g.k. je vertikalna, višespratna celina. Ukoliko su to škola ili bolnica, g.k. je paviljonskog tipa ili sistema.
GRAĐEVINSKI MODEL (nem. Baumodell) Takođe nazvan i arhitektonski model ili maketa (sa sličnim značenjem). Predstavlja plastičan trodimenzionalan prikaz građevine uzrađen u umanjenoj veličini u odnosu na original (razmera). G.m. može da bude izrađen od drveta, kamena, gipsa i drugih materijala. Po pravilu, g.m. se izrađuju da bi se videli oblik i kompozicija projektovane građevine koja još nije izgrađena. U istoriji arh., građevinski modeli su često korišćeni u arhitektonskom enterijeru, da bi se pobliže prikazali podaci o građevini: vreme izgradnje, ime donatora i investitora i sl. G.m. su građeni već u doba Srednjeg veka, u vidu fantastičnih modela, koje pronalazimo u sakralnoj umetnosti (na pr. sarkofazi, baldahini, tabernakli, kultni predmeti). Male modele crkava nalazimo unutar gotičkih crkava, gde su naznačavali projektovani oblik i imena donatora. U doba renesanse, g.m. su bili veoma često korišćeni za vreme projektovanja kapitalnih objekata, kada su davali informacije o konstruktivnom sistemu i formi budućeg objekta (na pr. crkva Sv. Petra u Rimu). G.m. su danas sastavni deo svakog značajnijeg arhitektonskog projekta, gde pokazuju osnovne elemente forme budućeg objekta.
GRAĐEVINSKI NACRT, GRAĐEVINSKI PLAN, PLAN, GRAĐEVINSKI CRTEŽ (nem. Bauriss) Crtež, plan, nacrt, koji predstavlja neku građevinu u njenoj osnovi, preseku, izgledu, konstrukciji građevine ili detalju njenog sklopa, u nameri da sačuva i prenese informacije o njoj i njenim tehničkim i estetskim karakteristikama, tako da se, na osnovu ovih informacija, omogući njeno fizičko izvođenje u celini ili detalju. G.n. sadrzi osnovne elemente: osnove objekta, preseke, izglede (unutrašnje i spoljnje – fasade sa detaljima). G.n. može da bude izrađen u veličini samog objekta kojeg prikazuje, ili, najčešće, umanjen u odnosu na njega, odnosno u odrđenoj razmeri ili proporciji. G.n. može da bude: idejni nact, izvođački nacrt – palirski plan. Idejno nacrt predstavlja osnovno rešenje projektovanog građevinskog objekta sa analizom njegove funcionalnosti, tehnologije korišćenja i estetskih vrednosti. Izvođački nact je nacrt koji sadrži sve elemente neophodne za izvođenje objekta: kote, nivelete, opise materijala, i detalje za izvođenje.
GRAĐEVINSKI PLAN, ARHITEKTONSKI PLAN (nem. Bauzeichnung) Predstavlja nacrt, odnosno plan za izvođenje predmetnog arhitektonskog ili građevinskog objekta. G.p. se sastoji od: crteza osnova (odnosno horizontalnih preseka kroz građevinu) i izgleda (odnosno fasada).
Najstariji građevinski plan pronađen je kao plan za gradnju hrama Gudeje u Mesopotamiji. U antičko doba, osnova g.p. je rađena u prirodnoj veličini, na stilobatu hrama, dok su ostali elementi rađeni bez plana. Kasnije, u doba srednjeg veka, graditeljska udruženja su razvila g.p. koji je obično rađen na listovima pergamenta ili drugog papira. U doba renesanse i baroka, izrada g.p. je postala pravilo i zakon. U doba klasicizma, g.p. je postao predmet umetničkog izraza, što je bila osobina preuzeta iz epohe renesanse. G.p. je rađen u koloritu i često je predstavljao sliku za sebe. Najznačajniji g.p. iz tog perioda su oni koje su načinili Gilly, Schinkel, Thouret, Salucci, Weinbr enner, Hansen.
Danas, g.p. predstavlja konstruktivistički prikaz. Razvojem računara, izrada g.p. je uveliko automatizovana. V. Građevinski nacrt.
GRAĐEVINSKI PRIJEM, PRIJEM GRAĐEVINSKOG OBJEKTA, GRAĐEVINSKO INVENTARISANJE (nem. Bauaufnahme) Finalno premeravanje radova na građevini, kontrola kvaliteta i puštanje građevine u funkciju. G.p. vrši prijemna komisija sastavljena iz stručnjaka za oblast za koju su radovi (arhitekta, građevinski inženjer, elektroinženjer, statičar i dr.).
GRAĐEVINSKI PROJEKT Crtežima i proračunima predstavljen građevinski objekt koji treba izgraditi, a koji služi kao osnova za izvođenje pojedinih građevinskih i drugih radova. Sastoji se iz: planova, raznih proračuna (npr. statičkih, hidrauličkih i dr.), predmera, analize cena, crteža i proračuna organizacije gradilišta (za veće objekte), cenovnika i predračuna radova, tehničkog opisa radova, tehničkih i opštih uslova, često i detaljnih palirskih planova
GRAĐEVINSKI STIL, ARHITEKTONSKI STIL (nem. Baustil) Zajedničke osobene crte, istovetne karakteristike neke grupe arhitektonskih i građevinskih objekata. Osobine nekog stila pre svega čine njegove umetničke karakteristika, a zatim karakteristike funkcije, načina gradnje ili konstrukcije, a na njega utiče i podneblje gde se gradi. Odlike nekog g.s. nalaze se često i u dekoraciji. Na g.s. značajno utiču i stilovi uređenja unutrašnjeg prostora (enterijera) i dekoracije, aranzmani kao i stilovi uređenja spoljnjeg prostora (parkovski stilovi).
GRAĐEVINSKO ZEMLJIŠTE, GRAĐEVINSKI PLAC (nem. Bauplatz) Teren ili ograničeno zemljište na kojem je previđena izgradnja neke građevine. G.z. može da bude predviđeno urbanističkim planovima, a često je opremljeno određenom infrastrukturom, prilaznom saobraćajnicom, priključcima za vodovod i kanalizaciju, električnu energiju i sl. G.z. ima određenu orijentaciju, koja uslovjuje način gradnje na njemu.
GRADILIŠTA, PARCELE (nem. Baustelle) Naziv za građevinsko zemljište na kojem se vrši gradnje nekog građevinskog objekta.
Gradilište ili parcela sačinjava ono građevinsko gradsko zemljište, plac i teren, na kome se može graditi. Pri određivanju površine zemljišta i pri regulisanju kompleksa putem podele na parcele, treba režiti što pravilnijem obliku gradilišta i da njegove strane međusobno zaklapaju što pravilniji ugao.
GRADILIŠTE Prostor na kojem se gradi gradjevinski objekat ili izvode gradjevinski radovi, na kojem se smeštaju postrojenja i mašine za gradjenje i na kojem se izvode pripremni radovi. To je, dakle, sav prostor koji je zauzet gradnjom, na kojem se nalazi objekt ili deo objekta sa potrebnim prostorom za smeštaj skladišta, gradjevinskih mašina, radionica, saobraćajnica, kancelarijskih prostorija, deponija i instalacija potrebnih za gradnju. Gradilište mora biti pristupačno, na stabilnom zemljištu, zaštićeno od poplava i mora imati potrebnu površinu. Pored gradnje objekta na gradilištu se organizuje proizvodnja gradjevinskog materijala i poluproizvoda.
Veća gradilišta mogu se organizovati kao nekoliko manjih gradilišta koja čine tehničku celinu i za koja se može postaviti posebna organizacija. Npr. u hidroelektrani takva manja gradilišta mogu biti: brana, tunel, mašinsko postrojenje, prilazni put. Kad se gradi duži tunel to su istaknuta mesta (ulaz, izlaz), a pri gradnji industrijskog kompleksa: hale, saobraćajnice, administrativni objekti i sl. Takvi delovi gradilišta nazivaju se radilišta. Pri gradnji nekih pojedinačnih objekata, kao što su škole, bolnice, mostovi i sl. radilište je ujedno i gradilište.
Radilište je, kao deo gradilišta, prostor na kojem se gradi objekat ili deo objekta koji čini organizacijsku celinu. Tu se organizuju pripremni radovi i gradnja, postavljaju postrojenja i mašine, grade skladišta i pomoćne zgrade. Pojedina postrojenja i mašine na gradilištu mogu služiti i za više radilišta, kao npr. za proizvodnju betona, pripremu armature i oplate i sl. Oni se mogu upotrebljavati i za više gradilišta kada su formirani kao samostalni pogoni.
GRADJEVINSKA DOZVOLA Odluka nadležnog gradjevinskog organa kojom se dozvoljava izvodjenje gradjevinskog objekta. Izdaje se kad se utvrdi da je izradjen i odobren gradjevinski program investicione izgradnje i glavni projekat, da je izdano odobrenje za užu lokaciju objekta, da je dana urbanistička saglasnost, da je projekat uskladjen sa regulacionim i nivelacionim planom, da je regulisano pitanje korišćenja zemljišta i da su osigurana finansijska sredstva za gradjene (Pravilnik o izdavanju gradjevinske dozvole).
GRADJEVINSKA KNJIGA Obračunski dokumenat u koji se unosi obračun količina svih izvršenih radova, zajedno sa potrebnim crtežima. Potpisuju je izvodjač i nadzorni organ. Na osnovu podataka iz gradjevinske knjige sastavlja se mesečni obračun (privremena situacija) za isplatu radova, kao i definitivan obračun radova.
GRADJEVINSKA LINIJA U urbanizmu , naziv za liniju postavljenu na terenu – lokaciji jednog arhitektonskog objekta, koja definiše njegov spoljašnji gabarit. Gradjevinska linija daje okvirnu gradjevinsku granicu unutar koje je dozvoljena gradnja jednog objekta. Ona odredjuje njegovu dispoziciju, orijentaciju i odnos prema pristupnoj saobraćajnici. Gradjevinska linija može ali ne mora da se poklapa sa regulacionom linijom.
GRADJEVINSKA VISINA Visina merena izmedju sredine kolovoza drumskog, odnosno gornje ivice šine železničkog mosta i donje ivice konstrukcije dotičnog mosta.
GRADJEVINSKI OBJEKTI Gradjevinske konstrukcije od elemenata koji zajedno čine trajnu, stabilnu, funkcionalnu, a kod arhitektonskih objekata i estetsku celinu odredjene namene. Elementi gradjevinskog objekta rade se od raznog gradjevinskog materijala, imajući u vidu njegova fitička i hemijska svojstva i zakone statike. Jačina pojedinih elemenata i stabilnosti čitavog gradjevinskog objekta odredjuju se propisima u skladu sa njihovom funkcijom i opterećenjem, nosivošću tla, trusnošću područja, klimatskim uslovima (vetrovi, sneg, hladnoća, toplota). Stalni gradjevinski objekti pružaju odgovarajući termičku i zvučnu zaštitu, zaštitu od atmosferilija, difuzne vlage, požara, prodora štetočina, mikroorganizama i od štetnih hemijskih i drugih agenasa, a po potrebi moraju obezbediti i odgovarajuće mikroklimatske uslove u svojoj unutrašnjosti, zavisno od funkcije prostorija. Od urbanističke dispozicije gradjevinskog objekta zahteva se da obezbedjuju optimalne uslove za odvijanje funkcionalnih procesa, pravilnu insolaciju, dnevno osvetljenje, zaštitu susednih objekata i komunikacija od ruševina usled razaranje i eksplozija, zaštitu od prenošenja požara, a po potrebi i zaštitu od spoljne buke.
GRADJEVINSKO PLANIRANJE Planiranje u gradjevinarstvu odnosi se na sve planove koje izradjuju i donose gradjevinska preduzeća. Planovi mogu biti razvojni i operativni. Razvojni planovi šireg su značenja obzirom na kretanje poslovanja i na duži ili kraći razvoj te obuhvataju sve vrste poslovanja od iskorišćavanja radne snage, kapaciteta mašina i opreme i sl. pa do poslovnih ili finansijskih rezultata. Razvojni planovi uskladjuju se s društvenim planovima, te se tako razvojna politika prenosi na poduzeća. Gradjevinski razvojni planovi mogu biti dugoročni (za 10 ili više godina), srednjoročni (do 5 godina) i kratkoročni, za jednu godinu. Dugoročni i srednjoročni planovi razradjuju se u godišnjem nivou i služe kao osnovica za planiranje razvoja proizvodnih kapaciteta i iskorišćavanja radne snage, u kalkulacijama, a i u druge svrhe.
Svaki objekat koji se gradi mora se posebno organizovati i planirati. Operativni planovi izradjuju se na različitim nivoima. Na višem su nivou okvirni planivi sažetiji, a na nižem detaljniji. Osnovni je operativni plan tehnološki i terminski. Na njemu se dopunjuju svi ostali prateći operativni planovi. Operativni planovi izradjuju se brojčano i grafički, a mogu se i spojiti. Brojčani operativni planovi izradjuju se tablicama i prikazuju planirane i ostvarene količine rada, npr. m3 iskopa, m2 oplate i sl., po danu, dekadi, mesecu i sl.
Grafičke metode operativnog planiranja. Čovek je rano počeo razmišljati o redosledu i vremenu u kojem će rad izvršiti. Organizaciju rada i planiranje prikazuju stari egipatski papirusi. Odredjenije mera za planiranje rada uveo je u Vabilonu Hamurabi (1729-1686. g.p.n.e.). Vozni red prve polovine prošlog veka, prvi je poznat plan u današnjem smislu reči. H.L. Gant predložio je grafičku metodu, tzv. gantogram, koja prikazuje plan i njegovo ostvarenje. U Evropi je u upotrebi u gradjevinarstvu pre rata kao kalendarski plan. Kasnije se upotpunio tzv. miljokaznim (koordinatnim) tačkama uzduž linije trajanja radova, koje označavaju stepen završenog rada po količini ili u procentu. Gantogram se primenom industrijskih lančanih metoda rada u gradjevinarstvu oko 1950. godine razvio u ciklogram. Kasnije su se razvili ortogonalni planovi, koji su osobito pogodni za planiranje saobraćajnica i sličnih objekata.
Unapredjenje planiranja bilo je usmereno na planiranje tehnologije i, kasnije, na planiranje vremena, nakon stečenog znanja o teoriji grafova. Prve su metode mrežnog planiranja nastale gotovo istovremeno 1956/57. u Americi i Francuskoj. To su Metoda kritičnog puta (Critical Path Metod – CPM), Tehnika ocene i ispitivanje programa (Project Evaluation and Rewiev Technique – PERT) i Potencijalna metoda (Metra Potential Method – MPM). Iz tih se metoda postupno razvio čitav niz novih metoda (više od 60), od kojih su neke razvijenije klasične metode, ali i nove metode, koje su unapredile i pojednostavile mrežno planiranje. Od prve svoje primene,1958. g. metode mrežnog planiranja prešle su granicu SAD i u širokoj primeni u Kanadi, Velikoj Britaniji, Francuskoj, Nemačkoj, Švajcarskoj, i u drugim zemljama. 1963. godine uvedene su u SSSR-u i u drugim tada socijalističkim zemljama, gde je primena obavezna za sve investicijske radove. U zemljama bivše Jugoslavije je ograničena primena, ali je u stalnom porastu, u ručnoj i elektroničkoj obradi.
GRADJEVNSKO ODSTOJANJE Regulacionim planom propisano odstojanje zgrade od ulične regulacione linije i od unutrašnjih granica gradjevinske parcele.
GRADNJA U NIZU Niz se može ostvariti: prizemno. spratno i kombinovano. Unutar takve podele moguće je više varijanata koje zavise o konfiguraciji terena i nastojanju da se ostvare kvalitetni prostorni odnosi. Racionalnost niza zavisi u prvom redu o tri elemenata: konstrukciji, rasponu i zajedničkom zidu, iako na racinalnost utiču i drugi faktori (obrada, način vezanja jedinica niza i dr.). Što su konstruktivna rešenja čistija i rasponi bolje prilagodjeni racionalnosti konstrukcije, a zajednički zid dublji, takav će niz biti ekonomičniji.
Ekonomičnost ne sme biti jedini činilac pri izboru vrste niza, već je treba ravnopravno razmatrati s ostalim elementima (raspored stana, prostorni kvaliteti, arhitektura, prilagodjavanje pejzažu itd.). Medjutim, i najkvalitetniji i najrazvedeniji niz u urbanističkom smislu najjefitini je i racionalniji od slobodne porodične gradnje prosečnog kvaliteta.
GRADNJA U OBLIKU TEPIHA ILI SAĆA To je uobičajeni naziv za tip prizemne (redje spratne) porodične gradnje, gde su jedinice u planu tako medjusobno postavljene da iz ptičije perspektive liče na tepih ili saće. To je gradnja velike gustoće, pa je s urbanističkog gledišta racionalna. U stvari to je modifikacija gradnje u nizu.
GRADSKI ARHITEKTI Naziv za arhitekte, urbaniste, pejsažiste ili građevinske inženjere, koji su postavljeni od strane autoritarne gradske ili druge vlasti za ovlašćenog i odgovornog arhitektu koji ima zadatak da sprovodi planove razvoja jednog grada, da ima uvida i kontroliše urbane procese grada i preduzima sve neophodne mere prema sopstvenoj proceni. Prvi g.a. postojali su još u periodu renesanse i baroka, apostojanje g.a. dovelo je do radikalnih promena urbanističkih planova i rešenja pojedinih gradova (Lorenzo Bernini, Patte, Here de Corny, John Wood ml., Jacques-Ange Gabriel, Giuseppe Valadier). Najpoznatji primer g.a. bio je Georges Eugenne Hausmann koji je u periodu od 1850-1870.g. izvršio korenitu urbanističku transformaciju Pariza, čiji su efekti prisutni do danas.
GRADSKI URBANISTA Naziv za osobu, arhitektu ili urbanistu, kojoj je dodeljeno ovo zvanje u funkciji ličnosti koja će konstrolisati, sprovoditi ili menjati odluke vezane za arhitekturu i urbanizam jednog grada. Gradski arhitekt odredjuje i utiče na gradsku politiku na području urbanizma, izdaje urbanističke dozvole ili naručuje izradu gradske urbanističke planske dokumentacije. Najpoznatiji gradski arhitekt u istoriji urbanizma bio je pariski gradski arhitekt Hausmann, koji je lično zaslužan za sadašnji izgled grada Pariza, sa širokim vizurama i velikim bulevarima i prodorima kroz gradsko tkivo.
GRADSKO GRADJEVINSKO ZEMLJIŠTE Vlasništvo i druga posedovna prava gradskog gradjevinskog zemljišta, naročito u zemljama Istočne Evrope u periodu druge polovine XX v., jedno je od ključnih pitanja gradske politike. Ono je, medjutim, veoma zamagljeno političkim odredjenjima. Činjenica da je privatno vlasništvo nad gradjevinskim zemljištem onemogućavalo upravu da njime slobodno raspolaže navela je već u XVIII veku mislioce utopijskog socijalizma, a u prvoj polovini XX veka i većinu urbanista, da se zalažu za opšte (društveno) vlasništvo nad gradjevinskim zemljištem, pa su stoga i mnogi urbanisti u demokratskim zemljama slobodnog tržišta bili politički levo orijentisani.Medjutim pokazalo se da u zemljama socijalističkog društvenog uredjenja društveno ili državno vlasništvo nad zeljištem nije unapredilo urbanizam, a još je manje pridonelo uredjenju prostora u bilo kojem obliku. Naprotiv, budući da zemljište nije imalo pravu tržišnu cenu, moguća su bila megalomanska gradjevinska ostvarenja na jednoj i bespravna gradnja čitavih predela na drugoj strani, jer tzv. društveno zemljište zapravo nije ničije. Koliko je god privatno vlasništvo otežavalo ostvarenje pojedinih namera uredjenja, bilo je istovremeno i prepreka olakom odlučivanju na polju urbanizma.
GRAFIČKE METODE OPERATIVNOG PLANIRANJA Čovek je rano počeo razmišljati o redosledu i vremenu u kojem će rad izvršiti. Organizaciju rada i planiranje prikazuju stari egipatski papirusi. Odredjenije mera za planiranje rada uveo je u Vabilonu Hamurabi (1729-1686. g.p.n.e.). Vozni red prve polovine prošlog veka, prvi je poznat plan u današnjem smislu reči. H.L. Gant predložio je grafičku metodu, tzv. gantogram, koja prikazuje plan i njegovo ostvarenje. U Evropi je u upotrebi u gradjevinarstvu pre rata kao kalendarski plan. Kasnije se upotpunio tzv. miljokaznim (koordinatnim) tačkama uzduž linije trajanja radova, koje označavaju stepen završenog rada po količini ili u procentu. Gantogram se primenom industrijskih lančanih metoda rada u gradjevinarstvu oko 1950. godine razvio u ciklogram. Kasnije su se razvili ortogonalni planovi, koji su osobito pogodni za planiranje saobraćajnica i sličnih objekata.
GRAFIČKI LIST (franc. estampe,engl. print, nem. Abdruck, ital. stampa) Otisak slike ili crteza na papiru ili drugom materijalu (pergamentu, platnu) ručnom presom pomoću matrice, na kojoj su slike ili crteži prethodno izrađeni reljefno (drvorez, linorez), udubljeno (bakrorez, bakropis, akvatinta, mezzotinta, suva igla) ili površinski (litografija). G.l. dobija naziv prema tehnici kojom je ostvaren (litografija, bakropis i sl.). Svaki je primerak g.l. original, za razliku od crteža ili slike koji postpoje samo kao jednokratno ostvarenje. Stoga umetnici, naročito u novije vreme, svaki g.l. potpisuju uz oznaku izdanja i rednog broja otiska.
GRAFIČKI ZNAK U grfičkom dizajnu, naziv za znak koji karakteriše jedan umetnički predmet, objekat, ili znak koji odredjuje jednog umetnika ili arhitektu. Poznati su grafički znakovi koji se nanose na gradjevinski materijal, prenoseći informaciju o njegovom kvalitetu. Grafički znakovi su sastavni deo vizuelne komunikacije i vizuelne identifikacije, na primer u saobraćaju, marketingu i dr.
Istorija grafičkog znaka proteže se u daleku prošlost. Prve grafičke znake čovek je utiskivao u sopstveno telo, putem tetovaže. Prvi arhitektonski grafički znakovi javljaju se u Starom Egiptu, u vidu hijeroglifnog pisma. Rimsko Carstvo poznaje upotrebu gradjevinskih grafičkih znakova, utisnutih u gradjevinske materijale, najčešće utisnutih u opeke. U periodu srednjeg veka, majstorske radionice kamenoklesara urezuju svoje grafičke znakove na kamene elemente gotičkih katedrala. U periodu renesanse i baroka, pojedini arhitekti i graditelji imali su sopstvene grafičke znakove, kojima su potpisivali svoja dela.
Savremena arhitektura se ne može zamisliti bez upotrebe grafičkih znakova. Celokupni savremeni informatički sistem bazira se na upotrebi grafičkih znakova. Kompjuterski tehnološki sistem zasnovan je na upotrebi grafičkih znakova.
GRAFIJA (grč. grafein grafein pisati, urezivati) Sistem ili način pisanja, crtanja i grafičkog ili (u prenesenom smislu) likovnog prikazivanja.
GRAFIKA (grč. grafein grafein pisati, urezivati) U likovnim umetnostima zajednički naziv za sve tehničke postupke umnožavanja crteža odnosno slika pomoću matrice, izrađene ručno, hemijskim ili fotomehaničkim postupkom u ogledalnoj slici. Označava i tipografsko znanje, tj. rad na umnožavanju pisama i lik. priloga u štamparstvu, te umetničku grafiku, tj. znanje reprodukovanja (otiskivanja, štampanja) crteža na papiru ili nekom drugom materijalu. Prema tome, da li je crtež na matrici izrađen reljefno, udubljeno ili povrešinski, razlikuju se tri glavna grafička postupka: visoki, duboki i površinski otisak. Kod visokog otiska crtež je reljefan na ploči, a na papiru nakon otiska neznatno udubljen (drvorez, linorez, tzv. izdignuti bakrorez, u štampanju cinkografija), te kod dubokog otiska crtež je na ploči udubljen, a na papiru nakon otiska neznatno reljefan (bakrorez, bakropis, mezzotinta, akvatinta, suva igla, vernis mou, nadorez, rez u cinku i dr.), kod površinskog je otiska srtež površinski na ploči i na papiru nakon otiska (litografija, reprodukcija na metalnim pločaqma).
GRANDOMANIJA, ARHITEKTONSKA Naziv za arhitektonsko projektovanje velikih kompleksa i sklopova zgrada, neumerenih dimenzija i veličina potrebama. Takodje, naziv za podizanje odgomnih objekata, koji nisu primereni čovekovoj dimenziji, bez konkretne potrebe za tim. V. Gogantizam.
GREEN ARCHITECTURE, ZELENA ARHITEKTURA (engl.) 1. Formalno, pitoreskni vrtovi koji su blisko povezani sa zgradama, ili gde se pejsaž i arhitektura medjusobno sjedinjuju. 2. Zgrade projektovane po principima i kriterijumima uštede energije, kao i kriterijumima za redukciju polucija.
GREEN DESIGN ( engl. zeleni dizajn) Opšti pojam iz oblasti dizajna koji je ušao u upotrebu 1980-tih. Međunarodno povećanje interesevanja u ekološke teme, izazvano različitim ekološkim katastrofama koje je izazvao čovek (na pr. radijacijska zagađenost u Černobilu i zagađenja sirovom naftom na Aljasci), zajedno sa narastajućom zabrinutošću zbog stvaranja akumulativnog efekta zagađenja na čovekovu prirodnu sredinu koji je izazvan razvojem industrijskog sveta (tj. globalno zagrevanje). 6Uloga dizajnera kao protagoniste u procesu proizvodnje ali i potrošnje unutar procesa koji je usaglašen sa prirodom, bila je istaknuta pre svega radovima Buckminstera Fullera, Richarda Neutre i mnogih drugih u periodu 1950-tih g. Kasnih 1960-tih i ranih 70-tih, ovakvi koncepti su dobili na značajom pojavom tendencija design for need (dizajn za potrebe), delimično radovima Victora Papaneka. Međutim, 1980-tih, g.d. je pokazao svoj pravi značaj, što je predstavljalo posledicu masovnog ekološkog pristupa projektovanju i verovanju u mogućnosti očuvanja životne sredine njenom pravilnom upotrebom, što je pretpostavljalo postojanje novog pristupa dizajnu. Značajni predstavnik g.d. u to vreme bila je grupa Michael Peters Group, koja se bavila konsulttantskim radom na polju dizajna, posebno u onim oblastima koje su bile potencijalni ekološki problem - zagađivač, kao što je pakovanje. Grupa je proučavala upotrebu materijala koji moze da bude recikliran i razvila je koncept “zelenog” stila zivota. 1990-tih g. je postalo jasno da pojava green designa nije samo prolazna pojava, kao što je to smatrano 1970-tih. Potreba za rešavanjem naraslih ekoloških problema, bila je konstantno prisutna, posebno nakon takvih kriza kao što je nio Zalivski rat 1990.g., koji je sobom doneo destrukciju životne sredine.
GROUP FORM (engl. grupna forma) Nastaje u odnosima između zgrada. Pojedina zgrada se gubi u odnosu na kolektivni zajednički oblik. Tako definiše pojam Fumuhiko Maki. On to pokazuje u različitim projektima za obnovu gradskih četvrti u Tokiju.
GROUPE DESIGN (franc., engl. grupni dizajn) Naziv za urban. plan jednog grada, gde je izvršeno diferenciranje funkcija, na pr. saobraćaj od stanovaja i sl. G.d. je nastao u Staroj Grčkoj, a u savremenom urbanizmu je ponovo dospeo u prvi plan.
GROZDASTI SISTEMI (engl. cluster grozd, jato) Način urbanističkog planiranja i arhitektonskog projektovanja komponovanjem sistema od elemenata postavljenim u obliku grozdastog skupa, složene kompozicije elemenata sistema (kuća, zgrada ili pojedinih delova jedne zgrade - stanova, apartmanskih blokova). G.s. se projektuju najčešće narastanjem i grupisanjem elemenata sistema oko jezgra sistema: komunikacijskog jezgra (saobraćajnica, koridor) ili konstruktivnog jezgra (konstruktivni noseći sistem). U urbanističkom projektovanju, g.s. su nastali iz potrebe za segregacijom pešačkog i kolskog saobraćaja jedne urbnističke celine, ostvarenja drugih kvaliteta: intimnosti pojedinih elemenata sistema, osunčanosti, vizura (pogleda) i dr. Prednost g.s. je u mogućnosti njegovog proširenja bez narušavanja kompozicije sistema. G.s. gradskog plana ima mogućnost narastanja jer ne poseduje konačne urbanističke niti kompozicione granice. Među primerima g.s. interesantni su: plan sirotišta, Aldo van Eyck-a, posebno futuristički projek Arata Isozaki-ja “Grozdovi u nebu”.
GRUPA (engl. group, franc. groupe, nem. Gruppe, ital gruppo) 1. Kompozicija u lik. umetnostima kod koje je više tela odnosno volumena povezano u sređenu, preglednu umetničku celinu (u arh.: katedrala, kampanil, krstionica i Campo santo u Pisi).
2. Zajednica arhitekata ili likovnih umetnika uopšte, povezanih istim ili sličnim umetničkim načelima ili interesima.
GRUPISANJE PARCELA, KOMASACIJA (Geod.). Grupisanje razbacanih zemljišnih parcela istoga vlasnika na jedno ili dva (manji broj) mesta, putem zamene ili otkupa.
GRUPISANJE U ARHITEKTURI kao počeci grupisanja mogu se smatrati grupisanja osnovnih individualnih ćelija - kuća oko jednog zajedničkog jezgra, kao što je to na pr. mogla da bude voda, zborište ili grupisanje podstaknuto određenom motivacijom kao što je to potreba za odbranom, za čuvanjem stoke i za zaštitom drugih zjedničkih interesa.
Grupisanje se moze vršiti oko jednog manjeg zajedničkog prostorta sa bunarom, koji ujedno pruža mogućnost komuniciranja. Ponekad je jezgro grupisanja velika slobodna površina za smeštaj stoke. Slično grupisanje može se pratiti i kod nomadskih stočara koji postavljaju šatore u krug sa slobodnim prostorom za stoku u sredini.
U prošlost nas vodi i grupisanje koje obrazuju dva paralelna niza kuća; prostor koji zatvaraju dva niza indicira istovremeno i rađanje ulice, a takođe i rađanje trga.
Grupisanje porodičnih kuća u horizontalne strukture dovodi do oblikovanja naselja.
Za ruralne aglomeracije, P. Wolf navodi da je kod poljoprivrednih naroda najpre svaka porodica stvarala kolibu i dvorište na svom zemljištu, a zatim su se njihovim grupisanjem stvarala sela-zajednice. On pri tome ukazuje na neke karakteristične šeme: 1. selo sa zelenom površinom, 2. selo - ulica, 3. selo okomito na ulicu, 4. okruglo selo, 5. selo u nizu.
Dok je u ruralnim aglomeracijama stanovništvo bilo vezano za zemlju, što je malo kao posledicu izvesnu ekstenzivnost i širu raspoređenost samih grupacija, to u gradu dolazi do veće koncentracije stanovništva koje je prestalo da se bavi poljoprivredom, pa samim tim dolazi i do veće koncentracije prostora. To ujedno uslovljava i potrebu za novim strukturama i načinima grupisanja koji će to omogućiti.
Kao prvi veliki gradovi spominju se u istoriji gradovi Indije (Mohenje Daro, Harappi), Mesopotamije (Ur, Asir, Babilon), gradovi Egipta i dr.
Neki stanovnici ovih gradova grade sami svoje kuće, a drugi koji nemaju tih mogućnosti, iznajmljuju stan. Kasnije, zbog ograničenih mogućnosti širenja grada unutar skučenog prostora odbrambenih zidova, a i veće rentabilnosti traži se proširenje u spratnosti, o čemu nam svedoče brojni podaci pisaca toga doba, kao na pr. Herodota koji navodi da su kuće u Starom Babilonu imale 3 i 4 sprata, a da ne govorimo o Starom Rimu, gde su stambene kasarne bile i znatno više. I porodične kuće takođe nisu bile samo prizemne.
Razvoj spratnosti kojem je svojstveno okupljanje stanova oko vertikalne komunikacije unosi tako, pored individualne porodične kuće, dvojne kuće ili slično i niza, još jedan novi osnovni oblik stambene zgrade koji učestvuje u grupisanju, koje, pored formalne i ugođajne strane objedinjava i neke od funkcija i života u zajedništvu.
GRUPISANJE, STAMBENO Pojam stambene grupe - grupacije predstavlja okupljanje stanova (porodičnih kuća ili višeporodičnih zgrada) uz objedinjavanje nekih od funkcija života u zajedništvu. Ostvaruje se na raznim nivoima počev od male grupe - komšiluka ili sl., prvenstveno kada se radi o stanovanju u porodičnim zgradama, pa do građevinskog bloka (ilidela), ulice, trga kao elementa grada ili naselja.
Obzirom na raznolikost i nivoa i sadrzaja, bilo bi teško izvršiti jednu strogu klasifikaciju grupisanja ili njegovu hijerarhijsku podelu: stalno se razvijaju novi i raznovrsni oblici pri čemu, pored prirodnih uslova, vremena nastajanja, stepena razvoja društva, tehnike i ekonomike, dimenzija grupisanja, i još mnogo drugog može da ima odlučujuću ulogu, ali uvek se podrazumeva da je u grupaciji sadržan u većoj li manjo meri deo onoga što povezuje ljude i materijalno i duhovno.
Svaka grupa - grupisanje - ima svoje dimenzije (veličine i nivoe) koje proizlaze iz stepena uključenosti funkcija života u zajedništvu koje je teško moguće uopštiti.
Osnovne stambene grupe su: male grupe, blok, ulica, trg - skver, megastrukture.
GRUPISANJE, TIPOVI Postoje sledeći tipovi arhitektonskog grupisanja: nizovi, slobodne grupacije, tepih grupacije, vertikalno grupisanje, horizontalno grupisanje, grupisanje po dubini, tradicionalno grupisanje, tehnicizovano grupisanje i dr.
GRUPNAFORMANaziv za arh. formu koja se sastoji iz grupa istovetnih ili srodnih arhitektonskih elemenata. Celina, kojom dominiraju hijerarhijski odnosi delova u većoj meri nego unutrašnja usmeravajuća priroda delova, predstavlja karakteristiku složene arhitekture.
Grupna forma je postupak formiranja prostora i grupisanja jedinica još u antičkoj Grčkoj arh., proizlazi iz serije generativnih elemenata: način života, kretanja, klimatskih faktora, međuljudskih odnosa.
G.f. se vezuje za kolektivan napor cele zajednice, a mnogo manje za posebne akcije pojedinačnih investitora (gde kompozitna struktura češće postaje “prirodni odgovor”. Grupna forma je po svome biću razvojna i otvorena. Jedinice su povezane vidljivo ili ne, i čine složeni sklop.
GUSTINA IZGRADJENOSTI Odnos izgradjenog i neizgradjenog prostora (površine) jednog grada, gradskog područja, opštine, kvarta ili urbanističke podceline. Izražava se različitim koeficijentima. To su koeficijent izgradjenosti (površina zauzetog zemljišta/površina ukupnog zemljišta), koeficijent iskorišćenosti (ukupna bruto-površina zgrada/površina zemljišta), stepen iskorišćenosti (odnos zgrada/površina zemljišta), koeficijent potrošnje zemljišta, zvan i terenski indeks (recipročna vrednost koeficijenta iskorišćenosti).
GUSTINA NASELJENOSTI, KOEFICIJENT GUSTINE NASELJENOSTI Koeficijent kojim se izražava broj stanovnika po jedinici površine (km2) na jednom području. Gustina naseljenosti se izražava za jedan grad, oblast ili državu.
GUSTINA NASELJENOSTI, GUSTINA NASTANJENOSTI, KOEFICIJENT NASELJENOSTI Predstavlja broj stanovnika jedne sredine u odnosu na jedinicu mere njene površine (kvadratni km). Gustina nastanjenosti izražava odnos između ljudi (stanovnika) nastanjenih na određenoj površini i same površine. Ta površina moze da bude:
- neto grđevinsko zemljište ili zbir površina namenjenih za stambenu izgradnju,
- neto građevinsko područje ili zbir građevinskog zemljišta kome su pridodate površine namenjene saobraćaju, a koje dodiruju ovo područje,
- bruto građevinsko zemljište ili zbir površina namenjenih stambenoj izgradnji sa stazama, ulicama i saobraćajnicama koje su u kompleksu,
- bruto građevinsko područje ili građevinsko zemljište u okviru površine namenjene za izgradnju sa površinama zajedničkih potreba i društvene izgradnje.
Gustina je zavisna od koncepcije urbanistikog rešenja i visine izgradnje objekata. Gustina nastanjenosti stambenog naselja može se izračunati kao bruto ili neto gustina. Ona prikazuje broj stanovnika koji dolaze na jedan hektar stambenog dela i dobija se kada se ukupan broj stanovnika podeli sa određenom gradskom površinom.
Gustina nastanjenosti može izražavati i indeks nastanjenosti na bruto i neto građevinskoj površini, i tada se ona izražava kao neto ili bruto gustina nastanjenosti.
To je planski pokazatelj jedinice stanovanja. On je uslovljen karakterom izgradnje, procentom izgrađenosti, brojem stanova i stanovnika, površinama namenjenim za stanovanje, rekreaciju, rad, saobraćaj i prateće objekte. Ovaj pokazatelj karakteriše higijenske uslove jedinice stanovanja.
GUSTINA STANOVANJA Naziv za odnos površine zemljišta koji je izgradjen stambenim objektima i njima srodnim objektima, odnosno koji je prekriven objektima namenjenim za stanovanje i površine raspoloživog zemljišta na jednom definisanom urbanom području (gradu). Gustina stanovanja takodje se izražava brojem stanovnika po jednom kvadratnom kilometru ili hektaru, a na odredjenom urbanom prostoru (kvartu, ulici, delu grada, gradu ili regionu).
GUSTINA STANOVANJA, KOEFICIJENT GUSTINE STANOVANJA Poput gustine naseljenosti, gustina stanovanja je koeficijent koji pokazuje broj žitelja u jednom stambenom naselju, po jedinici površine (km2).
HABITABILNOST Habitabilan se moze označiti svaki prirodni i veštački prostor koji obezbeđuje čoveka odgovarajućim spoljašnjim uslovima za njegovu kontinualnu egzistenciju, tj. hranom,zaklonom, zdravljem, klimom, različitim pogodnostima, itd. Habitabilnost može biti rezultat prirodnih faktora, kao zemlja, plodnost, klima, topografija; može biti proizvod svesne ljudske delatnosti, kao što je građenje, na pr., grada koji dobro funkcioniše, komunikacionih veza, instalacija, itd., na jedan koordiniran način.
Tako se pod h. podrazumeva najšire, zivljenje u određenom prostoru, odnosno sposobnost prirodnog ili veštačkog prostora da obezbede kontinuiranu, čoveka dostojnu na datom stepenu razvoja, egzistenciju.
Habitabilnost je istorijska kategorija, što znači promenljiva i društveno uslovljena. Šta se u različitim istorijskim vremenima smatralo habitabilnim, zavisilo je od zahteva i ideja čovekove prisutne civilizacije. Ekolozi razlikuju četiri faze, istorijska stupnja habitabilnosti:
Prvi je “period Adama”. “U ovoj epohi čovek ili zajednica sačinjavaju integralni deo prirodnog ekološkog ciklusa. On još nje poljoprivrednik, ali se održava, oblači i zaklanja, bez napuštanja prirodnog stanja”.
Drugi period, period neolitske revolucije, prema Gordonu Čejldu, karakteriše se opštedruštvenom kooperacijom u kojoj čovek vrši uticaj na prirodni pejzaž, ali održava prirodni balans racionalnim postupcima.
Treći period je period početka urbane revolucije. Karakteriše ga: podela na seosko i gradsko stanovništvopremeštanje društvenih centara gravitacije u lgradska naselja, povećanje distance između čoveka i i zvora njegovog opstanka, pretvranje poljoprivrednog zemljišta u objekt eksploatacije i sredstvo za bogaćenje; istovremeno to je period bogaćenja ljudske ličnosti, porasta urbane kulture ali i porasta frustracije i nestabilnosti.
Četvrti značajan period je kapitalistički period. Karakteristike ove habitabilnosti su: 1) revolucioniše se struktura ljudskih naselja pod uticajem porasta mehaničke moći čoveka, komunikacija i neslućenog nagomilavanja stanovništva; 2) prestaje zavisnost grada od okolnih sela; 3) razvijaju se dinamički gradski centri; 4) gradski ljudi ne shvataju dovoljno svoju zavisnost od sredine; 5) društvena struktura se intenzivno dezintegriše.
HABITAT Naziv za arhitektonsku ćelijastu strukturu koja se sastoji iz mnoštva različitih ćelija, često različitog oblika i različite kompozicije, koja ima funkciju stanovanja (ali može da ima i druge funkcije: škola, bolnica, muzej). Osnovna karakteristika h. je kompozicija međusobno izdvojenih funkcionalnih celina u horizontalnom i vertikalnom nivou. Konstruktivno, h. je sačinjen od konstruktivno nezavisnih elemenata, a u saobraćajnom smislu, prilazni putevi, hodnici i pretprostori mogu da budu izgrađeni od elemenata koji su drukčiji od osnovnih ćelija sistema. Najpoznatije primere h. projektovao je Moshe Safdie (habitat Porto Rico, habitat u Montrealu, izgrađen povodom Svetske izložbe u ovom gradu).
HABITUS (lat. stablo) U arhitekturi, pojam označava korpus, telo, središnju konstruktivnu strukturu jednog objekta ili arhitektonskog elementa. Habitus jednog stuba predstavlja stablo stuba. Habitus zgrade čini njeno konstruktivno jezgro.
HAOTIZAM U ARHITEKTURI (engl. chaotism) Haotizam predstavlja tendenciju koja je naročito karakteristična za modernu arh. SAD, nastalu unutar koncepta klasifikacije arh. koji ne pokriva široku lepezu tendencija koje ne mogu da budu svrstane niti pod jedan stil, već, predstavljaju konfuziju mnoštva stilova. Ovako shvaćena, konfuzija stilova je predstavljena kao haotizam. Haotizam, prema shvatanju mnogih camp arhitekata predstavlja arhitektonski stil (odnosno, svaki arhitektonski stil), prema nekima, h. predstavlja eklektizam campa. Predstavnici h. sredinom šezdesetih godina bili su: Johansen, Rudolph i Johnson ( Clark University Library, Worcester, Massachusetts, 1966-69.g.).
HARD ARCHITECTURE, TVRDA ARHITEKTURA (engl.) Teška, impersonalna, arhitektura zgrada bez prozora, sa zidovima otpornim na graffite, obično vezana za objekte zatvora, bolnice za mentalne bolesnike i druge sigurne strukture.
HARMONIJA U ARHITEKTURI Koliko god su stara nastojanja da se odgonetne harmonija izvesnih tonova, toliko je staro i povezivanje ovih akustičkih zakonitosti sa optičkim pojavama u likovnim umetnostima, naročito u graditeljstvu. Otkad je Pitagora (540. pre n.e.) u gornjem smislu stvorio »nauku o harmoniji«, najbolji su se umovi sveta trsili da otkriju, u faustovskom smislu, »koja je unutarnja veza sveta«. Mi znamo da je Heraklit (oko 500. pre n.e.) razradio estetska razmatranja u Pitagorinom smislu. Vitruvije piše o nekom Aristoksenovom delu (rođen 354. pre n.e.) o elementima harmonije i ritma. Kepler je u zakonima muzičke harmonije video povezanost sa zakonima vasione koji su harmonija sfera. Leibnitz je u muzici video tajnu aritmetičku vežbu duše koja ni ne sluti da radi sa brojevima. Izgleda da su nagađanja i saznanja o harmoniji uređenja sveta, koju vidimo i čujemo, jako zanimala ljude još i pre Pitagore.
HARMONIJA U ARHITEKTURI, DANAŠNJA NAUKA O HARMONIJI Jedinica za merenje je broj titraja pojedinog tona u sekundi. Ljudsko uho oseća tonove između 16.000 i 60.000 titraja. Granice osnovnog tonskog područja, kojim se može služiti muzika i koje dolaze u obzir za naše razmatranje, leže okruglo između 30 i 40.000 titraja.
Muzička akustika nije danas više mistična, već je bitni deo područja moderne fizike. Dok je još Platon dela graditeljstva smatrao nečim što je samo po sebi lepo, jer se je sve na njima moglo meriti i matematski obuhvatiti, danas je od svih starih nauka o harmoniji preostala jedino muzika koju priznajemo i svesno vežbamo. V. Monohord u arh., Prima u arh., Sekunda u arh., Terca u arh., Kvinta u arh., Seksta u arh., Septima u arh., Oktava u arh., Mala terca u arh., Mala seksta u arh.
HARMONIJA, RAZVOJ TEORIJE Harmonija se, prema Hegelu, ne odnosi na ono što je kvantitativno, već na suštinski kvalitativne razlike koje ne treba da ostanu jedne prema drugima u stalnom odnosu suprotnosti, već je potrebno da se dovedu u sklad jedne s drugima.
U kombivacijama sa geometrijskim formama arhitektura se često zaboravi i prenebregne svoj osnovni ljudski smisao. Ona je sve manje neka vrsta simbola, slika ili odraz života ili njegova materijalizovana predstava i refleks, već upravo sam živort, njegov okvir, njegova baza.
Harmonija arhitekture je u stvari harmonija između čoveka i prostora koji ga okružuje - tj. harmonija samog života.
Giussepe Terragni smatra da razliku između arhitektonskog dela i čisto tehničkog dela treba tražiti upravo u ravnoteži i ritmici volumena kojima se oba služe, jer su to svojstva koja račun ne može predvideti, ali koja se mogu dostići samo umetničkom intuicijom.
Pierre Francastel daje ravnotezi i harmoniji novu dimenziju pokreta kada kaze da je “dinamizam zlatni zakon našeg vremena. Sve se kreće, sve otiče i preobličava se; društvo isto kao predmeti i oblici. Ravnoteža nije više u mirovanju nego u kretanju.”
U umetnosti, kao i u životu uostalom, jedinstvo i ravnoteža su primarni zakoni integriteta - bez njih bi arhitektonska kreacija bila mrtva.
Pojedini teoretičari arhitekture često nalaze tesne veze između religije i harmonije u arh. kod starih naroda. U svima primitivnim teologijama nailazi se na simboličku primenu brojeva, geometrijskih oblika i mera uopšte i oni su smatrani nerazdvojni od zakona koji određuju prirodu i vasionu, dakle smatrani su kao i samo božanstvo. I kod većine antičkih arhitektonskih spomenika može se zapaziti slična simbolika brojeva. Ali, ako bi prihvatili mogućnost da su primitivne religije postale na osnovu posmatranja prirode i njenih fenomena, onda je sama priroda verovatno zajednički izvor simbolike brojeva i harmonije uopšte, kako u religiji tako i u arhitekturi.
Harmonija koju je čovek zapažao u prirodi mola je dati povoda za istraživanje načina da se ona primeni i izrazi u umetnosti, a naročito u arhitekturi. Najjednostavniji način izražavanja harmonije osniva se na brojevima. Svi stari narodi imali su jedan numerički sistem koji je bio vezan i sa religijom i sa kultom, što se objašnjava idejom koju je čovečanstvo imalo o svetu. Po ovoj ideji materija je nerazdvojna od duha čija je ona slika i otkrovenje. Materija, međutim, mora imati oblik i dimenzije, svet je dakle suma dimenzija. Znači njemu odgovara brojka i svaka stvar ima svoju brojku kao i svoj oblik i svoje dimenzije, što predstavlja osnovne elemente harmonije.
HARMONIJSKA PODELA (Arh.). Podela izvedena po zakonima harmonije. U arhitekturi, to je pravilan raspored i proporcija delova. U antičkoj arhitekturi je počivala na modularnom sistemu – modulu (v. Relativna mera).
HARMONIJSKA PODELA ILI PROPORCIJA Relacija suksesivnih brojeva u serijama, čiji su reciprociteti u aritmetičkoj progresiji, brojevi koji su proporcionalni dužinama žica čiji je zvuk koji nastaje njihovim vibriranjem harmonijski. Sobe sa merama 1:2, 2:3 i 3:4 su smatrane od strane renesansnih teoretičara za harmonične. Neki teoretičari, uključujući i Albertija, smatrali su da je ovo bila osnova zadovoljavajućih odnosa dimenzija i forme u klasičnoj arhitekturi, pa je to nadasve bio ključ za razumebanje Prirode i Univerzuma. Palladio i ostali arhitekti tog perioda, razvili su dalji kompleks proporcija koji je uključivao odnos 5:6 i druge..
HARMONIJSKE PROPORCIJE Sistem proporcija koje povezuju arhitekturu sa muzikom. U antičko doba otkriveno je da ukoliko se dve zategnute žice trzajem pobude, različitost u visini tona biće jedna oktava, ukoliko je kraća žica dužine upola manje od druge. Kvinta ( jedna petina) će se dobiti ukoliko je ona dve trećine duže žice, a kvarta (jedna četvrtina) ukoliko je njihov odnos 3:4. Iz ovih odnosa je preuzeto u arhitekturi da prostorije ili cele građevine čiji odnosi dimenzija prate odnose 1:2, 2:3 ili 3:4, su takozvane harmonijske. Ranorenesansni arhitekti, naročito Alberti, smatrali su ovo otkriće ključem lepote rimske arhitekture, kao i za ključ harmonije Univerzuma. Ovu ideju je kasnije razvio Palladio, koji je, zajedno sa doprinosom venecijanskih teoretičara muzike, razvio mnogo kompleksniju skalu proporcija zasnovanu na durskoj i molskoj terci: 5:6 i 4:5, itd.
HARMONIJSKE RAZMERE Ili teorija muzičke harmonije starog proporcijskog sistema, zasnovane su na teoriji muzičkih intervala, primenjenoj u arh.. Preme h.r., razmera 1:1 odgovara primi, 9:8 velikoj sekundi,, 5:4 velikoj terci, 4:3 čistoj kvarti, 3:2 je čista kvinta, 5:3 je velika seksta i 2:1 oktava. H.r. će praktično primeniti u doba renes. Alberti, Francesco di Giorgio, a naročito Palladio.
HEKSAEDARSKI ĆELIJASTI SISTEM Ćelijasti arh. sistem koji se sastoji iz osnovnih jedinica-ćelija koje su u obliku heksaedara. Ovo je jedan od najjednostavnijih ćelijastih sistema koji dozvoljava nadgradnju u tri pravca. Heksaedarske ćelije ne moraju da budu međusobno jednake, već mogu da budu različite po veličini.
HEKSAGONALNI RASTER Naziv za raster u obliku šestougaone mreže.
HEKSAGONALNI SISTEMI (engl. hexagonal systems) Naziv za mrežne strukture urban. plana jednog grada koje su konstruisane u obliku heksagona. H.s. predstavljaju centripetalne sisteme, sa središnjim centrom i lokalnim centrima u jezgrima sistema.
HEREDITARAN PLAN ( lat. hereditarius ) Plan jedne građevine koji sadrži elemente: kompoziciju, oblik, strukturu i dr. koji su nasleđeni iz planova takvih tipova građevina u prošlosti. H.p. su veoma često veoma kruti i opterećeni tradicionalnim oblikom. Najčešći primeri h.p. su u crkvenoj arh., ali pronalazimo i brojne slučajeve u profanoj gradnji.
HERMENEUTIKA ARHITEKTURE Predstavlja tumačenje, odnosno, veštinu tumačenja ili predstavljanja nekog arh. oblika ili znaka, naročito biblijskog karaktera.
HERMETIČKA ARHITEKTURA U istoriji filosofije i religije, hermetičari su propovedali svoju doktrinu unutar zatvorenog kruga svojuh učenika, a njihova saznanja bila su tajna za ostale. Hermetička arhitektura, prema sličnom principu, bila je učenje unutar zatvorenog kruga upućenih. Nedostupne širem krugu, protomajstori hermetičari su strogo čuvali tajne svog zanata, ne dozvoljavajući pristup njima neupućenima. Majstorske graditeljeske veštine prenosile su se s kolena na koleno, unutar zatvorenog kruga majstorskih društava. Prema ovom principu prenošenja arhitektonskih majstorskih znanja, većina gradjevina podignuta tokom perioda srednjeg veka, predstavlja primere hermetičke arhitekture.
HIGH TECH (engl. visoko tehnološki) Predstavlja pojam koji se koristi ponajviše u arh. da bi označio arh. radove nastale u periodu nakon sredine 1960-tih g. a koji karakteristšu jednu malu grupu arhitekata, uključujući Normana Fostera i Richarda Rogersa. Njihove ideje su delimično zasnovane na predlozima za radikalni dizajn koje je izne o Buckminster Fuller, sa kojim su obojica sarađivali, kao i arh. teorijama grupe archigram. Pojam h.t. u arh. i dizajnu ne bi trebalo zameniti za značenje istog pojma u industriji - elektronici, kompjuterskoj industriji, robotici i dr. U arh., pojam uključuje stav o odbacivanju korišćenja “nezgrapnih” građevinskih materijala (na pr. kamena, opeke i drveta) i korist netradicionalnih materijala i sintetičkih komponenti (na pr. azbestne ploče, fibreglass, čelične elemente i plastične prozore). Rezultujuće forme koje su bile masovno proizvedene asociraju na mašinske elemente. Ponekad je upotreba ovih elemenata spontana, nesračunata, pa ovi objekti predstavljaju primere arh. i dizajnerskog ad hokizma.
HIGH TECH STIL U ARHITEKTURI Stil ekspresivnih struktura, tehnologija, i njihovih podržavanja putem njihovog izlaganja i čak naglašavanja, ili putem predstavljanja struktura tako da izgledaju tehniloški naglašeno. Neki teoretičari smatraju da je high tech nastao u arhitekturi zajedno sa staklenim i željeznim strukturama u XIX veku, kao što je bila Paxtonova Crystal Palace (1851), ali njegova agresivna imaginacija duguje više kasnijim konstruktorima – arhitektima, kao što su bili Fuller, Freo Otto, grupa Archigram, pa čak i futurizam i novi brutalizam. High tech arhitektura reprezentuje težnju, često pasioniran pokušaj da se upotrebi tehnološki duh ranog modernizma i delimično etos njegovih pionira, kao što je bio Mies van der Rohe, koji je verovao da moderna arhitektura treba da odražava tehnologiju svog doba. Nakon Drugog svetskog rata narastajući kriticizam moderne arhitekture koncentrisan je na njene sistematične neuspehe tog vremena. Internacionalni stil modernista nije se mnogo bavio tehmološkim i tehničkim aspektima arhitekture, kao što su efekti prekomernog zagrevanja, i slični, sa konstantno nedostajućim elementima tehničke funkcionalnosti arhitekture. High-tach inicijativa može se smatrati da je trebalo da nadomesti ove praznine u modernoj arhitekturi, mada je u osnovi biloa postavljena na pretpostavkama da je moderna arhitektura u svojoj suštini ispravna i prihvatljiva.
High-tech se često smatra za široko rasprostranjen britanski fenomen u arhitekturi, nastavljajući ponosnu tradiciju adaptacije industrijske masovne produkcije potrebama gradjevinske industrije. Diskutabilno je medju istoričarima poreklo high-tech pokreta, ali se generalno smatra da vodi korene u arhitektonskim školama u Londonu iz perioda kasnih 1950-tih, specifično Ragent Street Polytechnic i Architectural Association, koje su genrisale časopise “Polygon” i “Archigram”. Začeci high-tech-a, medjutim predstavljaju funkcionalističke zgrade, koje su svoj izraziti karakter imale u arhitekturi XIX veka, a promovisali su ih predavači kao što su bili Jame Stirling i Peter Smithson, obojica entuzijasti za inženjerske konstrukcije iz XIX veka. Oni su bili ti koji su inspirisali arhitekte kao što su Richard Rogers i Nornam Foster. Rogers i Foster, koji odbijaju da budu klasifikovani medju high-tech arhitekte, ipak predstavljaju možda najslavnije predstavnike ovog pokreta, a obojica su bili proizvod britanskih arhitektonskih škola tog perioda, Foster iz Architectural Association a Foster iz mnogo pragmatičnije Manchester škole, a obojica su studirali u isto vreme na Yale University, SAD. Na njih su u SAD uticaj načinili Charles Eames, Raphael Soriano, Craig Ellwood i Pierre Koenig.
Najviše paradigmični primeri high tech arhitekture svakako su: Centar Pompidou, u Parizu (1977) arhitekata Piano i Rogers; Sainsbury Centre, University of Eas Anglia, Norwich (1977) Norman Foster-a; zgrada Lloyd-a, London (1986), Rogers-a; Hong Kong i Shangai Bank, Hong Kong (1986), Foster-a; Schlumberger Research Laboratories, Cambridge (1985), Michael Hopkins-a; Docklands, London (1988), Nicholas Grimshaw-a, radovi Richard Horden-a, Ian Richie-a, Von Gerkan-a, Eva jircna-e, grupe Future Systems; Institut du Mond Arabe, Paris (1987), Lyons Opera House, restauracija (1987-93) Jen Nouvel-a, projekti Odile Decq i Benoit-a; Menil Collection Gallery, Houston (1981-6), Kansai International Airport, Osaka (1988-94), Renzo Piano-a i dr.
HIGH TECHNOLOGY COTTAGE INDUSTRY (engl. visoko tehnološka radionička industrija) Pojam je prvi upotrebio američki istoričar ekonomije Charles Sabel da bi opisao grupne efekte malih radionica koje su proizvodile u mnogim malim gradovima centralne i severne Italije. Od 1970-tih, ove radionice su preuzimale poslove kao podizvođači velikih proizvođača kućne bele tehnike i industrijske mašinske gradnje koji su bili koncentrisani u velikim gradovima. Rezultat ovakvog odnosa među proizvođačima vrlo brzo je bio da su male radionice postale inovativno i tehnološki veoma sofisticirane i razvijene, da su mogle da odgovore visokim tehničkim zahtevima, pa i da preuzmu ulogu vodećih proizvođača u pojedinim oblastima. Ovo je dovelo do veoma značajne razgranatosti, posebno u području dizajna, jer su mnoge male radionice postale visoko kvalitetne, specijalizovane za pojedine tipove ili elemente proizvoda, tako da su bile mnogo fleksibilnije na zahteve i promene na tržištu, nego što su to bili gigantski proizvođači. Na ovaj način, bilo je moguće proizvoditi proizvode različite tehničke sofisticiranosti, u malim proizvodnim serijama, u skladu za zahtevima tržišta.
HIGH TOUCH (engl. visoki dodir) Predstavlja koncept koji je predstavljen ranih 1980-tih od strane amerikanca Johna Naisbitta, kao kontrateža high techu. Predstavlja trend u dizajnu u kojem se kombinuju boje, forme, tekstura, površina i materijali, da bi bio dobijen vizuelno snazan objekt, sa svojim unutrašnjim značenjem. H.t. uključuje upotrebu nekonvencijalnih materijala: sirovih neobrađenih metala, plastike, gume, laminata i cementa, koji zamenjuju konvencionalne materijale: drvo, staklo i čelik. Colorcore predstavlja omiljeni materijal h.t. dizajnera. Korene h.t. možemo da pronađemo u prvobitnoj upotrebi bakelita, u primerima Charles Eamesove upotrebe plastike, pa sve do italijanskog anti dizajna i njegove upotrebe materijala na plastičnoj osnovi tokom perioda 1960-tih. Kao pristup dizajnu, h.t. je najevidentniji u radu nekih američkih dizajnera iz perioda 1980-tih i 90-tih, ko što su, na pr. Jay Adams, Don Ruddy i Robert Robinson, a nalazimo ga u umetničkom nameštaju (Art furniture), pre nego unutar serijske proizvodnje.
HIGIJENISTI U ARHITEKTURI Naziv za predstavnike stava u arhitekturi prema kojem je najvažnija odrednica arh. i urb. omogućavanje visokih higijenskih uslova. Nastali su zajedno sa početkom perioda industrijalizacije, koja je sa sobom nosila zagađenje životnih uslova. Higijenisti su urbani život smatrali za najniži mogući nivo stanovanja, koji je agresivno vršio teror kako na psihu tako i na fizički aspekt čovekovog života. Budući da je industrijalizam uglavnom uništio kreativni aspekt života u gradu, ostali su samo efekti industrijskog zagađenja i uništenja životne sredine. Među higijenistima, najznačajniji su bili: Chadwick, Florence Nightingale, Louis Pasteur, Baron Haussnann i dr.
HIPERBOLA (uperbolh) 1. Geometrijska kriva u ravni koja ima svojstvo da je za svaku njenu tačku razlika otstojanja od dve stalne tačke uvek ista (konstantna). 2. Preterivanje, preterano uvećanje onoga što treba kazati ili preterano umanjenje onoga o čemu se govori.
HIPETRALAN (od grč. engl. hypaetral, ital. ipetro) Bez krova, otvoren prema nebu.
HIPI ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja je nastala u periodu nastanka i razvoja hipi pokreta, uglavnom na tlu SAD, ali i u Evropi. Predstavlja efemernu arhitekturu skloništa – obitavališta koja su podizana u vreme trajanja nekog rock festivala ili drugog masovnog okupljanja.
HLADNA BOJA (engl. cold colour, cool colour) Boja koja sugeruše kineastetičku senzaciju hladnoće (psihički osećaj hladnoće), kao što su plava boja i njene analogne boje, izvedene iz plavo – zelene i plavo – ljubičaste. Hladne boje, po pravilu, aju utisak: dubine,prostora, povećanja prostora, veće prostornosti.
HODNIK (Arh.). Dugačka a relativno uzana prostorija u zgradi, koja služi kao unutrašnja veza između više soba u stanu ili između drugih kakvih prostorija. Najmanja širina je 1,10 m, koja ide do 2,00 m pa i više. Takodje,koridor.
HODNIK, KUĆNI HODNIK (nem. Flur, hausflur) Predprostor koji se nalazi između kućnog ulaza i stepeništa kod spratnih stambenih kuća, između ulaznih vrata u stambeni deo i pojedinačnih soba kuće. Takođe, može da bude i kućno odmorište.
HODOLOŠKI PROSTOR (grč. hodos put) “Prostor mogućih kretanja”. Hodološki prostor sadrži, umesto pravih putanja, “podesnije putanje”, koje predstavljaju kompromis između više raznih komponenata, kao što su “najkraći put”, “najbezbedniji”, “najmanje zamora”, “uobičajena staza” itd. Sve se to, prirodno, podešava i usklađuje prema topografskim okolnostima na terenu. Ako su ti razni zahtevi manje-više ujednačeni, a nema nikakve čovečije delatnosti koja bi uticala na situaciju, onda se h.p. blizi Euklidovom prostoru. Međutim, u h.p. mi obično sledimo pravce koji se ne poklapaju sa geometrijskim pravcima koji vode pravo cilju, a istraživanja, vršena u gradovima, pokazuju da razne osobe vrlo često biraju različite putanje da bi došle do ostog cilja. Bollnow tako isto podvlači da se izbor pravaca kretanja neke osobe menja prema trenutnom raspoloženju duha ili prema datoj situaciji. Na pr., ako se jako žurimo, koristićemo se prečicama.
HOL, ZNAČENJA POJMA (Arh.). 1. Veća centralna i reprezentativna prostorija u privatnim zgradama i vilama, slična predsoblju, iz koje se ide u ostale glavne prostorije. Hol može ići kroz jedan ili više spratova čija odeljenja čine jednu celinu, kada može biti osvetljen i ozgo. 2. Glavna soba kod srednjovekovne kuće, ili velika zajednička soba u jednom koledžu i sl. Može da bude otvoreni hol, otvoren prema krovu ili zatvoren plafonom iznad. 3. Velika prostoeija u javnoj gradjevini namenjena vršenju poslovnih transakcija, hol u sudovima, ili bilo kojoj drugoj javnoj zgradi, sa namenom za sretanje ljudi ili njihovu zabavu (music-hall). 4. Gradjevina namenjena jednog gildi ili bratstvu, kao što je London Livery-Company Hall, ili za potrebe gradske uprave (town-hall). 5. Rezidencija teritorijalnog vladara. 6. Univerzitetska zgrada koja je podignuta kao posebna zgrada, sa namenom obrazovanja studenata ili njihovog boravišta. 7. Zajednička prostorija u jednom dvorcu u kojoj zajednički obeduje posluga. 8. Bilo koji veliki pokriveni prostor. 9. Može imati još i druga, specifična značenja, kao: hotelski hol, zatim dvorac tevtonskog poglavice, ili manor-kuća britanskog zemljoposednika, ili gradska većnica, itd.
HORIZONTALNA PROJEKCIJA Nacrt osnove, prikazivanje nekog tela na vodoravnoj površini; crtanje geogr. karte pri kome zamislimo da se nalazimo ma na kojoj tački Zemljine površine, pa crtamo okolne zemlje onako kako ih sa te tačke vidimo.
HOROR VAKUI (lat. horror vacui) Strah od praznog. U umetnosti, potreba da sve površine budu, na neki način, dekorisane.
HOUSE OF THE FUTURE (engl. House of the Future) Pojam koji označava projekte i arh. studije za kuću koja ima karakteristike onakve kakve bi trebalo da ima kuća u bliskoj budućnosti. K.b. često predstavlja značajan koncepcijski pomak u odnosu na vreme svog nastanka i pokazuje moguć pravac razvoja kuće.
HOUSE OF THE SCIENCE (engl. kuća budućnosti) Naziv za futurističke projekte kuća, onakve kakvi bi trebalo arhitektonski objekti da budu u bližoj ili daljoj budućnosti.
HOUSING (engl.) Pojam se u urbanističkom i arhitektonskom smislu odnosi na principe masovnog stanovanj a i njihovu realizaciju putem podizanja stambenih zona, odnosno gradskih stambenih četvrti, u kojoj je osnovna funkcija stanovanje, dok su druge, nekompatibilne funkcije izdvojene.
Problem housinga, masovnog stanovanja, podstavkao je najmasovnije i najparadoksalnije primene principa podele grada na homogene, monofukcionalne delove. “Higijenske” preokupacije su proširile ulice tako da su one postale pusti, bezoblični prostori koji odvajaju jedan blok od drugoga, zamenjujući povezano gradsko tkivo sa haosom periferija-spavaonica, gde su zgrade razmeštene prema logici nerazumljivoj njihovim stanovnicima.
HOWELLISM Naziv za stil u arhitekturi koji predstavlja Charles Jencks, čije ime je nastalo iz prezimena protagoniste Howella, koji, zajedno sa Stirlingom i ostalima predstavlja arhitekturu u kojoj su primarni pešački tokovi, kao i struktura krova poput »uzdignute kože« arhitektonskog objekta. Krov je načinjen od konstrukcije koja nosi panele koji štite pešačke zone i objekat u celini od atmosferilija, prvenstveno od sunca.
H-PLAN Arhitektonski plan koji je oblikovan poput slova H, kao kod elizabetanskih kuća, na pr. Montacute House, Somerset (završena 1599). Predstavlja varijaciju E plana tako što je izgledao kao dva slova E, postavljena ledja na ledja, sa krilima koja se produžavaju simetrično u oba pravca.
HUMANISTIČKI PRISTUP U ARHITEKTURI Pristup arh. i arhitektonskom projektovanju kroz prizmu odnosa arh. prema čoveku. Odnos arh. prema čoveku sadrži se u različitim elementima. Prvi element je čovekomernost prostora - dimenzije jednog prostora saglasne su sa dimenzijama samog čoveka, nasuprot grandioznim prostorima u kojima je čovekova dimenzija svedena na minimum. Drugi element je humana upotreba arh. materijala: prirodni materijali su humani materijali (drvo, opeka, kamen, keramika), nasuprot upotrebi veštačkih i industrijskih materijala koji nisu saobrazni čoveku (staklo, čelik, beton). Zatim, geometrija humanog prostora je proizašla iz prirodnih, slobodnih oblika, nasuprot velikim ravnim površinama brutalne arhitekture. Boja kod h.p.a. je snažna, topla i izražaja, nasuprot hladnim, čeličnim bojama natur betona. H.p.a. je naturalistički pristup suprotan od nehumanog purizma. Pojam h.p.a. vezije se za arhitekturu Alvara Aaltoa i njegov pristup posmatranja arh. uopšte. Aaltove forme su prirodne, saobražene sa čovekovim shvatanjima prostora, površine i mase su proizašle iz čovekove svesti o prostoru u kojem se nalazi.
IDEAL U UMETNOSTI Onaj jedinstveni umetnički oblik koji u sebi sjedinjuje najbolje pojedine oblike različitih formi istog tipa ili iste kategorije iz prirode. "Ideal" je, sledstveno, savršeniji od bilo čega što se može videti u stvarnosti, ali takodje, proizlazi iz umetnikove sopstvene vizije savršenosti. Sam pojam ima korene u renesansnom neo platonizmu, a najznačajniji uticaj je imao na umetnike druge polovine XVIII veka.
IDEJNI ARHITEKTONSKI PROJEKT, Detaljnije, u određenoj razmeri predstavljena koncepcija projekta jednog arhitektonskog objekta. Idejni projekt se obično radi u razmeri 1:200 (ili 1:500 – 1:100) i predstavlja osnovu za dalju razradu.
IDEJNI NACRT, IDEJNO REŠENJE U arhitektonskom projektovanju, idejno rešenje je plan objekta u vidu prvobitne ali definitivne skice, koja sadrži osnovne elemente projektovanog objekta: orijentaciju objekta, dispoziciju prostorija, oblik i raspored prostorija, osnovne funkcionalne karakteristike, šemu kretanja i osnovne konstruktivne karakteristike budućeg objekta. Idejni nacrt je startni nacrt na osnovu kojeg se vrši dalje projektovanje i dalja razrada rešenja. Sledeći stupanj u gradaciji arhitektonskog projektovanja predstavlja idejni projekt.
IDEJNI PROJEKAT (GENERALNI PROJEKAT) Projekat koji idejno rešava postavljeni gradjevinski zadatak. U projektu su dati definitivni oblici i glavne dimentije objekta, bez detaljisanja potrebnog za izvodjenje. Služi za uporedjenje varijanata i za izradu investicionog programa.
IDEJNI PROJEKT Predstavlja osnovni projekt arhitektonske tehničke dokumentacije, na bazi koga se vrši dalje projektovanje u vidu glavnog i izvodjačkog projekta. Idejni projekt je detaljniji i odredjeniji projekt u odnosu na idejno rešenje ili idejni nacrt, jer uključuje konačno definisane dimenzije objekta, njegov konstruktivni sistem, definitivne funkcionalne karakteristike i materijale od kojih će bududći objekat biti izveden. Idejni projekt se radi u pogodnoj razmeri, ali često ne većoj od 1:100, retko 1:50. Predstavlja osnovu za razradu glavnog i izvodjačkog arhitektonsko – gradjevinskog projekta.
IDEJNO REŠENJE (nem. Schaubild, Vorentwurf) V. Nacrt. Skicom predstavljena koncepcija plana i projekta za jednu građevinu ili deo građevine.
IDENTITET ARHITEKTONSKOG OBLIKA Odrednica arh. oblika koja mu daje karakter i izdvaja ga iz mnoštva sličnosti. I.a.o. zavisi od: njegovog strukturalnog skeleta, specifičnosti njegove realizacije, namene i funkcije i dr. Oblik je između ostalog određen: tonovima, bojama, sastavom, to je po definiciji kvalitet za sebe i obezbeđuje osnovnu karakteristiku identiteta, po kome se jedan element, odnosno, oblik, moze prepoznati.
IDENTITET U ARHITEKTURI (engl. identity) Mozemo da govorimo o sledećim formama identiteta u arhitekturi: identitet mesta, lokacije, identitet grada, identitet starog ili novog jezgra, identitet plana ili osnove, identitet fasade, identitet enterijera, identitet projektanta. I.a. se u različitom smislu pojavljuju kao genius loci, duh mesta, urbani identutet.
IDEOLOGIJA I ARHITEKTURA (engl. ideology) Pojam obuhvata kompleksan sistem međuodnosa arhitekture i ideologije, koji rezultuje karakterističnim arh. formama, građevinama posebnih stilskih karakteristika. Uticaj ideologije na arhitekturu najsnaznije je predstavljen primerima arh. pokreta nastalih u vremenima ekstremnih ideoloških uticaja, na pr. konstruktivizam je nastao u vremenu nakon revolucije u Rusiji, a fašistička škola u arhitekturi za vrema nastanka Trećeg rajha.
ILUZIONISTIČKA DEKORACIJA U ARHITEKTURI Predstavlja dekoraciju arhitektonskih objekata upotrebom iluzionističkih sredstava ili efekata: slikarskih efekata, skulptorskih sredstava ili efekata ili pomoću sitne plastike. Majstori iluzionističke dekoracije u arhitekturi svakako su bili slikari i arhitekti – predstavnici visoke renesanse i baroka. Način, teme i sadržaji oslikavanja tavanica velelepnih baroknih palata predstavljaju visoko dostignuće iluzionističke dekoracije. Tiepolo, Veronese, Michelangelo i mnogi drugi oslikavaju tavanice i zidove stvarajući neverovatne iluzije nebeskog svoda, sa fantastičnim prizorima iz mitologije ili Svetog Pisma. Oslikavanje kupola crkava generalno predstavlja iluziju beskrajnog nebeskog svoda, koja se nameće posetiocu crkve u kojoj je svod ili kupola oslikana. Iluzionistička dekoracija se pojavljuje kako u sakralnim tako i u profanim gradjevinama (vilama, palatama).
ILUZIONIZAM U ARHITEKTURI (lat. illusio obmana, privid, pričin, utvara; franc. trompe l’oeil) U lik. umetnostima uopšte veština ostvarenja što tačnije iluzije viđene realnosti. Postiže se primenom linearne i vazdušne perspektive, te pomoću chiaroscura (u slikarstvu), boja, luminističkih efekata, reprodukovanja detalja i dr. Linearnom perspektivom se ostvaruje iluzija dubine i prostora, pomoću pravaca koji se vidno seku u jednoj tački, te smanjenjem veličina predmeta u proporciji prema udaljenosti od prvog plana. Vazdušnom se perspektivom postiže sličan privid dubine pomoću postepenog slabljenja intenzivnosti tonova, izostavljanjem detalja i ublažavanja oprečnosti planova prema dubini slike.
O iluzionizmu se moze govoriti od Vv.p.n.e., u grč. arhitekturi i slikarstvu, kada je poznata upotreba iluzionističkih efekata da bi se postigli izvanredni efekti na linijama grčkog hrama - entazis. U doba renesanse, definitvno se formira perspektiva kao metoda građenja prostora. U baroku se do krajnjih mogućnosti iskorišćavaju perspektivni i luministički efekti, kojima se zidovi i svodovi potpuno razrešuju u trompe l’oeil. Smelim skraćenjima i kontrastima svetla i senke pojačava se maksimalni utisak dubine prostora; pri tom imaju važnu ulogu perspektivno kompoziciono postavljeni arhitektonski elementi (stubovi, lukovi, balustrade, arhitravi). Iluzionističko slikarstvo na zidovima i svodovima, te kupolama i apsidama crkava doveli su do krajnjih mogućih granica ital. slikari Pietro da Cortona, G. Lanfranco, A. Pozzo, G.B. Tiepolo i dr.
IMAGE, IMIDŽ (engl. slika, lik, pretstava) 1. Pojam koji u arh. smislu predstavlja arhitektonsku zamisao, ideju, arh. imaginaciju jednog prostora, arh. objekta ili ponekad celog grada. I. se prenosi na arh. plan, skicu, crtez, sliku ili putem nekog drugog medijuma. 2. Pojam i. takođe se koristi da bi naznačio osobene detalje ili crte pojedinog arh. objekta ili arhitekte, koji daju osnovne karakteristične crte arhitekturi i predstavljaju one osobene elemente koje je raspoznaju i čine karakterističnom u odnosu na druge arh. objekte ili protagoniste. 3. Pojam se često vezuje za karakterističnu urbanističku sliku koju pruža jedan grad. U vremenu kada se ta slika promeni, govorino o “novom urbanom imidzu”.
IMAGINACIJA, ARHITEKTONSKA (engl. imagination) Pojam koji označuje arh. viziju, maštovitost, inventivnost. Takođe, predstavlja sposobnost da jedan arh. oblik bude predstavljen na najrazličitije moguće načine ili da sadrži višeznačne elemente i kompleksan sadržaj. Imaginativna osobina jednog predmeta je i karakteristika njegove duhovitosti, originalnosti. Imaginativni elementi su unikatni, jedinstveni po svojoj ideji, mada su izrađeni kao predmet masovne proizvodnje.
IMANENTAN (l. immanens) Unutrašnji, koji ostaje unutra, bitan, neodvojiv; fil. imanentna metoda ona koja se određuje samim predmetom istraživanja; imanentna kritika ona koja jednu misao ili sistem misli procenjuje sa njegovih sopstvenih pretpostavki; u teoriji saznanja: koji ostaje u granicama mogućeg iskustva (Kant), ili u granicama svesti (Fihte); po Spinozi, bog je imanentni uzrok sveta, dakle sam svet (deus sive natura bog ili prirod); supr. transeuntan, transcendentan.
IMITACIJA (lat. imitatio oponašanje, podražavanje) U lik. umetnostima i uopšteno, povođenje za postojećim oblicima; oblikovanje prema postojećem uzoru, za razliku od stvaralačkog izvornog oblikovanja.
U običnom govoru i. znači isto što i imitiran predmet, objekt kod kojeg je skupoceniji materijal zamenjen prostijim (“mramorovanje” običnog kamena, stakleni “dragulji” i sl.).
IMPERSONALNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja ne sadrži značajnije osobene karakteristike kako arhitekte pojedinca, isto tako osobine nekog određenog stila ili pokreta. Takođe, pojam može da predstavlja opštu karakteristiku modernog stila u arh., koji je lišen individualnosti, tradicije, specifičnosti, već njegova arh. predstavlja jednostavan princip zadovoljenja ljudskih potreba na tehnički i ekonomski ispravan način. Impersonalne stilove predstavljaju: internacionalni stil, funkcionalizam, brutalizam, nasuprot primerima personalnih stilova i pojedinaca: manirizam, ekspresionizam i dr.
IMPLIKACIJA, ARHITEKTONSKA Naziv za mešanje, umetanje, zamršenost arhitektonskih stilova na jednom arhitektonskom obliku.
IMPROVIZACIJA U ARHITEKTURI Pojam obihvata proces projektovanja i gradnje, sa osnovnim karakteristikama činjenja bez prethodne pripreme, na brzu ruku, prilagođavanje novonastalim uslovima u toku procesa projektovanja ili gradnje. Prema Venturiju, u svom procesu stvaranja, “jedan arhitekt prilagođava jednako kao što i nameće. On time priznaje “kontrolu i spontanost”, “korektnost i lakoću” - improvizaciju unutar celine. On toleriše i ograde i kompromise. Nema čvrstih zakona u arhitekturi, ali neće sve biti produktivno u jednoj građevini ili u jednom gradu. Arhitekta mora da odluči, i te suptilne procene spadaju među njegove glavne funkcije. On treba da odluči šta treba da ima dejstva i sa čime se može praviti kompromis, gde može da popusti i kako. On ne ignoriše niti isključuje neusaglašenosti programa i konstrukcije unutar reda.
IN ABSTRACTO (lat. abstractus) Latinski pojam koji, primenjen na arh. i urban., predstavlja zamišljen prostor, prostor koji postoji odvojen od materijalnih predmeta, misaoni prostor, mislen. Prostor in abstracto postoji samo kao pojam, samo u mislima.
INDIJSKE GRAĐEVINSKE MERE Sve su stare indijske građevine bile vezane na tačnu sistematiku mera. Ona je vredela podjednako za glavne mere građevina kao i za pojedinosti. Mnogobrojne rasprave o tim pravilima sakupljene su u Silpa-Sastra, nekoj vrsti građevinskih pravila za indijske arhitekte. Tu nisu navedene samo mere i proporcije različitih građevina, nego i pravila o ceremonijalu za vreme građenja, o honoraru arhitekta, o svojstvu građevinskog materijala itd.
Prema predanju Silpa - Sastra se sastoji od 64 knjige, i to 32 »glavne« i 32 »sporedne«, a njihovi su nazivi većinom u skladu sa imenima svetaca koji štite naročite vrste umetnosti i zanata. Od svih ovih knjiga najpotpunije je sačuvana Manasara koja sadrži pravila za arhitekte i vajare, utvrđena većinom na osnovu religije. Kako to već i sam broj Silpa-Sastra knjiga pokazuje (64 = 82), kao i prepolavljanje u sporedne i glavne knjige, (po 32 od svake 82/2, arhitektonske su se proporcije osnivale na osmici, što se slaže i sa konstrukcijom naših građevinskih mera (125 = 1000/8). To biva još jasnije kada se tačnije prouči ovaj sistem proporcija, preuzet iz prastarog spisa u sanskritu. U konstrukciji mera, taj sistem pokazuje retko jedinstveno stupnjevanje osmice, kakvo se nije našlo ni na jednom drugom mestu, ni kod jednog drugog naroda.
INDIVIDUALIZAM U arhitektonskom smislu predstavlja osobinu jednog arh. objekta ili stav i pristup projektovanju jednog arhitekte koji sadrži snažne crte ličnosti projektanta. Individualizam u arh. javlje se gotovo u svim stilovima ali nije vezan za stil već za ličnost arhitekte. Snažne crte individualističke arh. pronalazimo kod Franka Lloyda Wrighta, a najčešći primer individualističke arh. predstavljaju objekti Antonio Gaudija.
INDIVIDUALNA SFERA Neposredno odnosom jedinice i mnoštva rešava se i pojava, mesto i veze individualne i kolektivne sfere. Bilo da se određuje jedinica ili sklop, uvek smo u mogućnosti da između ova dva pola ostvarujemo teritoriju tražene organizacije.
U okviru same tipične jedinice moguće je uočiti ova nastojanja da se uspostavi željena ravnoteža ovih dvaju sfera. Kod porodičnog to je odluka o jednom ili dva centra stanovanja, ili još opštije, sadržana je u odluci o načinu planiranja porodičnih jedinica. Kod zatvorenih, tzv. atrijumskih kuća, individualna sfera je u više mogućih organizacijskih oblika zastupljena i to u zatvorenom i otvorenom prostoru. Porodica se ovde predstavlja kao individualna urbana jedinica i član porodice kao individua, a što danas svakako predstavlja najveći mogući stepen u okviru individualne sfere.
INDUKTIVIZAM U ARHITEKTURI (engl. inductivism) Metoda ili zbir metoda arhitektonskog projektovanja i urbanističkog planiranja koje započinju proces projektovanja na osnovu ulaznih podataka: raspoloživih površina, analiza potreba, funkcionalnih zahteva, estetskih gledišta, da bi iz takvog skupa elemenata dovele do konačnog cilja. Ova metoda se koristi nasuprot deduktivnoj metodi, koja prilikom projektovanja polazi od konačnog željenog cilja (forme i sadržaja).
INDUSTRIJALIZAM U ARHITEKTURI Predstavlja arhitekturu koja za svoj osnovni princip ima upotrebu industrijski predfabrikovanih elemenata i građevinskih delova koji su industrijski proizvedeni. Industrijalizovana arh. se gradi putem industrijskog procesa, koji je identičan procesu rada u fabrici, uz korišćenje visoke tehnologije.
INDUSTRIJALIZOVANA GRADNJA Prefabrikovana gradnja, naziv za način ili sistem gradnje objekata korišćenjem principa industrijskem proizvodnje. I.g. pretpostavlja tzv. predfabrikaciju, odnosno izradu elemenata jednog arh. objekta u fabrici ili radionici, koji se potom transportuju na mesto izgradanje i tamo se sklapaju, odnosno, povezuju u celinu. I.g. je nastala kao logičan deo industrijske proizvodnje i razvoja masovne produkcije, iz razloga povećanja efikasnosti rada i ekonomije proizvodnje. Objekti izgrađeni metodama i.g. predstavljaju tzv,. tipske objekte, a izrađuju se u velikim serijama. Izliveni željezni dorski grčki stubovi (jeftiniji od kamenih i laki za izradu jer se liju u serijama), korišćeni su u XIX veku, a projektovao ih je Nash u Carlton House Terrace, London (1827-33), zatim Barry koristi masovno proizvedene metalne prozorske okvire il liveno gvozdene krovne panele na Palace of Westminster (1839-60), a Paxtonova Crystal Palace, London (1851) bila je skoro upotpunosti izgradjena od prefabrikovanih delova koji su sklopljeni u modularnom sistemu. Projekti zidova zavesa, panelnih sistema, predfabrikovanih elemenata i mnogi drugi aspekti industrijalizovane gradnje ubrzavaju proces gradnje tokom XX veka. Charles Eames, E.D. Ehrenkrantz, Buckminster Fuller, Gropius, Nervi, Perret, Prouve i Wachsman bili su pobornici razvoja industrijalizovane gradnje u XX veku.
INDUSTRIJSKA IKONOGRAFIJA Ono što je još značajnije u modernoj arhitekturi od Miesovog “zaboravljanja” ukrasa jeste njegovo preslikavanje “barake”, tj. izvođenje asocijacije iz trupa zgrade umesto iz fasade. Arhitektura modernog pokreta je, tokom svojih ranih desetleća i preko više svojih majstora, razvila rečnik oblika zasnovan na raznovrsnim industrijskim modelima čije konvencije i proporcije nisu ništa manje izričite nego klasični redovi renesanse. Ono što je Mies uradio sa linearnim industrijskim zgradama 1940-tih godina, Le Corbusier je bio uradio sa plastičnim silosima za žito 1920-tih, a Gropius sa Bauhausom 1930-tih, imitirajući vlastitu raniju fabriku iz 1911.g., tzv. Faguswerk. Njihove zgrade, nalik na fabrike bile su više nego “pod uticajem” konstrukcija industrijskog vernakulara skore prošlosti, u onom smislu u kom su istoričari opisivali uticaje među umetnicima i pokretima. Njihove su zgrade eksplicitno izvedene iz ovih izvora, i to velikim delom zbog njihovog simboličkog sadržaja, jer su industrijske konstrukcije za evropske arhitekte predstavljale hrabri novi svet arhitekture, a pre svega nauke i tehnologije. Arhitekti ranog modernog pokreta, odbacujući priznato prevaziđen simbolizam industrijskog eklekticizma, zamenili su ga simbolizmom industrijskog vernakulara. Drugim rečima, još uvek kao romantičari, postigl su novu osećajnost prizivanjem udaljenog u prostoru - tj. savremene industrijske četvrti sa druge strane šina, koju su prebacili u građanske delove grada - radije nego da prizivaju, kao raniji romantičari, udaljeno u vremenu kroz ponavljanje stilskog ornamenta prošlosti. Tj. modernisti su upotrebili metod projektovanja zasnovan na tipološkim modelima i razvili arhitektonsku ikonografiju zasnovanu na tumačenju progresivne tehnologije industrijske revolucije.
Kolhun govori o “ikoničkoj moći” koju pripisuju “oni iz oblasti dizajna koji su propovedali - i to još uvek čine - čistu tehnologiju i tzv. objektivni metod projektovanja...delima tehnologije, koja obožavaju u meri nepojmljivoj za naučnika.” On takođe piše o “moći svih artefakata da postanu ikone..bilo da jesu ili nisu stvoreni posebno u tu svrhu”, i navodi XIX-vekovne parobrode i lokomotive kao primere predmeta “koji su naizgled napravljeni sa utilitarnom svrhom” a koji su “ubrzo poprimili svojstvo Gestalta...koji se odlikuje estetskim jedinstvom” i simboličkim svojstvom. Ovi predmeti, uz fabrike i žitne silose, postali su izričiti tipološki modeli koji su, uprkos tome šta arhitekti kažu, značajno uticali na metod modernog arhitektonskog projektovanja i služili kao izvori njegovih simboličkih značenja.
INDUSTRIJSKI DIZAJN, DEFINICIJA (industrijski dizajn) Promišljena primena estetskih i utilitarnih kriterijuma na oblikovanje serijski – mašinski izradjenih predmeta od sredine XIX veka pa nadalje.
INDUSTRIJSKI DIZAJN, INDUSTRIAL DESIGN (engl.) Posjam s područja moderne industrijske proizvodnje; uobičajena je upotreba izvornog naziva, ali postepeno se uvodi slobodan prevod: ndustrijsko oblikovanje. I.d. je kompleksni pojam koji obuhvata organizovani lanac profesionalnih delatnosti u procesu proizvodnje, a pojavljuje se u zemljama sa visoko razvijenom industrijom. I.d. obuhvata tehnološku i likovnu analizuprojekta pojedinog industrijskog proizvoda, ispitivanje faktora prometa, propagande, komercijalnog efekta proizvodnje kao i veći ili manji niz međuakcija, od idejnog projekta industrijskog proizvoda do reagovanja potrošačkih masa. Konačni je cilj najveća moguća fizička i psihološka upotrebljivost proizvedenog artikla. I.d. se javlja gotovo u svim granama industrijske proizvodnje za široku potrošnju; naročito je uočljiva njegova primena u industriji tehničKuh pribora, aparata za pokućstvo, tekstila, stakla itd. Vaznost kultivisanja oblika u industrijskoj proizvodnji uočena je veš u razdoblju između dva svetska rata (“Bauhaus”), a nakon 1945 ona postaje sve veća i postepeno zauzima univerzalne razmere. I.d. je naročito razvijen u skandinavskim zemljama, SAD, Italiji, Nemačkoj i Japanu.
I.d. predstavlja industrijsko oblikovanje predmeta za masovnu upotrebu, njihovo funkcionalno i estetsko rešavanje, da bi se poboljšale njihove upotrebne i likovne karakteristike. Predmeti industrijskog dizajna mogu da budu najrazličijtiji: predmeti za kućnu upotrebu, predmeti ljudske ishrane (pakovanje), transporta (automobili i dr.), odevni predmeti, mašine i sklopovi, ambalaža, nakit, predmeti iz oblasti masovnij medija i dr. Dizajn je prirodni proizvod nauke i umetnosti. Početkom ovoga veka javlja se sa dalekosežnim ciljevima da izvrši obnovu i poboljšanje čovekove sredine. Prvi spisi o potrebi naučnog pristupa dizajnu potiču iz Ulma, iz Visoke škole industrijskog oblikovanja, poznatim duhovnim nastavkom Bauhausa. Istraživački pregled zbivanja temeljenja dizajna tridesetih godina otkriva vreme u kome se prihvataju najbolji elementi modernog dizajna. Ovaj stil je prefinjen, disciplinovan i balansiran. Tako je bilo u dizajnu unutrašnjih prostora Brojera i Toneta, građevinama Miesa, Gropiusa i Le Corbusiera.
Savremeno shvatanje dizajna je u njegovom naučnom karakteru. D. se više ne smatra samo umetničkom aktivnošću, vezanom za estetske probleme, gde je istraživanje lepog samo sebi cilj i privilegija samo umetnosti. Urbani dizajn je relativno nova oblast dizajna, sa namerom da unese ciljeve i strukturu i.d. u urbane celine. Temelje savremenog dizajna postavili su: škola Bauhaus, između 1919-1933.g. u Nemačkoj, radovi Vhutemas-a u SSSR-u i poznati De Stijl.
Nakon prvih talasa industrijske revolucije u XIXv., J.Ruskin i W. Morris drzali su, da je opšta industrijalizacija zlo protiv kojega se treba boriti. Početkom Xxv. Henri van de Velde definiše na Zanatskoj školi u Weimaru neke od temeljnih principa industrijskog oblikovanja. Nešto kasnije daje toj problematici važan doprinos Hermann Muthesius, a prekretnicu na tom području predstavlja delovanje Waltera Gropiusa i njegovih saradnika u okviru “Bauhausa” (1919-33), a zatim “Institute od Design” u Illinois Institute of Technology, Chicago; “Instituut voor Industriele Vormgeving” Amsterdam (osnovan 1950) i “Visoka škola za oblikovanje” u Ulmu (osnovana 1952). Među radnicima i teoretičarima i.d. naročito se ističe švajcarski arhitekt Max Bill.
I.d. podrazumeva interdisciplinarne pristupe i međusobnu zavisnost kako arh. nauka i veština, eksperimentalan rad, projektovanje i istrazivanje, tako i ekonomske, sociološke, antropološke i ekološke, psihološke ili estetske aspekte.
Delatnost na području i.d. razvija se u pravcu sve opširnijeg naučnog fundiranja svih faza celokupnog procesa oblikovanja. Pri tom razvijanje teorije i prakse prelazi iz ruku individualnih specijalista u laboratorije, ateljee i eksperimentalne radionice u kojima deluju ekipe stručnjaka; njihov rad koordiniraju naučna rukovodstva, a finansiraju industrijske jedinice ili grupe u drzavnom ili privatnom vlasništvu. Konačno, i.d. postaje sve odlučniji faktor u razvoju industrije kao i u opštemokviru društvene sredine u kojoj se neguje.
Nasuprot i.d., postoji unikatni dizajn.
INDUSTRIJSKI DIZAJN, RAZVOJ Oblikovanje industrijskih proizvoda; sadrži više srodnih pojmova: projekat, plan, crtež, kompoziciju, neko svojstvo nekog predmeta ili procesa (njegovu zamisao, postupak oblikovanja i ostvarenja). Naziv potiče od engleske reči design (nacrt, zamisao, uzorak na tkanini, izrada). Izrazi Formgestaltung ili Formagebung u nemačkog i esthetique industrielle u francuskom jezičkom području napuštaju se jer nisu mogli uspešno nadomestiti pojam dizajna.Izraz dizajn jeste medjunarodno prihvaćen termin. Često se navodi definicija Medjunarodnog saveta organizacije za industrijski dizajn (ICSID- International Council of Society for Industrial Design) iz šezdesetih godina: »Industrijski dizajn je stvaralačka aktivnost čiji je cilj odredjivanje formalnih kvaliteta industrijski proizvedenih predmeta. Te formalne kvalitete obuhvataju i spoljne karakteristike, ali pre svega one strukturalne i funkcionalne odnose, koji pretvaraju sistem u koherentnu celinu, kako sa stanovišta proizvodjača, tako i korisnika. Industrijski dizajn obuhvata sve aspekte ljudske okoline koji su uslovljeni industrijskom proizvodnjom«. Ta definicija daje najvažnije odrednice dizajna, ali ne obuhvata današnje shvatanje dizajna i odnosi se prema proizvodu kao predmetu koji nije povezan s procesom proizvodnje i s različitim komunikacijskim delovanjima (video, audio i sl.) koji su često bitan sastavni deo njihove strukture i funkcije (npr. semafor, televizor).
Industrijska tehnologija ranog i sve zrelijeg kapitalističkog društva cepa ljudski rad; nestaje izrazito umetnički rad i zanimanje i formiraju se tehnička područja. Mehanizacija i izumi XIX veka ostvaruju nade u neograničene mogućnosti napretka koje traju sve do danas. Većina masovnih proizvoda ( nameštaj, kućni pribor) oponaša stilska obeležja proteklih epoha odvajajući tehničku konstrukciju od simboličko-dekorativnog ukrasa. Pokret Art and Crafts u Velikoj Britaniji, te mnogi drugi pokreti traže povratak zanatskoj proizvodnji s umetničkim težnjama. To traje sve do danas i ograničava se na ponudu predmeta primijenjenih umetnosti (keramika, ručno tkani tekstil, obrada plemenitih metala itd.). Istovremeno početkom XX veka spoznaje se da je zadatak dizajna humanizovati celokupni ljudski život: od prostora u kojima se živi i radi do upotrebnih predmeta kojima se čovek svakodnevno služi.
U industrijskoj proizvodnji koja je ovladala u Evropi i SAD vezano za probleme kvaliteta, nazire se potreba za povećanjem vrednosti proizvoda na već formiranom medjunarodnom tržištu. Werkbund, koji je osnovan u prvoj desetini XX veka u Nemačkoj, prvo je udruženje koje okuplja tehničare, umetnike, fabrikante i bankare na novi zadatak: visok kvalitet industrijskih proizvoda kao jakog eksportnog argumenta. Dizajn mašinske proizvodnje oslobadja se nepotrebne likovne ornamentike.
U to vreme po prvi put u privrednog delatnosti pojavljuje se i posebno zvanje dizajnera: P. Behrens radi u fabrici AEG na raznovrsnim zadacima: oblikovanje električnih aparata za široku potrošnju, oblikovano uredjenje proizvodnih pogona, te oblikovanje zaštitnog znaka i različitih dokumenata poslovne korespondencije i propagande. Funkcije tehnički kvalifikovanih stručnjaka (od tehničara do inženjera) razlikuju se od funkcije dizajnera, kome se postavljaju zadaci povezani s prodajom i upotrebom gotovog proizvoda, s povećanjem proizvodnosti u pogonu (uredjenje proizvodnog ambijenta, mašine za kojom se radi, radne odeće i pribora) itd. Tako, s jedne strane, dizajn održava stabilnost i rast kapitalističkog privrednog sistema, delajući na uspešniju proizvodnju i povoljniji plasman, a, s druge strane, bavi se problemima kako zadovoljiti ljudske potrebe. Institucija Bauhaus u Nemačkoj (1919-1933), uz koju su vezani npr. Walter Gropius, Hanes Mayer, Mies van der Rohe, Laszlo Moholoy-Nagy, Paul Klee itd. središte je stvaralačkog dizajna. Iskustva Bauhausa prenesena su uoči II Svetskog rata u SAD gde se tada grade temelji savremene organizacije prakse dizajna, koja se nakon rata prenosi i u Evropu. Na visokoj školi u Ulmu usvajaju se nova znanja i postavljaju novi ciljevi (naučni interdisciplinarni pristup, rad na stvarnim zadacima za industrijska poduzeća, zahtev za društvenim promenama).
INDUSTRIJSKI PROTOTIPOVI U ARHITEKTURI Pojedini arhitektonski kritičari su pominjali “estetiku mašina”, a drugi su prihvatili ovaj termin; međutim, Le Corbusier je bio jedinstven među majstorima moderne arh. po tome što je dao razrađen opis industrijskih prototipova svoje arhitekture, u knjizi “Ka pravoj arhitekturi”. No, čak je i on isticao parobrod i žitni silos zbog njihovih formi pre nego zbog asocijacija, zbog jednostavne geometrije pre nego zbog industrijskog lika. Značajno je, sa druge strane, to što Le Corbusierove zgrade, prikazane u toj knjizi, fizički liče na parobrode i žitne silose, a ne na Partenon ili na nameštaj u crkvi Santa Maria in Cosmedin ili na Michelangelove detalje za katedralu Svetog Petra, koji su isto tako prikazani zbog svojih jednostavnih oblika. Industrijski prototipovi su postali bukvalni uzori za modernu arh., dok su istorijsko-arhitektonski prototipovi bili jednostavno analogni primeri odabrani zbog nekih svojih karakteristika. Da to drugačđije postavimo, industrijske zgrade su bile simboliđčki ispravne; istorijske zgrade nisu.
INDUSTRIJSKO - GRAĐEVINSKA MERA – IGM IGM je osnovna mera industrijskog građevinarstva. S njom treba računati već prilikom postavljanja opšteg plana izradnje, ograničavanja dužina i širina gradilišta, određivanja razmaka među susedima, širina predbašte, veličina dvorišta, odstojanja zgrada, širina cesta i drugih mera u vezi sa gradilištem i načinom izgradnje. Pri tome IGM služe kao osnovne smernice za mere, prema veličini terena ili željenoj finoći mreže podele zemljišta.
INFLATABILNA ARHITEKTURA, NADUVANA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja je ušla u modu do te mere da je njena primena prečesta i preuvaličana, prenaglašena. Protagonisti postmoderne arhitekture često su predstavnici inflatabilne arhitekture, koja je prenaduvana, prenaglašena u svojoj upotrebi.
INFLEKSIJA U ARHITEKTONSKOJ KOMPOZICIJI Usmerenje. Termin je uveo Trystan Edwards, za opisivanje delovanja složene kompozicije. Naime, Gestalt psihologija pokazuje da priroda delova, kao i njihov broj i položaj, utiče na perceptualnu celinu, a ona je takodje donela i jedno dalje razlikovanje: stepen celovitosti se može menjati. Delovi mogu sami po sebi biti više ili manje celi, ili, izraženo na drugi način, oni mogu biti u većem ili manjem stepenu fragmenti veće celine. Svojstva delova mogu biti više ili manje izražena: svojstva celine mogu biti više ili manje naglašena. U složenim kompozicijama specijalni odnos prema celini podstiče fragmentni deo, kako ga naziva Trystan Edwards, terminom usnerenje – infleksija.
INFORMATIČKA TEORIJA ARHITEKTURE Prema informatičkoj teoriji, arhitektonski objekat predstavlja zbir različitih vizuelnih informacija koje izazivaju serije različitih reakcija kod korisnika ili posmatrača. Ovako posmatrano, jedan arh. objekat ne predstavlja ništa drugo do seriju različitih signala koji izazivaju različite, konrastne ili slične efekte. I.t.a. daje najgeneralnije objašnjenje principa na kojima funkcionišu ovi signali, nasuprot ekspresionističkoj teoriji, koja nosi ideju da su značenja arh. forme sadržana kako u posmatraču, tako i unutar signala. I.t.a. razradio je Colin Cherry, a među arhitektima koji su svoje građevine projektovali na dostignućima ove teorije, najznačajniji je Alvar Aalto.
INGEMINACIJA, ARHITEKTONSKA Naziv za ponavljanje i umnožavanje arhitektonskih motiva, elemenata ili prostornih karakteristika. Česta pojava u gotovo svim arhitektonskim stilovima-
INKLUZIVNA ARHITEKTURA, KOMPLEKSNA ARHITEKTURA (engl. inclusive architecture) Pojam koji je uveo Robert Venturi u svojoj knjizi “Kompleksnost i kontradiktornost u arhitekturi” i koji predstavlja stav o arhitekturi koja za sredstvo svog izražaja može da koristi bilo koju vrstu elementa da bi bio postignut željeni cilj. Venturi koristi kao element arh. izraza u svom projektu za Fudbalsku dvoranu slave u Las Vegasu veliku površinu reklamnog panoa koji predstavlja centar njegove arh. kompozicije. Ovakav stav prema arhitekturi, izazvao je svojim argumentima reakciju predstavnika purističke, očišćene arhitekture. I.a., ma koliko provokativna ili slobodna bila, ipak je uticala na tok arh. i imala svoje značajne sledbenike, među onima koji su odbacili ideje arh. čistunstva i ostale ograničavajuće elemente koji su ih dotada sputavali u svom izrazu. Među njima najznačajniji je Charles Moore.
INKORPORIRAN (l. corpus telo, incorporatus) Sjedinjen, pripojen, pridružen, primljen u sastav čega, napr. inkorporirane zemlje.
INSIGNIJA, ARHITEKTONSKA Naziv za osobene znake, odličja nekog arhitektonskog objekta. Arhitektonska insignija može da bude heraldički znak ili grb ili neko drugo obeležje koje se postavlja na fasadu gradjevine.
INSOLACIJA (lat. insolatio) Osunčanost jednog građevinskog terena, arh. objekta ili dela arh. objekta (stana, prostorije). I. predstavlja važnu karakteristiku jednog građevinskog terena, koja umnogome opredeljuje orijentaciju nove građevine. I. je moguće predstaviti egzaktnim naučnim metodama. Pre svega, ona predstavlja rezultat merenja osunčanosti jednog terena, ili grada (oblasti) u periodu od godinu dana.
Svakako da jedan od bitnih elemenata komponente zdravlja u pogleduna ispravno postavljen problem rada, stanovanja ili rekreacije, jeste insolacija, osunčavanje. Ono je zavisno od prirodnih uslova, klimata i konfiguracije, kao stalnih faktora u postavci o naučno-zdravstvenom saznanju i razvoju društva.
Različitost geografskih širina i podneblja danas utiču na studiju problema osunčavanja pojedinih objekata različitih namena. S obzirom na temperaturne razlike mesta i njihova kolebanja, da visina sunca zavisi od geografskih širina i da klima zavisi od raznih činilaca, to se i problem osunčavanja mora ispitivati u konkretnom regionu, kako bi se, s obzirom na ostale funkcionalne faktore, moglo uticati na pravilan izbor orijentacije objekta prema svojoj nameni.
INSTALACIONI PLANOVI Projekti i detalji za izradu instalacija u visokogradnji (projekat vodovoda i sanitarnih uredjaja, kanalizacije, grejanja, provetravanja i klimatizacije, električnih i gasnih instalcija, telefona i sl.).
INSTANT ARHITEKTURA (engl. instant, odmah, odjednom) Princip “instant” u dizajnu i arhitekturi sadrži osnovnu odrednicu brze montaže, brze izrade i brze realizacije jednog objekta. Termin je pozajmljen iz terminologije kulinarstva, gde “instant jelo” predstavlja ono jelo koje se priprema u roku od 10 minuta. Instant arhitektura predstavlja one arhitektonske objekte ili materijale koji se pripremaju, zgotovljuju u rekordno kratkom vremenu. Problem podizanja kuće u što kraćem roku nastao je uporedo sa nastankom prefabrikacije i uvodjenjem industrijalizacije u oblast gradjevinarstva. Instant kuće mogu da budu u različitim konstruktivnim sistemima: šatoraste konstrukcije, prefabrikovani sistemi, lake montažne konstrukcije, konstrukcije od plasta, metalne montažne konstrukcije, drvene montažne konstrukcije i dr.
Primena instant arhitekture je u skoro svim tipovima objekata, kao što su: sportski objekti (pokriveni tereni, sportske dvorane), stambeni objekti, industrijski objekti, poljoprivredni objekti i dr.
Način montiranja instant arhitekture je: sklapanjem ili montažom elemenata, donošenjem na gradilište u sklopljenom stanju, naduvavanjem (stvaranjem nadpritiska) i dr.
INSTITUCIONALNI PROSTOR Predstavlja proizvod i rezultat globalnog nivoa najopštijih odnosa, dakle najapstraktnijih, a ipak bitnih: trzište kapitala, politika prostora. On zato reaguje više i bolje napraktično-vidljivo i na neposredno. Taj globalni nivo, istovremeno socijalni (politika) i mentalni (logika i strategija) projicira se na jedan deo izgrađenog područja: zgrade, spomenike, urbanističke projekte velikog raspona, nove gradove. On se projicira isto tako i na neizgrađenu oblast: puteve i autoputeve, opštu organizaciju saobraćaja i prevoza, gradskog tkiva i neutralnih prostora, zaštitu prirode, predele itd. Ovaj nivo predstavlja institucionalni prostor, sa njegovom posledicom, institucionalnim urbanizmom. Ovo pretpostavlja postojanje, ako ne jednog ili više sistema veoma određenih akcija, a ono barem jednu sistematizovanu akciju (ili takozvane “ugovorene” akcije, vođene sistematski). Jedina mogućnost takvih logika, takvih unitarističkih sistema na nivou države, pokazuje da je staro razdvajanje “grad-selo” na putu da iščezne. To ne znači da je ono prevaziđeno. Možemo se čak pitati da li je drzava, koja zeli da primi na sebe tu misiju, kadra da je dobro sprovede.
INTEGRACIJA ARHITEKTURE I PEJSAŽA Predstavlja arhitektonski stav da arhitektura mora da bude deo pejsaža u kojem se nalazi i da zajedno sa njim predstavlja jedinstvenu celinu. Uvodjenjem postulata ekologije u arhitekturu, mnogi srhitekti su težili da uspostave jedinstvo izmedju arhitekture i pejsaža. Medju njima su najkarakterističniji: Emilio Ambasz, lucille Halsell Conservatory, San Antonio, Texas (1981-83), ACROS Building, Fukuoka, Japan (1989-95); Peter Noever, The Pit, Breitenbrunn, Austria (1971-); Gustav Peichl, EFA, Radio Satellite Station, Alfenz, Austria (1976-79).
INTELIGENTNE ZGRADE, INTELLIGENT BUILDINGS (engl.) Zgrade koje sadrze ekstenzivnu upotrebu informatičke tehnologije u njihovoj funkciji kao i tokom njihovog svakodnevnog korišćenja. Jedna zgrada može se svrstati pod pojam i.z. samo ukoliko sadrži osnovnu karakteristiku promenjivosti u odnosu na različite potrebe korisnika. U praksi, to često znači da jedna administrativna zgrada, na primer, zahteva centralizovane službe informatičke tehnologije (kao i druge, kao što su grejanje, air kondicioniranje i telefonske sisteme), koje su povezane kablovskim sistemom koji je integrisan u strukturi zgrade. Pojedine sekcije zgrade mogu biti izdvojene, tako da informaciono tehnološki sistem može da bude primenjen na bilo kojem delu zgrade.
Razvoj ovog sistema načinjen je delimično uslovljen ukupnim razvojem kompjuterske tehnologije i razvojem potreba tokom 1970-tih g. Razvoj kablovskih mreza visokog kapaciteta, koje su integrisane u zgradu, doveo je do njihove primene unutar servisnog sistema zgrade, poput primene sistema vodovoda gasa ili elektroinstalacija. Na taj način, mali ofisi i kompanije, iznajmljujući prostor u i.z., samim tim mogu da imaju pristup snažnom informaciono tehnološkom sistemu, koji može znatno da utiče na njihove aktivnosti. Kompanije ATandT, Olivetti, Pilkington, Honeywell i IBM, razvile su tehnologije opremanja i.z. “univerzalnim” ili “strukturnim” kablovskim sistemima, koje su značajno primenjeni prilikom projektovanja i.z.
INTENZITET Svetlost animira oblike a vreme im daje svoju dimenziju. Bez dejstva svetlosti prebogati svet boje i oblika bio bi mrtav. Pod snopom svetlosti forme oživljavaju, površine se senče, prostori se kreću. Igra svetlosti i senki otkriva dimenzije i uvodi nas u dubine prostranstva.
Arhitektura je igra prostora pod “svodom sunca”. Intenzitet je količina osvetljenja površina oblika i daje neposredni utisak o stvarima. Prema stepenu zračenja svetlosti intenzitet se kreće na širokom rasponu od svetlog do tamnog. Boja je poseban vid odrazavanja svetlosti i ima svoje valere intenziteta.
Intenzitet je primarni element diferencijacije prostornih oblika.
INTERDISCIPLINARNOST Naziv za zajednički rad različitih naučnih disciplina na proučavanju jedne arh. ili urban. pojave ili rešenju jednog arh. ili urbanističkog problema. U nizu disciplina koje zajedno sudeluju u proučavanju određene problematike, svaka ima svoje uže područje istraživanja i svoje vlastite metode koje primenjuje u toku istraživanja. U tome se ogleda interdisciplinarni karakter studija arh. i procesa urbanizacije i urbanizma uopšte.
INTERSEKCIJA ARHITEKTONSKIH ELEMENATA (lat. intersectio, engl. intersectio, presecanje) Naziv za medjusobno presecanje dva arhitektonska elementa, prostora ili objekta. Intersekciju dve krovne ravni predstavlja krovno sleme, greben ili krovna uvala. Intersekciju dva ornamenta na kapitelu predstavlja ivica ornamentisanog kapitela.
INTERSEKCIJA, ĆELIJSKA (lat. intersectio) Unutrašnja podela jedne ćelije, jednog prostora ili arh. elementa.
INTERSEKCIJA, GEOMETRIJSKA (lat. inter sectio) Medjusobni presek dva geomentrijska lika ili dva erhitektonska elementa ili prostora.
INTERSEPTUM (l. interseptum) Pregradni zid, pregrada; anat. prečaga, vetrila, dijafoagma.
INTERSTICIJALAN (l. interstitialis) Međuprostorni, koji se tiče međuprostora, koji je u vezi sa međuprostorima; intersticijalno tkivo zool. poduporno tkivo u đivotinjskom parenhimu (vezivno, hrskavičavo i koštano).
INTERVAL Interval je prostorna ili vremenska “praznina”. Likovne umetnosti se koriste prvim, muzika drugim vidom intervala. Arhitektura istovremeno sadrzi oba vida. Interval je odstojanje, razmak, distanca, međuprostor ili međuvreme. Praznina definiše voluminoznost. Puno i prazno su ekvivalenti arhitekture; bez njega bi bio nemoguć doživljaj fragmenata kao dela celine; on je neka vrsta veznog elementa svih ostalih elemenata kompozicije.
Prazan prostor, šupljina - sa prividom ničega, prema N. Dobroviću, dobiven između punih plastičnih masa ne znači više neospornu likovnu prazninu, apsolutan vakuum...Uvođenjem kontrolisane šupljine u likovni svet kao ravnopravnog partnera punim plastičnim telima a ne samo kao veznog elementa, savremena arhitektura uistinu dobija nov i epohalan doprinos izobrazavanju spoljnjeg slobodnog prostranstva... Ovim prazninama, tj. šupljinskim oblicima uvodi se i beskrajna priroda u pokrenuti prostor, u njegov plan. I ona ima svoju određenu kompozicionu ulogu. I ona sama stiče najzad pravo na opstanak. U ovoj svojoj novoj funkciji priroda i prazni oblici integriraju sastav i sklop prostornih kompozicija.
Urbanizam je u stvari kompozicioni odnos, ritmizacija punog i praznog volumena i intervala. Interval je primarni element otvorenih prostora, od prividnog “ništa” postaje sadržaj i smisao prostornog oblikovanja.
INTIMIDACIONI ARHITEKTONSKI ELEMENTI (engl. intimidation zastrašiti, zaplašiti) Nazivi za arh. elemente, najčešće elemente na fasadama arh. objekata, čija je funkcija bila zastrašivanje posmatrača ili neprijatelja. I.a.e. srećemo u sakralnoj egipatskoj arh. u obliku skulptura “čuvara” ili “stražara” svetog mesta. U periodu srednjovekovne arh., i.a.e. srećemo kao redovne ukrase fasada katedrala, dvoraca i kula, u vidu garguja, stilizovanih zivotinjskih i mitoloških bića, konzolno postavljenih na fasade.
INTIMIZAM U ARHITEKTURI Pojam se vezuje za arhitekturu zatvorenu unutar ličnosti njenog stvaraoca, izolovanu od spoljašnjih uticaja i samodovoljnu unutar svoje hermetičke stvarnosti. Intimizam susrećemo kod Adolfa Loosa kojeg on prenosi na forme svojih enterijera i stambenih kuća. Snažan intimizam pronalazimo kod Alda Rossija, koji se povlači u svoju laboratoriju da bi istovremeno razvio elemente teorijske misli i projektantske prakse koji će ga među prvima izvući iz plićaka. “Jedan kruti svet sa malobrojnim predmetima”, tako je formulisam program redukcije kroz koji će se tvrdoglavo ostvarivati, tokom petnaest godina rada, svet elementarnih formi koje jesu uzete iz geometrije, ali kroz filter istorije i u pokušaju identifikacije koja može da se ostvari jedino pozivanjem na saznanje, ili na mentalne slike: na arhetipove od kojih je sazdana kolektivna memorija.
INTROSPEKCIJA (nl. introspectio) Gledanje unutra, zagledanje u sebe, samoposmatranje, posmatranje svojih misli, osećanja itd.
INTROSPEKTIVAN (nl. introspectivus) Samoposmatrački, samoposmatralački, koji ispituje (ili: posmatra) svoju unutrašnjost, koji izražava samoposmatranje, koji se odnosi na samoposmatranje.
INTUITIVNA TRADICIJA U ARHITEKTURI (engl. intuitiv tradition) Pojam koji je u arh. uveo Charles Jencks, kojim opisuje arhitekte, pokrete u arhitekturi i stilove koji su nastali na bazi individualne kreativnosti i imaginacije pojedinca uključene unutar tradicionalnog odnosa prema arhitekturi. Jencks navodi predstavnike i.t.a., kao što su: Art Nouveau pokret i arhitekti poput Gaudija i Van de Veldea, Bauhaus u svojoj ekspresionističkoj fazi od 1919. do 1913.g., sa Gropiusovim osnivačkim manifestom, Novembergruppe kojoj su pripadali Gropius, Mies, Bruno Taut, zatim Frank Lloyd Wright, Le Corbusier i Alvar Aalto. Pedesetih i šezdesetih godina, značajni su bili: Felix Candela, Frei Otto i danas ponovo popularni Friedensreich Hundertwasser.
INVESTICIJE U ARHITEKTURI V. Minimiziranje investicija. Naziv za ulaganja u izgradnju arhitektonskih objekata. Takodje, nazivaju se i investicije u nekretnine.
INVESTITOR (nem. Bauherr. Osoba u čije ime, za čiji račun i u čiju korist se vrše arhitektonski i građevinski radovi. Namere i želje i. često bitno utiču na građevinu ili arhitektonsko delo. U istoriji arh., ponajviše u starim civilizacijama (Egipat, Asirija i Vavilonija), i. su poznati, dok graditelji vrlo često ostaju skoro nepoznati. I. mogu da budu i društvene organizacije: uprave gradova, cehovi ili esnafi. Jedan međ najupečatljivijim investitorima tokom istorije, bila je crkva, koja je ostavila najznačajnija dela ljudskog uma. U doba renesanse, i. su bili mecene, koji su svojim novcem izgradili mnoge građevine opšteg karaktera.
Arhitektonski projekti koji nemaju investitora iza sebe, ostaju na nivou planova, ideja ili crteža. Među ovakvim projektima najznačajniji se idealni planovi i fantastična arhitektura.
INVESTITOR, TIPOVI INVESTITORA Predstavlja osobu ili firmu, ili finansijsku organizaciju koja neposredno ulaže sredstva u izgradnju odredjenog arhitektonskog objekta. Postoje sledeći tipovi investitora: naručilac neposredni korisnik, naručilac developer, naručilac društvo, naručilac institucija.
INVESTITOR-NARUČILAC Naručilac a obično i sopstvenik ili organ upravljanja objekta koji će se izgraditi.
INVOKACIJA, ARHITEKTONSKA Pojam se vezuje za svojstvo jedne arhitekture da svojom formom ili elementima priziva određena osećanja i sećanja. I. je veoma često sadržana u toponomastici jednog grada ili jednog arh. perioda.
INŽENJERSKE GRAĐEVINE Predstavljaju zajedno sa tehničkom arhitekturom zanimljivu pojavu građevinarstva XIXv. Njihova osobenost je u korišćenju produkata savremene mašinske industrijalizacije iz prve ruke i u pronalaženju novih konstruktivnih elemenata odgovarajućih tim materijalima (produktima), kao i novih oblika. Nastupaju tehnički izumitelji i pronalazači. Oni već na samom početku industrijalizacije daju, naročito u mostogradnji, zanimljive celine na području tehničke arh. Prvi viseći most izgrađen je u Americi preko Jacobs-Creeka već 1797.g. prema planovima Finlaya. Ovo građevinarstvo, uglavnom utilitarnih, tehničkih i vatrostalnih objekata, koje još zadugo nije imalo pristupa u područje javnih monumentalnih, stambenih i drugih objekata, služilo se veštačkim materijalima, koji su, kao gvožđe, čelik, cement, staklo i drugi, već prošli kroz prethodni proces homogenizacije i predstavljali time, sami po sebi, visokovredno gradivo. Veštački materijali nisu više u agregatnom stanju. Ovakvo gradivo je, za razliku od prirodnog, omogućavalo rešavanje onih zadataka koje su u pogledu veće nosivosti, otpornosti, raspona, brzine građenja i trajnosti postavljali novi zahtevi zivota.
Neopterećeni istorizujućom arh., inženjeri - konstruktori, sledeći čisto racionalnu, konstruktivnu crtu ranije istorijske arhitekture (De l’Orme, De Caux, Rondelet i drugi), stvarali su konstrukcije koje su odgovarale svrsi i materijalu, proizvodili oblike usklađene sa strukturom tih konstrukcija kao prost i logičan odraz upotrebljenog materijala. Ovi novi konstruktivni elementi primenjivani u odlomcima i na eklektičkim zgradama - kao na primer krovno tavanski vezači - postaju time nov oblikovni fenomen. Kao rezultat prethodnog industrijskog rada već se i u samom polutovaru novih gradiva skrivala veća kvalitetna određenost, koja je uskoro dejstvom konačne industrijske obrade - predfabrikata - postala očigledna na ostvarenjima inzenjerske arhitekture i izvesno otkrovenje u estetskom smislu za duhovno oko mnogih naprednih ljudi.
Za proučavanje savremene arh. potrebno je slediti razvoj tih inženjerskih građevina i tehničke arhitekture kroz ceo XIXv. i to u onim zemljama u kijma je industrijalizacija stvarno predvodila, kao što je slučaj u Nemačkoj, Engleskoj, Francuskoj. Severnoj Americi, i tako pronaći one niti koje ih povezuju sa današnjim težnjama savremenog građevinarstva. Taj razvoj predstavlja lanac kontinuiteta, koji je u pogledu korišćenja železa i zatim armiranog betona, uprkos eklektičkoj arh., dosledniji u Francuskoj nego u Engleskoj, pradomovini industrijalizacije, ili u bilo kojoj drugoj zemlji, što znači da kod Francuza najviše preovladava crta racionalnosti.
Istoričari modernog pokreta su se usredsredili na inženjerske konstrukcije XIXv. i ranog XXv., ali je značajno da mostovi Maillarta nisu arhitektura, a Freysinetovi hangari su jedva arhitektura. Kao inzenjerska rešenja, njihovi programi su jednostavni i bez unutrašnjih suprotnosti kao kod arhitektonskih programa. Sve što se trazi od ovih konstrukcija je da se direktno, bezbedno i jeftino prmosti ponor ili da zaštite veliki prostor od kiše. Teoretičari modernog pokreta su ignorisali neizbežan simbolički značaj čak i takvih, jednostavnih, utilitarnih konstrukcija, kao i neizbezno korišćenje onoga što Kolhun naziva tipologijama. Neretko ukrašavanje ovih oblika je opravdavano kao odstupanje koje se još uvek zadržalo u arhitekturi, karakteristično za taj period. Ali ukrašavanje utilitarnih struktura tipično je za bilo koje vreme. Odbrambeni zidovi srednjovekovnog grada bili su završavani raznoliko oblikovanim grudobranima, a u njih su ugrađivane retorički ukrašavane kapije. Primenjeni ukrasi klasičnih konstrukcija industrijske revolucije (koji su, smatramo, pre klasični nego inovativni) predstavljaju još jedan primer “ukrašene barake” - na primer, čvorni limovi kod rešetkastih mostova, ili izmenjeni korintski kapiteli kaneliranih stubova od livenog gvožđa, ili eklektički stilizovani ulazi i maštoviti parapeti fasada. Mies van der Rohe je, posmatrajući samo leđa fabrika Alberta Kahna, razvio svoj minimalni rečnik čeličnih “I” profila koji uokviruju otvore industrijskih objekata. Fasade Kahnovih baraka su skoro uvek skrivale upravne kancelarije, a pošto su predstavljale tvorevine ranog Xxv., bile su u gracioznom Art Deco umesto u istorijskom eklektičkom stilu. Plastična obrada fasade, karakteristična za ovaj stil, na uveličan način se suprotstavlja skeletnom karakteru pozadine.
INŽENJERSTVO U ARHITEKTURI Naziv za primenu tehnike i tehnologije u svim područjima arhitekture: kompoziciji, konstrukciji, tehnologiji, materijalima i dr.
IRACIONALIZAM U ARHITEKTURI, IRACIONALNA ARHITEKTURA Naziv za arh. stav, princip ili arh. pokret koji potiskuje realnost jednog arh. plana i stavlja ga ispod iracionalnih metoda projektovanja i gradnje, često empirijskih modela, senzualističkih i induktivnih. I.a. se ogleda u nerealnosti arh. plana u pogledu upotrebe građ. materijala, konstruktivnog sistema, oblika, boja, značenja arh. i dr. Ponekad se iracionalizam nalazi unutar postupka arh. stvaranja. Iracionalizam je često prisutan kod nadrealnih arhitekata, ali i kod arhitekata ekspresionista. Izraziti predstavnici iracionalne arhitekture su: Antonio Gaudi, Ferdinand Cheval, Friedensreich Hundertwasser.
IRADIJACIJA Poseban vid optičke iluzije jeste problem iradijacije koji je posledica odnosa i uzajamnog dejstva različito osvetljenih površina i oblika. Iradijacija je u stvari “glodanje” koje svetlost vrši po ivicama oblika. To ima za posledicu utisak da su iste vrednosti na tamnoj ili svetloj podlozi prividno različite,u korist svetlije površine. Stari, klasični majstori arhitekture i skulpture odlično su poznavali proble iradijacije i vrlo su je vešto i znalački korigovali posredstvom entazisa stuba ili drugim korektivnim intervencijama koje su primenjivali u svojim realizacijama.
IRONIJA U ARHITEKTURI Ironija često može da bude oruđe kojim se suprotstavljaju i kombinuju raznorodne vrednosti u arhitekturi pluralističkog društva, i kojim se prevazilaze razlike koje izviru između arhitekte i klijenta. Društveni staleži se retko spajaju, ali ako mogu privremeno da se udruže radi projektovanja i izgradnje višeznađčno vredne arhitekture zajednice, smisao za paradoks i nešto duha i ironije biće potrebno sa svih strana.
ISKUSTVO U ARHITEKTURI Predstavlja element istorijskog ili tradicionalnog u arhitekturi, koji je sastavni deo jednog gradjevinskog objekta. Iskustvo može da bude: tradicionalno, istorijsko, stečeno, tehničko, empirijsko.
ISOTYPE(engl. International System of Typographic Picture Education, Međunarodnisistemtipografskogslikovnogučenja) Predstavlja sistem kojim se predstavljaju statističke informacije putem ponavljajućih jediničnih simbola, a bio je u upotrebi u grafičkoj formi da bi se omogućila komparativna statistika različitih elemenata. I. je formulisao Otto Neurath sa svojim kolegama, uključujući Marie Reidemeister, na Bečkom Društvenom i Privrednom Muzeju (Gesellschafts und Wirtschaftsmuseum) 1925.g.i nazvan je “bečkim metodom slikovite statistike” (“Wiener Methode der Bildstatistik”). Kao pojam i., pojavljuje se 1935.g. nakon što se grupa preselila u Hague. Koncept “transformisanja” ideja i informacija u vizuelne forme, čiji je prethodnik bio isotype, predstavljao je vaznu prekretnicu u ulozi grafičkog dizajnera.
ISTORIČARI ARHITEKTURE Naziv za naučnu disciplinu istorije, posebno istoriju umetnosti, u oblasti istorije i teorije arhitekture, koja se bavi proučavanjem, analizom i obradom podataka na polju istorijskog razvoja arh. I.a se prvenstveno bave: opštim istorijskim i društvenim miljeom unutar kojeg je nastala arh. određenog perioda, stilskim karakteristikama arh. određenog perioda, konstruktivnim karakteristikama perioda, umetničkim karakteristikama arh., funkcionalnim i upotrebnim karakteristikama, tipološkim karakteristikama i tipovima, pojedinim arh, spomenicima, detaljima određenih arh. stilova i arh. spomenika, pisanim podacima koji opisuju određene arh. spomenike, merama i dimenzijama, proporcijama i harmonijskim sistemima i dr.
ISTORICISTIČKA ARHITEKTURA (engl. historicist architecture) Arhitektura koja je nastala na osnovama i elementima istorijskog karaktera, koji utiču na nju. Arhitektura Starog rima može se u celosti smatrati istoricističkom, jer je zasnovana na arh. odrednicama i redovima arh. antičke Grčke, čije je elemente obilato koristila, zasnovavši na njima sopstveni stil. Arhitektura renesanse se na istovetan način može smatrati i.a., zasnovanom na redovima rim. arh. Čak i mnogi kasniji arh. stilovi predstavljaju i.a., koju često nazivaju “istorijskom regresijom”, kao što su na pr. “arapska sela” Frank Lloyd Wrighta, neo gotski radovi Minoru Yamasakija i Paul Rudolpha i Neo-Liberty Gabettija i Figinija. Delimično i.a. pronalazimo na MIT radovima Eero Saarinena, koje je Bruno Zevi identifikovao kao “moralnu krizu” u Saarinenovom “neo-klasičkom idealu”.
ISTORIJSKI SIMBOLIZAM U MODERNOJ ARHITEKTURI Arhitekti su stvarali a kritičari iznalazili forme moderne arhitekture uglavnom sa stanovišta njihovih opažajnih kvaliteta a na račun simboličkih značenja izvedenih asocijacijama, U meri u kojoj modernisti uvažavaju sisteme simbola koji ispunjavaju našu sredinu, oni načešće govore o banalizaciji simbola. Iako su ih moderni arhitekti uglavnom zaboravili, postoje istorijske preteče simbolizma u arh., a kompleksnosti ikonografije i dalje čine osnovni predmet izučavanja istorije umetnosti. Rani moderni arhitekti su prezirali podsećanja u arhitekturi. Odbacivali su eklekticizam i stil kao elemente arhitekture, kao i svaki istoricizam koji bi umanjio prevlast revolucionarnog nad evolutivnim karakterom njihove arhitekture, zasnovane gotovo isključivo na tehnologiji. Druga generacija modernih arhitekata priznavala je samo “osnovne činjenice” istorije, kako ih je izdvojio Sigfried Giedion, koji je istorijsku zgradu i trg apstrahovao kao čistu formu i prostor na svetlu. Obuzetost ovih arhitekata prostorom kao osnovnim arhitektonskim kvalitetom dovela ih je do toga da “čItaju” zgrade kao forme, trgove kao prostor, a grafiku i skulpturu kao boju, teksturu i razmeru. Sklop je postao apstraktan izraz u arhitekturi u deceniji apstraktnog ekspresionizma u slikarstvu. Ikonografske forme i višesmislosti srednjovekovne i renesansne arhitekture svedene su na polihromnu teksturu u sluzbi prostora; simboličke složenosti manirističke arhitekture cenjene su zbog svojih formalnih složenosti protivrečnosti; neoklasicistička arh. je cenjena ne zbpg romantičke primene asocijacija, već zbog formalne jednostavnosti. Arhitektima su se dopadala “lrđa” železničkih stanica XIXv.- bukvalno barake, dok su im lica tolerisali kao beznačajna, iako zabavna udaljavanja od istorijskog eklekticizma. Sisteme simbola koje su razlikovali komercijalni umetnici centara metropola a koji čine simboličku sredinu prigrađa, nisu priznavali.
ISTORIJSKO NASLEDJE Naziv za kulturno, opštecivilizacijsko nasledje koje nam je ostalo iz svih prethodnih perioda ljudske civilizacije. Arhitektonsko istorijsko nasledje predstavlja nasledje arhitektonskih objekata i drugih gradjevina koji su ostali iz perioda prethodnih kultura i civilizacija. Svaka civilizacija ostavila je za sobom arhitektonsko nasledje. Proučavanjem i analizom ovog nasledja bavi se istorija arhitekture.
ISTRAŽIVANJE TRŽIŠTA (engl. market research) Predstavlja deo oruđa tehnika koje stoje na raspolaganju savremenom poslovanju. Predstavlja skup i analizu podataka koji se odnose na jedno tržište, počev od uzorka individuiteta ili grupa tržišta koje se nalaze u odnosu prema određenim proizvodima na tržištu. Ovi podaci odnose se na: karakteristike poytrošača, njihovo ponašanje, stavove, mišljenja, profwsije, zatim na ekonomsku moć tržišta, stepen potrošnje, organizacije i promena. I.t. uključuje sve forme marketinga i socijalnih istraživanja, kao što su potrošačke i industrijske analize i prikazi, psihološka istrazivanja, opservacijske i panel studije.
IVICE, GRANICE Ivice su oni linearni elementi koje posmatrač ne koristi, pa čak ni ne smatra kao putanje. One razgraničavaju različite faze i predstavljaju prekide u kontinuitetu; to su: obale, železnički useci, granice izgradnje, pregradni ili ogradni zidovi. Granice su pre pobočne reference nego koordinatne ose. Takve ivice mogu biti i barijere, kroz koje se teže ili lakše prolazi, koje okružuju region i odvajaju ga od susednih krajeva, a mogu biti i šavovi, dakle linije po kojima se susedni regioni dodiruju i povezuju. Ivični elementi - premda ne moraju biti tako dominantni kao putanje, ipak su za mnoge ljude značajni organizujući faktori, naročito u svojoj ulozi održavanja na skupini uopštenih urbanih površina, kao na primer kod gradova iokruženih vodom ili zidovima.
IZBOR MATERIJALA GRADNJE Predstavlja opredeljenje za odredjene materijale za gradnju, medju kojima su: opeka i opekarski proizvodi, armirani beton, prednapregnuti beton, čelik, drvo, plastične mase, sendvič konstrukcije i dr.
IZBOR POSTUPAKA GRADNJE Predstavlja opredeljenje za jedan od sledećih načina gradnje: monolitno gradjenje, klasično gradjenje, gradjenje kliznom oplatom, montažno gradjenje, specijalni tehnološki procesi gradnje, specijalne montažne metode.
IZBOR SISTEMA GRADNJE Predstavlja opredeljenje za jedan od mogućih sistema gradnje: skeletni sistem, panelni sistem, površinski sistem, prostorni ćelijasti sistem.
IZBOR TEHNIČKOG SISTEMA GRADNJE Na izbor tehničkog sistema gradnje utiču: sociološki podaci, arhitektonske karakteristike, tehnološke karakteristike, tehnički aspekti sistema, struktura radnih učinaka, ekonomski podaci.
IZBOR TEHNOLOGIJE GRADJENJA Predstavlja opredeljenje za jednu od dostupnih tehnologija gradjenja i uključuje: postupke gradnje, sisteme gradnje, delimične postupke gradnje, materijale gradnje.
IZGRAĐENAPOVRŠINA (Arh.). Površina gradskog terena ili jedne građevinske parcele, koja je zauzeta horizontalnim gabaritom ozidane zgrade. Ova je površina propisima utvrđena, za određene vrste zgrada i za datu lokaciju.
IZGRAĐENAPOVRŠINAIUKUPNARAZVIJENAPOVRŠINASTAMBENIHZGRADA Izgrađenu stambenu površinu čini zbir površina gabarita prizemlja svih stambenih zgrada u području ili kompleksu, računajući spoljne konture zidova zajedno sa izgrađenim aneksima.
Ukupnurazvijenupovršinu stambenih zgrada čini zbir površina svih etaža stambenih zgrada, obračunatih po spoljnim ivičnim zidovima.
Radi izračunavanja stanovnika, ili broja postelja kod bruto razvijenih građevinskih površina svih etaža stambenih zgrada i određivanje ukupnog zbira u objektima, treba pretpostaviti sledeće bruto građevinske površine po stanovniku u jednoj etaži: u čisto stambenim područjima po stanovniku 20kvm, u mešovitim područjima po stanovniku 24kvm.
IZGRAĐENASREDINA Samim nazivom izgrađenasredinaukazuje se na specifičnija delovanja i potrebe ovakvih okružja. Dejstvovanje urbane sredine možemo pokazati, osmatranjem svakodnevnice, no ovde češće ukazujemo na izrazitu jednosmernost jer se u namerama ne pokazuje obostrano dejstvovanje organizacija: od urbane sredine ka posebnim organizacijama i obrnuto. Ta jednosmernost se ogleda u određivanju nekih izrazito - po formi - sredstava veze, ali koja su po karakteru daleko od organizacije, od njenih potreba ili nekih njenih poželjnih odnosa koje ona ostvaruje u doticanju i odnosima sa svim vrstama izgrađene celine. Tako na primer izjednačavanje venaca u jednoj ulici ne donosi u odnose starih i novih organizacije kvalitete koji definišu te spojeve. Time je samo učinjen formalno pokušaj da se ove organizacije - samo u jednom vidu - i to pojavne u odnosu na često i zamišljena, stajališta, srede.
Problem događaja - kretanja određuje se u svakoj od predviđenih jedinica, skupova. Moguće ga je posmatrati na svim nivoima izgrađene sredine. Tako i u okviru jedinice radnog mesta već poznatim zoniranjem kretanja ili u gradskom tkivu, gde niz povezanih događaja uz njegovo takođe zoniranje, zadovoljava i organizuje potrebe odnosno interese postojećeg ili planiranog kolektiva. Sve utvrđene potrebe i interesi u istraživanoj sredini obrazuju naše obaveštenje o događajima u ovoj sredini, a iz čega se obrazuju zaključci o potrebama i vrstama organizacija - tj. sadrzine i oblika prostora.
IZGRADJENATERITORIJA U urbanizmu, teritorija koja je pokrivena saobraćajnom i drugom infrastrukturom i na kojoj se nalaze objekti za život i rad ljudi. U antičkom Rimu, izgradjena teritorija se nalazila u okviru kastruma (castrum) ili unutar gradova (civitas). U srednjem veku, izgradjena teritorija se nalazi u okviru gradskih zidova. U savremenom urbanizmu, pojam izgradjene teritorije izjednačuje se sa pojmom urbanizovaneteritorije, što predstavlja jednu teritoriju gušće ili redje pokrivenu urbanom strukturom.
IZGRADJENOST ZEMLJIŠTA, GUSTINA IZGRADJENOSTI Naziv za odnos površine zemljišta koji je izgradjen, odnosno koji je prekriven objektima i površine raspoloživog zemljišta na jednom definisanom urbanom području (gradu).
IZGRADNJA, OTVORENI SISTEM IZGRADNJE (Arh.). Način izgradnje građevinskih blokova slobodnim zgradama postavljenim na međusobnom odstojanju koje dozvoljava pravilno osunčavanje i provetravanje. Ovaj sistem izgradnje ima mnoge urganističke, socijalne i higijenske prednosti i daje malu gustinu naseljenosti.
IZOLACIJA OD ZVUKA Sredstva kojima se postizava da se zvuk koji nastaje sa jedne strane pregrade, prenosi na drugu sa smanjenom jačinom. U pitanju su zvuci koji se prenose vazduhom i zvuci koji nastaju vibracijom same pregrade. Za prve, pogodni su materijali gusti sa malo pora, za druge, pregrade od mekog materijala sa malom težinom. Najefikasnije su pregrade iz dva ili više različitih slojeva.
IZOLACIJA PROTIV VATRE (Zgr.). Od vatre se zaštićuju konstruktivni elementi od drveta i od gvožđa; prvi zato što je drvo lako zapaljivo, drugi zato što gvožđe na temperaturama požara omekša i gubi svoju nosivost. Upaljivost drveta se smanjuje glatkim rendisanjem, premazivanjem vodenim staklom, impregnisanjem rastvorima soli koje otežavaju upaljivost, oblaganjem krečnim malterom na pletivu od trske ili od gvozdene žice, oblaganjem pločama od azbesta ili sl. Gvožđe se zaštićuje od požara oblogama od opeka, klinkera, ili, najbolje, slojem betona ili arm. betona 3–5 cm debljine.
IZOLACIJA PROTIV VLAGE Slojevi od nekog za vodu neprobojnog materijala, koji treba da spreče širenje podzemne vlage; horizontalne izolacije, položene preko debljine zida i ispod podova, imaju da spreče penjanje zida i ispod podova, imaju da spreče penjanje vlage; vertikalna izolacija zaštićuju zidove od prodiranja vlage sa strane. Sva su ova sredstva uglavnom od bitumena, kao asfalt, bitumenska hartija i juta, rastvori i emulzije.
IZOLACIJA, ZAŠTITA (Konst.). (1) Zaštita konstrukcija i konstruktivnih elemenata od vlage i vode materijama nepropustljivim za vodu, kao što su: bitumen, katran, lepenke od asfalta i katrana, tkiva od jute natopljena bitumenom, listovi od metala (olova, bakra i aluminijuma), itd. (2) Zaštita protiv toplote – toplotna izolacija – zgrada i cevovoda lošim provodnicima toplote, kao što su: kudelja, kučina, masa od plute itd. (3) Zvučna izolacija.
IZOLACIONIZAM U ARHITEKTURI Naziv za izdvajanje stilskih osobenosti i karaktera jednog specifičnog tipa arh. unutar zatvorenog sistema, koji ne prima uticaje spolja, niti se razvija iznutra. Izolacionizam nastaje u specifičnim uslovima društvenog izolacionizma, kada je jedna zajednica zatvorena unutar svog prostorno i kulturno izdvojenog sistema koji ne ostvaruje gotovo nikakve kontakte sa spoljašnjošću. Snažne elemente izolacionizma pronalazimo u Staroj Grčkoj, na primeru Sparte, a u Latinskoj Americi, izolacionistički primer predstavlja Machu Picchu, grad Inka, čije postojanje nije bilo poznato sve do 1912.g., kada ga je pronašao američki istraživač Hiram Bingham. Grad leži na litici visoko iznad reke Uramba i datira iz oko 1.500.g. Grad je bio nepoznat Špancima, koji su uništili kulturu civilizacije Anda.
IZOMETRIJA (nem. Isometrie) Aksonometrijski prikaz jednog objekta, bez skraćenja, tako da na pr. jedinstvena forma kocke, prima šestougaoni izgled. V. Projekcija, Izometrijska aksonometrija.
IZOMETRIJSKA AKSONOMETRIJA (nem. Isometrische Axonometrie) Projekcija nekog tela, na primer kocke, na ravan projekcije koja je upravna na pravac srednje dijagonale kocke. Kod izometrijske aksonometrije jedino vertikalne ivice su predstavljene bez skraćenja, dok su horizontalne ivice date pod jednakim uglovima zakošenja u odnosu na vertikale, sa istim skraćenjem. Izometrijska aksonometrija prikazuje simetrično posmatrano geometrijsko telo sa njegove ivične strane.
IZOMETRIJSKA PROJEKCIJA (engl. isometric projection, ital. isometrico proiezione) U arhitekturi, geometrijski crtež koji pokazuje neku građevinu u tri dimenzije. Plan je postavljen tako da su horizontalne linije objekta koji se prikazuje postavljene pod međusobno istim uglom u odnosu na horizontalu crteža (obično 300), dok su vertikalne linije ostale vertikalne i to u određenoj razmeri crteža. Ovo daje mnogo realističniji efekat od aksonometrijske projekcije, mada su krive linije i dijagonale predstavljene laznim duzinama.
IZOTOPIJA (grč.) Predstavlja naziv za jedno mesto (topos) i ono što ga okružuje: susedstvo, neposredna okolina, to jest ono što čini isto mesto. Ako postoji drugde neko homologno ili analogno mesto ono ulazi u izotopiju.
Izotopija se određuje kao “celina koja vrvi od semantičkih kategorija i koja omogućava jednolično čitanje priče, kakvo proizlazi iz delimičnih čitanja izraza posle rešavanja njihove dvoznačnosti, budući da je samo ovo rešavanje rukovođeno traženjem jedinstvenog čitanja” (Greimas). Pojam je dakle vezan za jedno čitanje urbanog prostora (i vremena upisanog u ovaj prostor). Ovaj prostor, više ili manje čitljiv u slici i na planovima grada, može se čitati na više načina. On podstiče više leksičkih jedinica, više tipova govora, kao što navodi na više puteva. Izraz “izotopija” i njen korelat “heterotopija” označavaju da je potrebno okupiti, postavljajući ih, mnoštvo govora i leksičkih jedinica. Među govorima koji mogu otvoriti puteve, zabeležimo oblike, funkcije, urbane strukture. Opis izotopija i heterotopija ići će, dakle, zajedno sa analizom dela i situacija tih subjekata i njihovim odnosom sa subjektima koji naseljavaju urbani prostor.
IZRAŽAJNI PROSTOR, UMETNIČKI PROSTOR, ESTETSKI PROSTOR Izrazajni prostor trazi apstraktniju konstrukciju da bi bio opisan, dakle, takvu konstrukciju prostora, koja sistematizuje moguće osobine ekspresivnih (izrazajnih) prostora. Mogli bismo to nazvati i estetskim prostorom. Stvaranje i.p. je oduvek spadalo u oblast delovanja specijalizovanih osoba, dakle graditelja, arhitekata i planera, dok su estetski prostor proučavali teoretičari arhitekture i filozofi. Izrazajni i estetski prostor predstavljaju teoretske osnove arhitektonskog prostora. U izvesnom smislu, svaki čovek, koji bira mesto u svojoj okolini da bi se tamo nastanio i ziveo, jeste kreator izražajnog prostora. On pridaje svojoj zivotnoj sredini određeni smisao, asimilujući je svojim potrebama i ciljevima, uz istovremeno prilagođavanje sebe uslovima, koje mu ta okolina pruža.
IZRAŽAVANJE ARHITEKTONSKE UMETNOSTI Upoznavanje i proučavanje arhitekture zahteva poznavanje načina izražavanja arhitektonske umetnosti. Reč je o poznavanju materijalnih oblika pomoću kojih su kroz stoleća narodi izražavali svoje arhitektonskekoncepcije. Poznato je da je arh. umetnost prostora: svako arhitektonsko delo je umetnička zamisao izražena u prostoru stvarnom konstrukcijom. Arhitekta ne može svoju umetničku zamisao da ostvari bez obzira na materijalna sredstva - gradivo i konstrukciju, i u svome umetničkom stvaranju uvek mora imati u vidu krajnji cilj, objekat koji zamišlja, pa da pomiri principe svoje umetničke zamisli sa matematskim načelima konstrukcije, čijim posredovanjem jedino i može da da izraza toj umetničkoj zamisli. Konstrukcija ovako odevena umetničkom odećom stvara arhitektonske oblike. Jasno je, ukoliko je sama konstrukcija na višem stupnju veštine, utoliko su ti arhitektonski oblici savršeniji.
Izražavanje arhitektonske umetnosti preko objekta u prostoru, prikazano je, kroz sve epohe razvoja,a posebno u Starom veku, manje li više složenim geometrijskim telima. U svojoj opštoj zamisli ono podrazumeva tri osnovna dela: osnovu, na kojoj objekat počiva (postolje ili temelj), zatim glavni deo objekta, koji se uzdiže nad osnovom i najzad završetak objekta, njegov pokrivač (tavanica i krov).
U svome dugom razvoju ovi pojedini delovi arhitektonskog objekta, dobijaju različite oblike koji su zavisili, kako od raspoloživog gradiva, tako i od veštine konstrukcije i alata, i, najzad, od same umetničke zamisli.
Osnova je pretrpela najmanje promena: na stenovitom tlu ona podrazumeva samo nivelisanje terena grubim, lomljenim kamenom. U ravnicama i plavnim terenima postolje je u obliku uzdignutih terasa, često ogromnih razmera, kao u Mesopotamiji.
Međutim, glavni deo objekta i njegov završrtak pružaju nam bogatu riznicu umetničkih koncepcija. Vertikalni deo objekta iznad temelja pojavljuje se na dva načIna: sa punim masama - zidovima - koji podupiru tavanicu, ili sa slobodnim podupiračima, stupcima i stubovima na mesto punih zidova. Ova dva načina stvorila su treći koji je najčešći: kombinacija zidova i stubova. Nesumnjivo je da su ove dve osnovne konstrukcije moraleu najstarijim periodima čovečanstva da dođu na misao čoveku, ali je naročito interesantno kako je čovek ovu jednostavnu konstrukciju razvijao i kakve joj je oblike davao kroz stoleća svoje arhitektonske delatnosti. Osnovna načela arh. stvorena su uglavnom iz ta dva konstruktivna elementa:m zida i stuba. Njihov razvoj u pogledu konstrukcije i umetnosti, njihov međusobni odnos, izražavaju kroz vekove različite arh. i arhitektonske stilove koji se postepeno usavršavaju u obliku elemenata, u obradi i opštoj harmoniji.
Nije dokazano da je u prapočetku arhitektonskog stvaranja stub igrao ma kakvu značajnu ulogu; tavanica, obično drvena, ležala je preko zidova. Ali, od onog momenta kada je čovek zaželeo da stvori veći zatvoren prostor, a jedinstven, on je morao upotrebiti stub, i tada se pojavljuju dvorane u kojima stubovi podupiru tavanicu. Od primitivnog stuba koji je bio samo konstruktivan element za podupiranje tavanice, razvija se umetnički obrađen, ukrašen stub.
Završetak ili pokrivač arhitektonskog objekta, u svojoj najprimitivnijoj formi, verovatno je bio izrađen od drveta. Međutim, kada je čovek tražio postojanije i lepše gradivo za svoje monumentalne objekte on je prihvato kamen: prve konstrukcije kamene tavanice bile su po ugledu na drvene - veliki monoliti kamenih greda poređanih jedna uz drugu. Kada je kamen postao glavno gradivo u monumentalnoj arh., kada je veština njegove obrade dostigla izvestan stepen savršenstva, arh. još veoma starih civilizacija pokušava da sa malim kamenim blokovima zameni monolitnu gredu i da pokriva čitave prostorije. Pojavljuju se tada luci i svodovi.
Ova dva načina pokrivanja prostora stvorila su dva različita sistema: pravolinijski ili arhitravni i lučni. Mada je i lučni sistem poznat još u najstarijim epohama, arhitravni je ipak mnogo više primenjivan i njega je grčka arh. dovela do značajne konstruktivne i estetske savršenosti. Pravi lučni sistem sa zrakastim spojnicama tesanika usavršila je, međutim, tek rimska arh. i ostavila nam takve konstrukcije kojima se i danas neosporno moramo diviti.
IZRAZITI PROSTOR (nem. Der gestimmte Raum) Naziv za prostor koji je određen afektivnom identifikacijom. I.p. ima promenljivu prirodu, kao što je na pr. promenljivi karakter šume kao prirodnog prostora, koju osećamo kao zatvorenu, ali istovremeno i kao otvorenu; nadalje, drukčije je osećamo noću, a ona se menja pod uticajem klime i godišnjih doba.
IZVODJAČKI PROJEKT Arhitektonsko – gradjevinski projekt jednog objekta, uradjen detaljno, da je prema njemu moguće izvodjenje tog objekta. Izvodjački projekt jednog arhitektonskog objekta sadrži: program objekta, situaciju, sve osnove, preseke i fasade, statički proračun, gradjevinske detalje, gradjevinsku fiziku, projekt zaštite na radu, projekt elektroinstalacija niske i visoke struje, projekt vodovoda i kanalizacije, projekt grejanja i klimatizaije. Izvodjački projekt sadrđi projekt geomehaničkih ispitivanja tla i po potrebi, detalje enterijera.
U zavisnosti od veličine objekta i detaljnosti koja je potrebna za izvodjenje, izvodjački projekt se radi u različitim razmerama: 1:100, 1:50 i manjim.
JAPANSKA KUĆA, UOBIČAJENA PRAKSA GRAĐEVINSKIH MERA U JAPANU Prema arhitektu Hinderu,japanski tesar upotrebljava za dobre i solidne kuće po pravilu, stupce kvadratnog preseka, jedinstvene debljine od 4 suna = 12,12 cm. Dužina hasure je prema tome: 1 ken – 4 sun, odnosno 1,818 m – 0,1212 m = 1,6968 = okruglo 1,70. Širina je jednaka polovini dužine = 85 cm. Najmanja je soba od 2 hasure. Površina takve sobe je potpuno pokrivena normalnim hasurama od 85 x 170 cm.
JAPANSKE GRAĐEVINSKE MERE I GEOMETRIJA Nizovi prepolavljanja predstavljaju uopšte elementarnu osnovicu japanskog građevinarstva, a naročito pri građenju kuća. Tako se i objašnjava prednost koja se daje brojevima 2, 4, 8 i 16. Pored toga pojavljuje se i broj 6, a naročito brojevi 10 i 5. Srazmere zlatnog preseka izgleda da nisu bili poznati starim Japancima. Svakako za njih nema nikakve oznake u japanskom jeziku. Uza sve to ima u japanskim građevinama često proporcija zlatnog preseka U jednoj sam knjizi čak našao proporcionisanje konzole grede po zlatnom preseku, sa ucrtanom triangulacijom.
Na temelju raspoloživih podataka nije se, međutim, moglo utvrditi, radi li se o novijem traženju »ključa« starih proporcija ili o staroj predaji. Opšte uzeto, Japancima, kao i Kinezima, nije bila poznata upotreba geometrijskih likova za proporcionisanje građevina. S druge strane govori obilje rožnica i greda, naročito kod čestih osmougaonih građevina, u prilog tačnom poznavanju geometrijskih rešenja.
JAPANSKE GRAĐEVINSKE MERE ZA KUĆE Kao osnovna mera za određivanje mesta zidova i stubova danas je opšte usvojen »ken« = 6 »kane šaku«, koji ćemo dalje ukratko zvati »ken« i »šaku«.
Japanska je kuća skoro redovno građena od drvenih stubova. Između njih su lakše ispune, prozori i naročito pomična vrata. Razmak među stubovima ili među zidovima od stubova u gornjem smislu uvek znači razmak među njihovim osima. Razmak osi je stalno 1 ken ili 1 kena, a ređe 1,5 kena. Pa i razmak sredina zidova većih prostorija određuju u kenima. Manja deljenja, kao ken/2, vrlo su retka u glavnim prostorijama.
JAPANSKE STAMBENE KUĆE – MERE Tačno odmeravanje kuća vrši se u Japanu prema japanskoj jedinici »ken« (= hvat, raširene ruke). »Ken« se deli u »šaku« (stope), »sun« (palce), i »bu« (linije). Mere su: 1 ri = 3890,88 m = 36 cho = 216 ken, 1 cho = 108,08 m = 60 ken, 1 ken = 1,818 m = 6 kane-šaku, 1 kane-šaku = 0,303 m = 10 sun, 1 sun = 0,0303 m = 10 bu, 1 bu = 0,00303 m = 10 rin, 1 rin = 0, 000303 m ili 0,303 m. Ovo stupnjevanje japanske stope, kane – šaku, prema gore je prilično nepravilno i polazi od 6 na 6 x 10, pa na 62. Bitno stupnjevanje, ono na niže, je međutim čisto dimenzionalno.
Japanska stopa = 30,03 cm, osnovna mera za decimalno deljenje na niže, vrlo je slična starim evropskim stopama, a naročito engleskoj stopi.
Osim »kane šaku« postoji u Japanu »kujir – šaku« = 37.875 cm, koji se prema kane – šaku odnosi kao 5:4. Jedan ken od 6 kujir – šaku ima prema tome 2,2725 m.
JAPANSKI SISTEM MERA Naziv za duzinski merni sistem koji je nastao i koji je razvijen u Japanu. Ovaj merni sistem je zasnovan na antropometrijskom modelu mera zasnovanom na veličinama: ken ili rastegljaj 1,818m, kane ili šaku ili stopa, 30,30cm , sun, palac 3,03cm i bu (linija) koji iznosi 1/10 sun.
JARDINIER INGENIEUR (franc. vrtlar - inženjer) Francuski naziv iz za vrtlara - inzenjera, naročito u upotrebi tokom perioda XIXv. u Francuskoj. Nasuprot imenu, j.i. su bili konstruktori i graditelji puteva i mostova. To su pre svega bila tehnički obrazovana lica, koja su posedovala sentiment za umetnost. Najpoznatiji j.i. bio je Jean Alphanda, koge je “pronašao” Hausmann u Bordou i doveo u Pariz, gde je preobrazio stare parkove i osnovao nove: Bulonjsku šumu, šumu u Vincennesu, Champs-Elysees, park Monceau, Buttes - Chaumont i park Montsouris.
JARDINIER PAYSAGISTE (franc. vrtlar - pejzažista) Francuski naziv, naročito u upotrebi u XIXv. za vrtlara - pejzažistu, koji je poput arhitekte ili urbaniste, predstavljao stručnu osobu koja je projektovala prvenstveno vrtove, počev od perioda kasnog baroka, a kasnije je to bila osoba koja je izrađivala urbanističke planove grada.
JAVNI PROSTORI Predstavljaju gradske otvorene ili zatvorene prostore koji su namenjeni javnoj upotrebi svih građana. Prve j.p. pronalazimo unutar planova ant. grč. gradova, iz kojih je razvijena forma gradskog trga, koji će igrati značajnu ulogu u razvoju grada. Vrhunac urbanističke obrade, j.p. dostižu u periodu renesanse i baroka, kada su projektovani i građeni sa detaljnošću i pažnjom poput enterijera građevina. Današnji j.p. predstavljaju prostore komercijalnog karaktera isto kao i prostore gradskih parkova, oaza zekenila savremenih metropola.
JAVNI VRTOVI Pojam se vezuje za gradske vrtove koji su podizani i predavani na uzivanje i korišćenje stanovnicima grada. Smatra se da su prvi javni vrtovi nastali u XVII veku, pre svega ua Francuskoj. Pretvaranje nekadašnjih privatnih vrtova plemstva i manastira u javne parkove i šetališta, početo u XVII v., tokom XVIIIv. se proširilo kao pokret, podizanjem šetališta i parkova na prostorima porušenih gradskih utvrđenja i zasipanja rovova.
Prvi vrt zasađen i uređen za građanstvo Pariza bio je Botanički vrt (Jardin Royale Plantes), na periferiji grada. Takav vrt postojao je pre toga, od 1599.g. u Monpeljeu. Veliki, pravilno komponovan vrt uz Luksemburški dvorac, koji je podizan i uređivan od 1615. do 1620.g., bio je tokom XVII i XVIIIv. povremeno otvaran za građane, pa zatvaran, dok nije, za vreme revolucije konačno pretvoren u javni, Luksemburški park.
U Francuskoj i kada grad ostaje utvrđen, stvarana su šetališta na starim, zapuštenim nasipima i grudobranima. Pokret za iskorišćavanjem “brisanih polja”, između tvrđava i naselja, za podizanje šetališta i parkova širi se po Francuskoj tokom XVIIIv.
JAVNO U ARHITEKTURI Predstavlja domen arh., prostor koji je otvoren prema javnosti putem javne upotrebe ili predstavlja javno koristan prostor. Javno u arh. možemo da posmatramo u sferama: javnog saobraćaja, javnih trgova, parkova, pa sve do javnih zatvorenih prostora: muzeja, galerija, botaničkih bašta i sl. Javno u arh. takođe možemo da pronađemo u objektima mikrourbanizma: javni časovnici, javne česme, fontane, javna rasveta i dr.
JEDINICA SUSEDSTVA, MIKROZAJEDNICA U stambenoj arhitekturi i urbanizmu, pojam se odnosi na mikrourbano područje neposredne okoline jedne ili manjeg broja individualnih stambenih objekata. Jedinicu susedstva čine dve ili nekoliko stambenih kuća sa pripadajućim terenom okolo njih. Kuće su orijentisane prema unutrašnjem trgu, dvorištu ili pjaceti. Jedinica susedstva sadrži zajednički prilazni put, garaže i zelene površine.
Jedinica susedstva je osnovna urbanistička jedinica komponovanja individualnih stambenih objekata. Šira zajednica u odnosu na jedinicu susedstva je ulica, blok ili četvrt grada.
JEDINSTVENOST I KONTINUITET PROSTORA Prema Patrizzi-ju, “reč je o prvoj među svim prirodnim stvarnostima, i jasno je da je i nauka u kontinuumu i nauka o diskretnom prevazilazi materiju (...), jasno je da je kontinuum po svojoj prirodi pre svake podeke: njegova podela i presecanje, koje nasilno vrši čovekova misao, dovodi do stvaranja broja”. Giordano Bruno u dijalozima “De L’infinito, universo e mondi” predstavlja: “Ne treba, dakle, istraživati da li se van neba nalazi mesto, praznina ili vreme; jer jedno je opšte mesto, nepregledni prostor koji slobodno možemo zvati “prazninom” (vacuo); i u njemu su bezbrojne i beskrajne planete, kakva je ova na kojoj zivimo mi. Ovakav prostor nazivamo beskrajem, jer nema razuma, mogućnosti, čula ili prirode koji treba da ga definišu...Jer mi imamo nebo u kojem svoje odgovarajuće prostore, predele, razdaljine imaju svetovi; i ono se širi svuda, prodire u sve i sadrži, graniči se i nastavlja se na sve, ne ostavljajući nikakve praznine.” Ove stranice su ispisane u poslednjim decenijama XVIv.; ali otkrića koja one sadrže postaju delotvorna u umetnosti, preko veza koje je teško sagledati. Tek mnogo godina kasnije, savremena arh. u osvajanjima naturalizma potđčinjena ideologiji protivreformacije, usredsređuje svoja istraživanja na dva suprotna pola: na manirističko razgrađivanje klasičnog poretka i na funkcionalno traganje vezano za vanumetničke ciljeve, koje koristi arhitektonski jezik majstora s početka Xxv. Osećanje jedinstva prostora, organičnosti predstave, postignuto uzimanjem prostora za osnovni parametar, otkriće je koje su pripremila istrazivanja manirista, ali koje su konkretizovala tek majstori iz generacije 1590.g.
JEDNONAMENSKA POVRŠINA Pojam jednonamenske i višenamenske površine uvodimo radi iskazivanja pravog značaja mogućih jedinica u dispoziciji, kao i njihovih promenljivosti. V. Višenamenske površine.
JEDNOSTAVNI SISTEMI Predstavljaju sa gledišta strukture, oni sistemi koji se sastoje iz malog broja elemenata među kojima postoje jedinstveni odnosi. Oni imaju mali broj mogućih stanja a elementi čine jedinstvene sprege. Odredba njihovog ponašanja ima jednoznačnu vrednost i lako se matematički izražavaju.
JEZGRO ZGRADE U konstruktivnom smislu, predstavlja centralni prostor osnove visokog objekta koji ima za svrhu konstruktivno ukrućenje i ukrućenje objekta u slučaju pojave seizmičkih sila. Jezgra se projektuju kod visokih zgrada, posebno kod solitera i sadrže: stepenište i liftovsko jezgro. Jezgro zgrade može da bude kvadratne osnove ili kružne, odnosno, trougaone, višeugaone i sl., ali je najčešće pravilnog, simetričnog geometrijskog oblika.
JOINT VENTURE (engl. zajednički posao, zajednički poduhvat) Engleski pojam, koji je ušao u opštu upotrebu kod medjunarodnih ugovora na polju gradjevinarstva. Predstavlja ugovor, sporazum dve strane o zajedničkom poslu na izgradnji nekog objekta. Zajedničko ulaganje se realizuje u oblasti finansija, upotrebe zajedničke radne snage, materijala, pa sve do zajedničke eksploatacije jednog gradjevinskog objekta.
JUKSTAPOZICIJA (nl. juxtapositio, engl. juxtaposition) Naziv za položaj jedne stvari pored druge. Stavljanje (ili: metanje) jednog pored drugog, graničenje s nečim, slaganje spolja, dodavanje.
JUNK ARCHITECTURE, DŽANK ARHITEKTURA (engl. junk otpad, starudija) Pojam nastao i najčešće je u upotrebi u SAD, a označava arhitekturu koja je nastala upotrebom otpadnog materijala: flaša, lima, automobilskih felni i sl. Postoje arhitektonska remek dela izvedena od otpadnih materijala. Za začetnika junk architecture smatra se francuski poštar Ferdinand Cheval, koji je tokom niza godina, vraćajući se kući s posla, uz put, pronalazio kamenje i druge materijale pogodne za gradnju i ugradjivao ih u svoju “palatu”.
Pojam se takodje koristi da bi se neki arhitektonski objekat predstavio lošim, neukim, nepodesnim.
JUST IN TIME (engl. upravo na vreme) Pojam koji se koristi da bi opisao sistem proizvodnje i distribucije kod kojeg se proizvodi isporučuju po narudžbini radije nego da se drže u stoku. Ovakav sistem zahteva mnogo veću fleksibilnost u terminima radne snage i proizvodne tehnologije, jer kontinuitet proizvodne linije nije osiguran. J.i.t. proizvodnja predstavlja rezultat kompjuterizovane proizvodnje (Computer aided manifacture), koja je potpomognuta sofisticiranim informacijsim tehnološkim sistemom. Podaci koji se odnose na potražnju određenog proizvoda se efikasno unose u sistem, koji biva kompjuterski prilagođen svakom pojedinačnom zahtevu naručioca. Ovaj sisitem je naročito razvijen poslednjih godina XXv., da bi proizvođači odgovorili na potrebe visoko konkurentnog svetskog trzišta, uz istovremeno smanjenje troškova proizvodnje (zbog zadrzavanja proizvoda na stoku). J.i.t. sistem se razvijao uporedo sa serijskom proizvodnjom i drugim aspektima industrije koji su prerasli okvire fordizma. Unutar procesa proizvodnje po principu j.i.t. gotovo redovno se koristi kompjuterska tehnologija, ali ona takođe može da bude upotpunjena elementima nisko tehnološke proizvodnje, kao na primer kod high technology cottage industry.
KANCELARIJSKI SISTEMI Osnovni sistemi kompozicije prostora administrativnih objekata su: zatvoreni kancelarijski sistem, otvoreni sistem kancelarija, pejsažni sistem, sistem boksova, sistem administrativne hale i dr.
Zatvoreni sistem predstavlja nizove izdvojenih kancelarijskih prostorija koje su postavljene duž koridora ili galerija. Otvoreni sistem predstavlja niz kancelarija medjusobno povezanih, sa istovremenom vizuelnom i drugom vezom prema koridoru. Pejsažni sistem čini grupacije više radnih mesta postavljenih unutar jedinstvenog prostora. U sistemu boksova, radna mesta su medjusobno izdvojena lakim pregradama, dok su u sistemu administrativne hale radna mesta postavljena zajedno, sva unutar jedinstvene hale.
KANON (grč. kanon kanon, od grč. kanonoz kanonos cevni štap; pravilo, norma) Skup prihvaćenih pravila o proporcijama, simetriji i odnosima kojima se, u pojedinim razdobljima, podvrgavaju umetnici (graditelji, arhitekti) da bi postigli “savršeno harmoničan oblik” svojih dela.
Egipćani su delili ljudski figuru na 21 1/4 dela (naziv za njihovu osnovnu jedinicu mere nije poznat). U ant. arh. osnovna jedinica mere, modul (grč. embanhs embanes) poluprečnik je donjeg dela stuba. O arhitektonskoj simetriji i o kanonu pisali su, prema ant. tradiciji, Iktin (Vv.p.n.e.), Filon (Ivv.p.n.e.) i dr. Vrhunac sistematskih studija o kanonu ljudske figure predstavlja Polikletov traktat (Vv.p.n.e.). O proporcijama ljudskog tela, pa o problemima boje, svetla i senke pisali su grč. slikari Parasije (Vv.p.n.e.), Apel (Ivv.p.n.e.), Eufranor (Ivv.p.n..) i dr. U daljim razdobljima razvoja umetnosti nama više tako strogih kanona kao u grč. arh. i vajarstvu. Vizant. umetnost pridržavala se kroz vekove čvrsto fiksiranih normi; monah Dionizije iz Furne (XVIIIv.) sakupio je u svom priručniku tradicionalne tehničke i ikonografske konvencije kasnovizant. škole s brda Atosa. Na Zapadu suglavni izvori srednjovek. obrazovanja spisi Isidora Seviljskog (V-VIv.) koji tretiraju i probleme arhitekture. Cistercitski opat Bernard od Clairvauxa (XIIv.) zalaže se za jednostavne oblike i čistu prostornu koncepciju u arhitekturi. Posve suprotan stav zastupa Suger (XII-XIIIv.), opat samostana St. Denis, koji je crkvu opatije dao raskošno ukrasiti skulpturalnom dekoracijom, pozlatom, zidnim slikama i vitrazima. Gotovo istovremeno Thierry de Chartres i Guillaume de Conches, filozofi škole u Chartresu, postavljaju svoj princip: vernost prirodnim oblicima. Skolastičar Albert Veliki (XIIIv.) ocenjuje gotske arh. oblike i postavlja k. idealne ženske lepote. Traktat o slikarstvu C. Cenninija (XIVv.), poslednji srednjovek. tehnički priručnik, sadrži i autorov estetski ideal. U doba renesanse (XV i XVIv.) više teoretičara i umetnika pokušava postaviti kanone za arh. kao i za “savršeno lepu figuru”. L. Ghiberti piše o arhitekturi, proporcijama i optici; problemima arh. bavi se Filarete; Leonarda da Vincija takođe zaokupljuju problemi proporcija ljudske figure; L.B. Alberti postavlja geometriju kao okosnicu za slikarstvo, crtez kao bit slike, a daje definiciju lepote u arhitekturi. Problemima normi u arh. bave se S. Serlio, Vignola, a. Palladio, V. Scamozzi; o slikarskim problemima pišu Piero della Francesca, P. Pino i L.G. Lomazzo; A. Duerer takođe trazi harmonije ljudskog tela. U XVIIv. problemima kanona bave se R. de Piles i G. Audran, a u XVIIIv. F. Milizia, J.J. Winckelmann, A. R. Mengs i C.H. Wtelet. Na prelazu XIX u Xxv. Beuronska škola pokušava postaviti stroge kanone za crkvenu umetnost. Nove odnose u arhitekturi - u smislu kanona - fiksira Le Corbusier u svom delu “Le Modulor” (1950). I umetnost vanevropskih zemalja ima svoje kanone, naročito arh. Dalekog Istoka (Kina, Koreja, Japan).
KATALOG (grč. katalogos katalogos nabrajanje, popis) Sistematski popis predmeta, koji čine stalni fond pojedinih galerija, muzeja, biblioteka, zbirki, ili se privremeno nalaze na izložbama, aukcijama i u trgovinama umetničkih predmeta, odnosno antikviteta. Pored podataka o predmetima, k. su često ilustrovani i sadrze bibliografske podatke.
KATALOGIZIRATI (gr. katalogoz) Uneti (ili unositi) u spisak, u katalog; katalogirati.
KATALOŠKA GRADNJA Gradnja jednog arhitektonskog objekta ili opremanje nekog enterijera putem naručivanja elemenata iz kataloga, njihovog dopremanja na lice mesta i montiranja. U arhitekturi, posebno u SAD, radjeni su sistemi kataloške gradnje koji su omogućavali gradnju jedne kuće putem sklapanja komponibilnih elemenata naručenih iz fabrike putem kataloga. Kataloška gradnja se, medjutim, mnogo više primenjuje u oblasti opremanja unutrašnjeg prostora (nameštaj, tepisi, zavese, slike i dr.), kao i spoljašnjeg (fontane, pergole, klupe, žardinjere), nego u gradnji objekata.
Pojam se koristi takodje i u smislu izvodjenja jednog objekta na osnovu projekta koji je preuzet iz kataloga projekata kuća.
KATALOŠKO PROJEKTOVANJE Naziv za arhitektonsko projektovanje objekata i enterijera putem upotrebe gradjevinskih materijala ili arhitektonskih elemenata (prozori, vrata i dr.) iz kataloga proizvodjača. U velikoj meri se savremeno projektovanje može reći da je kataloško projektovanje.
KATASTROFE I ARHITEKTURA Predstavlja uticaj katastrofa: poplava, pozara, zemljotresa, erupcija vulkana, ratova i osvajačkih pohoda, epidemija kuge na razvoj arh. i urban. Tokom istorije urbanizma, pronalazimo mnogobrojne primere uticaja velikih katastrofa na gradove i stanovništvo čak i cele civilizacije, koji su pod njihovim uticajima nestajali u kratkom periodu. Obnavljanje jednom uništenih gradova bilo je veoma teško; oni su najčešće napuštani, da bi potpuno nestali ili da bi novi procvat doziveli mnogo kasnije, u narednom istorijskom periodu. Tokom istorije urban., velike paljevine doziveli su mnogi gradovi (Rim, London), erupcija vulkana uništila je Pompeje, zemljotres je rušio mnoge gradove (Lisabon), dok su osvajački pohodi nanosili posledice skoro svim evropskim gradovima. Velike katastrofe u blizoj istoriji dogodile su se za vreme Svetskih ratova, poglavito za vreme Drugog svetskog rata, kada su mnogi evropski gradovi bili teško razoreni bombardovanjem, a neki srušeni do temelja (Dresden, Hirošima, Nagasaki).
KIBERNETIČKA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja je nastala na osnovu upotrebe kompjutera kao arhitektonskog sredstva. Upotreba kompjutera u k.a. prisutna je u svim fazama arhitektonskog projektovanja: analizi i pripremi, sintezi, idejnom planu, razradi projekta, izradi izvođačkog projektai detalja. Upotreba kompjutera u urban. veoma je bitna unutar pripremne faze urban. planiranja, posebno prilikom obrade podataka tzv. urbanističke statistike.
KINESKE ARHITEKTONSKE MERE U staroj Kini, arh. mere su imale antropomorfan karakter, ali su bile različite u različitim periodima (dinastijama). Mera ekvivalentna evropskoj stopi bila je či, koja je imala različite dužine (31,32cm u epohi Sung, što je za 1/3 bilo više nego u epohi Vej). U Sung epohi modul je bio jedan či =31,32cm, poput evropske stope, a cun = 3,2cm, što odgovara jednom palcu i jedan fen = 0,32cm. U epohi Cin, modul iznosi jedan fen.
KINESTETIČKA UMETNOST (engl. Kinaesthetic Art) Ona umetnička dela koja kod gledalaca stimulišu fizičke senzacije pre nego vizuelne.
KINETIČKA ARHITEKTURA (engl. Kinetic architecture) Arhitektura koja je proistekla iz verovanja da statičke, permanentne forme tradicionalne arhitekture nisu više prikladne za upotrebu u vremenima velikih socijalnih i tehnoloških promena. Kinetička arhitektura je dinamična, adaptabilna, sposobna za nadogradnju ili redukovanje, pa čak i za odbacivanje. Protagonisti kinetičke arhitekture su pokreti, kao grupa Archigram, futurizam, metabolizam i radovi arhitekata kao što su Friedman i Fuller.
KINETIČKA ĆELIJA Ćelija koja je transformabilna, odnosno, rasklopiva, menja formu.
KINETIČKI PROSTOR Naziv za prostor u pokretu, kinetički prostor, koji sadrži neprestane promene. Prostor gradskog centra je snazno izrazen k.p..
KIT HOUSE Naziv za kuću sklopljenu iz kompleta delova. Kuće u kitu se izradjuju iz tipskih elemenata i prodaju se u kompletu. Na osnovu uputstva, moguće je kvalitetno izvesti ovakvu kuću, bez upotrebe naročitog alata i bez visoko stručne radne snage. Ideja kuće u kitu rodjena je istovremeno sa idejom instant house , instant kuće, u SAD-u. Medjutim, ova ideja nikad nije zaživela upotpunosti.
KIT OF PARTS ARHITEKTURA, KITS OF PARTS (engl. arh. u kompletu) Naziv za vrstu uradi sam arhitekture, ili ad hoc arh. kod koje je projektovana i industrijski proizvedena jedna kuća na taj način da su svi njeni delovi sklopivi u celinu kuće i nalaze se u kompletu koji se nalazi na trzištu. Interesantan je primer k.o.p.a. projekt Ezra Ehrenkrantz, iz 1970.g.
KLASIČAN DIZAJN Naziv za dizajn koji predstavlja vizuelni vrhunac, odnosno, vrhunsko dostignuće svog vremena, čija je pojava kao takva odmah poprimila svoj istorijski kontekst. Osnovna predispozicija da jedan predmet dizajna dobije karakteristiku klasičnog dizajna, jeste da on dobije zvaničnu potvrdu jedne institucije ili pojedinaca (tj. istoričara dizajna), i/ili da postane izuzetno popularan kroz svoju masovnu produkciju, reprodukciju ili masovnu publikaciju u formi fotografije. Posthumno ili ne, on takođe može da pridobije epitetdobrog dizajna.
Pojam k.d. se veoma često odnosi na dizajn automobila, poput volkswagenove “bube” iz 1945.g., ili na lične predmete, kao Zippo upaljač, iz 1932.g. Pojam k.d. je proširen i na polje nameštaja. Ovaj progres je svakako podstakao Museum of Modern Art u New Yorku, gde su izlozeni primerci k.d. nameštaja Mies van der Rohea, Marcel Breuera, Le Corbusiera, Alvara Aaltoa i Charlesa Eamesa. Od perioda 1970-tih, narasli su zahtevi za reprodukcijom klasika koji su svojom formom, funkcionalnošću i kvalitetom nadživeli svoje savremenike, ali i nove predstavnike dizajna. Velike kompanije kao Cassina i Knoll, isto koliko i mnogi manji proizvođači, kao Aram i B.D. Ediciones de Diseno, uneli su ovaj zahtev za izradom predmeta klasičnog dizajna. Ovo je često dovodilo do kritičkog stava prema novostvorenim proizvodima klasičnog dizajna ili kopijama primeraka klasičnog dizajna, a prvenstveno do kritike njihovog niskog tehničkog kvaliteta.
KLASNA ARHITEKTURA Predstavlja arhitekturu u kontekstu klasa društvene zajednice, posebno se odnosi na modernu arhitekturu koja je nastala na osnovama klasnih društvenih sistema. Prema Manfredo Tafuriju “moderna arhitektura je označila puteve svoje sudbine kada je postala nosilac ideala progresa i racionalizacije kojima je radnička klasa strana i kojima je obuhvaćena samo u okvirima socijaldemokratske perspektive. Moći će da se prepozna istorijska neizbežnost te pojave, ali kada se to jednom prizna, više neće biti moguće sakriti onu poslednju stvarnost koja izbor “levičarskih” arhitekata čini tako uzaludno mukotrpnim. Uzaludno mukotrpnim jer uzaludno je koprcati se u zatvorenom bezizlaznom prostoru.” Poslednje svedočenje o buržoaskoj nesigurnosti je “pad” moderne umetnosti razapete između “pozitivnih” ciljeva, posredovanja između kontradikcija, i bespoštednog samoistraživanja sopstvene objektivne komercijalizacije.
Budući da je malo verovatno da će jedna pesimistička dijagnoza o sudbini arhitekture, preobratiti sve arhitekte “levičare” u kritičare klase, a čak je mnogo verovatnije da ta dijagnoza omogući alibi za lingvističku i delatnu neangažovanost, mi i dalje verujemo da je specifičan cilj arhitekte da se kritički služi arhitektirom da bi analizirao, spoznao i promenio stvarnost. Težak cilj koji pretpostavlja sposobnost da se omogući nova narudžbina i nova kritička sredstva koj će, jednu po jednu, proveriti veze između operacija i programa i mesta dela unutar proizvodnih odnosa.
Ali to je cilj za koji se vredi boriti i koji pred sobom ima prostor gde se proverava uloga jedne generacije, cilj koji neposredno političko angažovanje moze d upotpuni ali nikako da kompenzira ili zameni, osim u nekoj konkretnoj i proverljivoj revolucionarnoj situaciji.
KLESARSKI NACRTI Nacrti u vidu detalja jednog plana, radionički crteži koji detaljno prikazuju klesarske detalje i elemente. Česti su u doba razvoja got., kada su uglavnom rađeni u razmeri 1:1.
KLIŠE U ARHITEKTURI, CLICHE (franc. otisak slike, otrcana fraza) Ustaljeni, često reprodukovani i korišćeni arhitektonski elementi, motivi, planovi, koji predstavljaju primerke dobro poznatih i često korišćenih arhitektonskih stilova, pravaca ili redova. Klišei se takođe koriste i u arhitektonskoj kritici, da bi uhodanom metodom objasnili određeni arh. stav.
KODOVI Kodovi su sistemi očekivanog u sferi znakova. Ideologije su sistemi očekivanog u sferi znanja. Postoje informativne poruke koje dovode do poremećaja sistema očekivanog u sferi znakova, a postoje i postupci, misaona produbljivanja, koja dovode do poremećaja u sistemima očekivanog u sferi znanja.
Arhitektonsko delo, kao i svaka druga poruka, sadrzi sopstvene kodove. Tako se u samom delu nalaze ključevi pomoću kojih se uspostavlja odnos između poruke i kodova koji su je stvorili. Tumačenje dela (arhitektonskog), prema Umbertu Eku, teče “u neprekidnom osciliranju”, u kome se od dela ide ka otkrivanju prvobitnih kodova koje ono nagoveštava, a odatle ka pokušaju vernog tumačenja dela, odakle se, opet, vraćamo našim današnjim kodovima i jeziku da bismo ih isprobali na poruci; tada nastavljamo sa neprekidnim poređenjem i objedinjavanjem raznih načina pristupa, uživajući u delu i zbog tog njegovog ambigviteta, koji ne nastaje samo u informacionoj primeni oznaka u odnosu na polazni kod, već i u informacionoj primeni oznaka u odnosu na kodove koji određuju naše prihvatanje poruke.
Svako tumačenje dela, ispunjavajući praznu i otvorenu formu prvobitne poruke novim značenjima (fizičku formu koja je vekovima ostala nepromenjena), stvara nove poruke - značenja, koje obogaćuju naše kodove i naše ideološke sisteme, restrukturišu ih i pripremaju posmatrača ili analitičara za novu interpretacionu situaciju u odnosu na arh. delo. To je jedan kontinuirani proces koji se neprestano obnavlja i koji semiologija analizira u njegovim različitim fazama, ali ne moze predvideti konkretne forme koje će dobiti.
KOEFICIJENT KORIŠĆENJA ZEMLJIŠTA Procenat korišćenja građevinskog zemljišta zavisi od gustine izgrađenosti, broja i veličine stanova i gustine nastanjenosti. Ovaj koeficijent prikazuje razvijenu bruto površinu osnove zgrade u odnosu na površinu parcele. Oganičenjem ovog koeficijenta putem građevinskih propisa stvara se mogućnost sprovođenja slobodne urbanističke koncepcije u pogledu dispozicije objekata i oblikovanja prostora izrazenog visinskim gabaritom.
Koeficijent korišćenja zemljišta je bitni činilac urbanističke koncepcije slobodne izgradnje stambenog kompleksa. Ovaj koeficjent kao osnovni element stambenog kompleksa postaje uticajan faktor pri dispoziciji objekata u slobodnom prostoru, a zavisan je od dužine i visine zgrada, broja spratova i od dozvoljenih međurastojanja zgradan s obzirom na higijenske uslove, osunčavanje i provetravanje. Međutim, on nije bitan kao faktor pri oblikovanju stambenog bloka oivičanog ulicama i parcelisanog na površine određenih veličina sa ustanovljenim načinom izgradnje. Na urbanističku koncepciju ovakvih stambenih blokova utiču: veličina parcele, visina i raspored zgrada, ugao osunčavanja, nagib krova i dr.
Koeficijent korišćenja zemljišta može se definisati kao broj koji označuje odnos zbira svih bruto povtšina etaža zgrada prema zbiru površina parcela ili prema površini odgovarajućeg kompleksa. Koeficijent korišćenja predstavlja merilo za korišćenje maksimalno dozvoljene površine svih etaža zgrada u odnosu na zbir površina određenih parcela ili na površinu bloka ili na površinu kompleksa.
Pri određivanju koeficijenta korišćenja zemljišta može se pretpostaviti bruto ili neto površina kompleksa, ali obzirom da ulice predstavljaju komunalno-saobraćajne površine, to bi za primenjivanje ili izračunavanje ovog koeficijenta bilo preporučljivo uzimati samo neto površinu kompleksa.
Ovaj koeficijent može da iznosi najviše:
- u čisto stambenim kompleksima: 1,
- u poslovno-stambenim kompleksima: 1,2.
Površine pod zgradama mogu iznositi za neto građevinsko zemljište najviše:
- u čisto stambenim kompleksima: 30%.
- u mešovito stambenim kompleksima: 40%.
Koeficijent iskorišćavanja zemljišta (K) pomnožen neto građevinskom površinom stambenog područja (Pn) daje ukupnu razvijenu površinu (Pe) svih stambenih objekata na određenoj građevinskoj površini: Pe=KxPn.
KOEFICIJENT POTROŠNJE ZEMLJIŠTA, TERENSKI INDEKS Predstavlja recipročnu vrednost koeficijenta iskorišćenosti zemljišta.
KOLAUDACIONI POSTUPAK Postupak kojim se proverava da li je gradjevinski objekt izgradjen prema uslovima ugovora. Obavlja se komisijski po izvršenoj izgradnji i tehničkom prijemu objekta. Pri kolaudaciji se obično utvrdjuje: da li objekt odgovara nacrtima; da li je kvalitet radova i materijala u skladu sa propisima ugovora i svim tehničkim i važećim standardima; stabilnost objekta (po potrebi se ispituje konstrukcija); konačni obračun vrednosti svih izvršenih radova prema ugovoru sa računom viška i manjka i naknadnim radovima; garantni rok za trajnost i kvalitet radova; predlog i rok za otklanjanje nedostatka. Pored dokumentacije, koja je sastavni deo ugovora, komisiji se stavlja na raspolaganje i sva dokumentacija koja se prema propisima mora voditi na svakom gradilištu (gradjevinska knjiga, gradjevinski dnevnik i dr.). Pored kolaudacije vrši se, na isti način, i superkolaudacija. To je postupak kojim se posle isteka garantnog roka utvrdjuje da li su se izvedeni radovi i objekti održali u ispravnom stanju i da li je za eventualne nedostatke odgovoran izvodjač. Superkolaudacijom se konačno primaju radovi i objekti.
KOLEKTIVNA FORMA Predstavlja složeniji sistem arh. forme koji se sastoji iz bvećeg broja arh. elemenata, koji mogu biti identični ili različiti, ali koji su postavljeni međusobno prema određenim zakonima arhitektonske kompozicije.
KOLEKTIVNA SFERA Predstavlja karakteristiku jednog arhitektonskog ili urbanističkog prostora da on služi, odnosno, ima namenu korišćenja više pojedinih korisnika ili više tipova grupa korisnika. U arhitekturi, kolektivna sfera obuhvata komunikacije jednog objekta, liftove, sanitarne blikove, holove, pretprostore, sale za sastanke i sl. U urbanističkom smislu, kolektivna sfera obuhvata sve ono što ne pripada podtučju individualne sfere: trgove, ulice, javne zgrade, javne zelene površine - parkove, vrtove, javna transportna sredstva i dr.
U jednom arhitektonskom objektu, odnos prema kolektivnoj sferi se ostvaruje u svim predviđenim, planiranim kontaktima - u svim planiranim arhitektonskim organizacijama za zadovoljenje potreba i interesa arhitektonske sredine. Nepostojanje međusobnih kontakata često degradira sredinu u njenom kompletnom delovanju, a ne samo uslede nedostataka tehnike ili tehnologije. Tako su poznate izjave o gradovima-hotelima, spavaonicama i slično. Jedan od slučajeva neposrednog i potpuno tehničkog rezonovanja u ovoj, ključnoj oblasti organizacije prostora je i Unite d’habitation a’Marseille (1947-1952.) gde je i pri jako prisutnom ekonomskom merilu (poredak jedinica itd.) odnos ovih sfera stavljen i rešavan u okviru jedne građevinske celine. Sve posledice ovakvog prožimanja predviđenih sfera sam je autol Le Corbusier sa nekoliko crteza prikazao.
KOLEKTIVNI PSIHOTIČKI ČINOVI U ARHITEKTURI Predstavljaju kolektivne činove arhitektonske inicijacije ili ustanovljenja vratnica jednog grada, temelja gradjevine. Ovakvi činovi sprovode se pred zajednicom koja gradi objekat i često u svom sadržaju imaju i žrtvu, ponekad i ljudsku žrtvu. Poznati su obredi ustanovljenja grada kod starih Etrušćana, a posebno su bili zastupljeni tokom perioda srednjeg veka, pre svega prilikom podizanja gradskih kapija i katedrala. Danas retko srećemo kolektivne psihotičke činove u arhitekturi, najčešće su oni sadržani kao obred podizanja sela ili kolibe, pre svega kod primitivnih zajednica u Africi, Latinskoj Americi i na Dalekom Istoku. Poznati su obredi američkih indijanaca, koji su danas zadržani u svojoj reprezentativnoj folklornoj formi.
KOLORIT (od lat. color boja) Obojenost, svojstvo i izraz arhitektonskog objekta postignut primenom i odnosom boja. Kolorisati, obojiti. Kolorizam, u slikarstvu, ali i arh., način izražavanja usmeren u prvom redu na delovanje boja. Kolorist, umetnik koji se najviše izražava bojom.
KOLORITNA UPOTREBA BOJE (tal. colorito) Veština bojenja, veština delanja i upotreba boja; prirodan sjaj boje; mesna, lokalna boja; način izlaganja nekog pisca ili pesnika; muz. način instrumentacije kompozitorove.
KOLOSALAN PROJEKT Naziv za arh. projekt objekta izuzetno velikih dimenzija ili za izuzetno opsežan građevinski poduhvat, čije dimenzije prevazilaze tehničke mogućnosti i operativna znanja perioda kada je nastao. Primer k.p. je projekt Dinokratesa, arhitekte Aleksandra Velikog, koji je predlagao da se planina Atos iskleše u kolosalnu ljudsku figuru čija bi jedna ruka sadrzavala ogroman rezervoar sa vodom iz kojeg bi bio snabdevan vodom grad podignut u krilu ove kolosakne figure.
KOLUMNACIJA (prema lat. columna, stub, engl. column) Naziv za kompoziciju, postavku jednog ili više nizova stubova na fasadi ili u unutrašnjosti jednog arhitektonskog objekta. Kolumnacijom se izražava raspored stubova, njihov razmak i medjusobni odnos. Kolumnirati, znači uspostaviti odnos medju stubovima u nizu na fasadi ili unutrašnjosti jednog objekta. Slično kolumnaciji, fenestracija predstavlja uspostavljanje odnosa niza prozora na jednoj fasadi.
KOLUMNARNO I TRABEIRANO (engl. columnar and trabeated) Tip konstrukcije koja se sastoji od vertikalnih stubova ili postova koji nose horizontalne grede ili lintele, nasuprot lučno zasvedenoj konstrukciji.
KOMBINACIJA (nl. combinatio) Sastav, sklop, spoj, spajanje dveju ili više stvari, jedinjenje; splet, sticaj; log. vezivanje srodnih pojmova; fig. računanje, proračunavanje, dovijanje; naslućivanje; plan, namera; kombinovanje
KOMBINATORIKA (l. combinare) Mat. deo više matematike koji istražuje broj različitih kompleksija datih stvari ili elemenata (deli se na permutacije, kombinacije i varijacije).
KOMBINOVANE FIZIČKE STRUKTURE Predstavljaju prirodno i najčešći tip urbane morfologije. Smenjivanje i nadovezivanje pojedinih oblika fizičkih struktura ostaje značajan postupak u bogaćenju urbane forme, istraživanju kvalitetne sredine, stvaranju istinskih uslova za prevazilazenje bilo kog jednosmernog postupka u oblikovanju naselja, što ne bi, uostalom, odgovaralo ni slozenosti istorijskog trenutka urbanizma i naselja, razvoja i protivrečnosti sveta u kojem živimo.
KOMENZURALNE DIMENZIJE Naziv za osobinu dimenzija jednog dela građevine da ih je moguće izmeriti u punim iznosima različitih jedinica mere. Na pr.: jedna grč. stopa sadrži četiri palme ili šake i šesnaest daktila ili prsta.
KOMPAKTNAKOMPOZICIJA U Arhitekturi, naziv za sažeti, zgusnuti, zbijeni plan jednog objekta koji je nastao usled njegovih prostornih ograničenja koje uslovljuje teren na kojem se gradi.
KOMPARATIVNAGRUPAUURBANIZMU U urbanomplaniranju, ponekad u urbanističkoj statistici, uvodi se pojam komparativne grupe, da bi se iskazao nivo i odnos odredjenih promena u jednom prostoru. Komparativna grupa u urbanizmu predstavlja grupu na osnovu koje je moguće izračunati i iskazati nivo promena ili odstupanja u jednom prostoru. Pomoću komparativne grupe iskazuje se nivo gustine naseljenosti jednog područja, nivo urbane opremljenosti, nivo razvijenosti jednog područja i sl. U urbanističkoj statistici, pomoću komparativnih grupa se utvrdjuju promene u statistici pojedinih područja, na osnovu njih se definišu odstupanja u odnosu na utvrdjene podatke, koji su definisani na uzorcima komparativnih grupa.
KOMPARATIVNEPREDNOSTI, URBANISTIČKE U urbanističkoj analizi, vrši se vrednovanje jedne novoplanirane urbane komparativnim metodama, sredine putem njenog uporedjivanja sa drugim, postojećim urbanim sredinama i izvlačenjem odgovarajućih zaključaka. Komparativne prednosti jedne urbane sredine mogu da budu: funkcionalne komparativne prednosti, saobraćajne, vizuelne, sociološke, tehničke i tehnološke, kulturološke, ekološke, ekonomske i dr.
KOMPATIBILNOSTKODPREFABRIKACIJA Za dva sistema prefabrikovane arhitekture – gradnje kaže se da su kompatibilni onda kada elementi jednog sistema odgovaraju prefabrikovanim elementima drugog sistema. Značajniji prefabrikovani sistemi se projektuju da budu kompatibilni medjusobno, da se dopunjuju i medjusobno zamenjuju. Kompatibilnost može da bude u više nivoa: kompatibilnost vezivnih elemenata, kompatibilnost modula i modularnih mera, kompatibilnost sklopova, ili, na najvišem nivou, kompatibilnost prostornih celina. Kompatibilnost može da bude na nivou: adicije – dodavanja, substitucije – zamene, superpozicije – nadgradnje ili interpozicije – umetanja.
KOMPATIBILNOSTUARHITEKTURI Dva arhitektonska prostora su medjusobno kompatibilna kada je moguća njihova medjusobna zamena, dopuna, nadgradnja i dr. Kompatibilni prostori u stambenoj izgradnji su, na primer: dnevni boravak i spavaća soba, zatim, kuhinja i trpezarija.
U konstruktivnom smislu, kompatibilnost se postiže mogućnošću korišćenja više elemenata različitih konstruktivnih sistema na istom objektu. Kompatibilnost u konstruktivnom smislu postiže se u najvećoj meri putem upotrebe univerzalnih gradjevinskih elelenata.
KOMPENZACIJA, URBANA Nadoknadjivanje odredjenih nedostataka prostora urbanog plana drugim elementima koji prostoru daju nov kvalitet. Tako, na primer, nedostatak brzih gradskih saobraćajnica je kompenzovan mrežom pešačkih i drugih saobraćajnica koje gradu daju drugu vrstu kvaliteta.
KOMPJUTERSKA GRAFIKA Način grafičkog prikazivanja jednog objekta ili prostora, pomoću aksonometrijske projekcije, perspektivnog prikaza ili nekog trećeg grafičkog prikaza upotrebom komjutera kao sredstva.
KOMPJUTERSKA TEHNOLOGIJA U ARHITEKTURI Naziv za primenu kompjuterskog hardvera i softvera prilikom arhitektonskog projektovanja, arhitektonskih i urbanističkih analiza i sinteza, pri izradi mapa i modela, trodimenzionalnih animacija, rekonstrukcija objekata, izradi modela enterijera i eksterijera, izradi statičkih i drugih proračuna prilikom arhitektonskog projektovanja i dr.
KOMPJUTERSKI CRTEŽ, KOMPJUTERSKI PLAN Vrsta arhitektonskog ili urbanističkog plana ili crteža koji je izrađen upotrbom kompjutera kao instrumenta i kompjuterskim programom kao sredstvom. K.c. daje mnogo precizniji i detaljniji prikaz arh. objekta, sadrži više informacija i moguće ga je veoma brzo i lako menjati (fleksibilan je). Najpoznatiji kompjuterski program za izradu arh. projekata naziva se CAD.
KOMPLEKS (l. complexus) Gomila, masa koja sačinjava celinu, napr. kuće, zemljište; složeno,složenost; fil. složen pojam; u psihoanalizi: sadržaji svesti, većinom čuvstveni (emocionalni), potisnuti te otuda podsvesni, koji dovode do nenormalnog duševnog stanja.
KOMPLEKSNOST I KONTRADIKCIJA U ARHITEKTURI, SLOŽENOST I PROTIVREČNOST U ARHITEKTURI (engl. Complexity and Contradiction in Architecture)Pojam je u teoriju arhitekture uveo Robert Venturi u svom manifestu kojeg je pod istim imenom publikovao 1966.g. Ova knjiga na određeni način predstavlja inverziju Le Corbusierove knjige Vers une Architecture iz 1923.g., mada izbegava argumente tehničke prirode i vodi diskusiju na nivou arhitektonske istorije i ličnog ukusa. U knjizi Venturi daje svoje emotivno nabijenu sliku o arh.: “Volim složenost i protivrečnost u arhitekturi. Ne volim nepovezanost ili proizvoljnost nepodobne arhitekture ni prefinjene zapletenosti slikovitosti ili ekspresionizma. Umesto toga, ja govorim o složenoj i protivrečnoj arhitekturi zasnovanoj na bogatstvu i dvojnosti modernog iskustva, uključivši i ono koje je svojstveno umetnosti.” Venturijev blagi “manifest” imao je izuzetan uticaj na određene arhitektonske krugove, mozda i zbog toga što je Venturi bio tada jedini arhitekt koji je realizovao u praksi one stavove koje je teorijski zastupao i širio.
Venturijev teorijski doprinos potpuno se razlikuje od doprinosa majstora pokreta Moderne. On se ne sastoji u sistematskom pokazivanju šta jedan arhitekta treba da radi niti u poetskoj potvrdi univerzalnih principa koje sledi, već nudi ključ za čitanje niza arhitektonskih tekstova uzetih bez predrasuda iz repertoara arh. i najširem smislu, slobodno lutajući od grčke do sadašnje civilizacije, od zasebnog arhitektonskog dela do najsloženijeg konteksta gde se različite arhitekture povezuju u jedno tkanje i proizvode slozeni estetski rezultat.
Prema Venturiju, ako je cilj slozene arhitekture taj da komunicira preko različitih nivoa značenja onda za arhitektu postaje osnovno da poznaje opštevažeće konvencije na kojima bi zasnovao proces komunikacije. “Današnji arhitekti su zbog svoje fantastične potrebe za izmišljanjem novih tehnika zanemarili ovuy dužnost: da budu eksperti za tekuće konvencije.” Arhitekta mora da se koristi konvencijama i da ih učini živim; njegova poruka ima utoliko više mogućnosti da bude primljena ukoliko više “poznatih” elemenata ulazi u kontekst njegovog dela i ukoliko ti elementi kod korisnika i mogu da izazovu seriju analognih elemenata. Snaga klasičnog arhitektonskog reda sastojala se upravo u njenom visokom stepenu konvencionalnosti, u njenom postavljanju u smislu skupa pravila koja mogu da se prihvate ili da im se protivureči.
KOMPLEMENTARNE BOJE (engl. complementary colours) Odnos primarne i sekundarne boje koje stoje nasuprot jedna drugoj u krugu boja, koji se sastoji od medjusobnog pojačavanja i prosvetljavanja, ukoliko stoje jedna kraj druge. Njihova mešavina uvek daje sivu boju.
KOMPOZICIJA (l.compositio) Sastavljanje, sastav, sklop, sastavljanje delova u celinu; u estetici: umetnička obrada jedne misli prema zahtevima i zakonima umetničkog prikazivanja; muz. pronalaženje i umetnička izrada muzičkog dela, muzičko delo; slik. delo, obično većih razmera, na kome je prikazano više osoba i stvari, vešto pvoezanih u delinu; u najmodernijem slikarstvu, tzv. apstraktnom: slika bez ikakvog motiva, u kojoj je najglavnije lep raspored boja; teh. naziv za razne metalne slitine, legure; hem. jedinjenje, sjedinjavanje; sva kola (ili: svi vagoni) jednog voza.
KOMPOZICIJA ARHITEKTONSKIH ELEMENATA, RAZVOJ Kompozicija arhitektonskih elemenata i njena tri bitna detalja, ogradjivanje, usmeravanje i kretanje, interpretirani su na različite načine, no uvek u skladu sa zakonitostima društvene sredine u kojoj arhitektonski sklop nastaje. Tako je oblikovanje pojedinih sastavnih delova arhitektonskih sklopova u skladu s čovekovim mogućnostima uočavanja njihovog prostornog i društvenog delovanja i značenja. To potvrdjuje i ostvarene arhitektonske kompozicije.
Primeri: Ulaz u egipatski hram, osim konfrontacije veličine čoveka i elementa, koji ogradjuje obredno mesto, nastoji prostorno delovati i odnosima pojedinih dimenzija. Visina ulaznog pilona jednaka je polovini širine ulaznog dela hrama. Taj će odnos visine i širine posetilac i nesvesno registrovati. U egipatskoj arhitekturi matematički su odnosi pravilo oblikovanja. Matematika je, naime, bila nauka privilegovanih i deo obredne mistike, pa neki brojevi imaju sveto značenje, a u nekim se vidi i transracionalno značenje. Mnogi čudnovato tačni odnosi dobijaju se uporedjivanjem pojedinih veličina na Keopsovoj piramidi. Mnogo često susreće se pravougaoni trougao, koji ima stranice u odnosu 3:4:5 (kvadrati su celi brojevi). Neki autori pokušavali su ustanoviti zakonitost odnosa na egipatskim gradjevinama, posebno u osnovama gradjevina. Najčešće su to celi brojevi ili kvadratni koren iz celih brojeva.
Zanimljvi rezulatati dobijeni su premerom grčkih hramova. Odnos stranica Partenona, npr. odgovara zlatnom preseku (0,618...). Takodje su važne u oblikovnom i kompozicijskom smislu optičke korekture, koje su grčki graditelji sproveli kako bi se dočarala pravilna slika hrama. Grčki je graditelj iskustvom dokučio zakone perspektivnih skraćenja, pa je zbog toga razmak stubova na uglu manji od onog u redu, a stub je nagnut prema gledaocu. Stub na uglu je manje visine, pa je tako celo pročelje hrame zaobljeno (kurvatura hrama). Arhitrav je konveksan u osnovi. Entazis stuba Partenona, njegov blagi poluobličasti oblik, takodje je izradjen s namerom da se optički postigne varka željenog utiska. Posebno je zanimljiv modularni odnos gradjevinskih elemenata na grčkim hramovima i nepravilnosti koje zbog tih korektura nastaju. Grčka arhitektura, posebno dela nastala u V veku pre nove ere, dugo je vremena bila uzor lepote. Na različite načina nastojalo se protumačiti konstrukcija ili struktura kompozicije. Dokazana upotreba boja na pročeljima grčkih hramova zbunjuje pri tome kao poseban problem.
Arhitektonska delatnost u doba Rimskog Carstva zasnivala se na jednakim tehnoločkim mogućnostima kao i ona u Grčkoj. No dok se u Grčkoj odnos medju pojedinim delovima gradjevine i samo oblikovanje detalja često shvatalo kao skulpturalni problem, u rimskoj je arhitekturi mnogo više prisutan propisani odnos, pa neke suptilnosti grčkog načina gradjenja i shvatanja gradjevine zamiru i nestaju, kao entazis ili različite optičke korekture. Tako npr. Vitruvije (druga polovina I veka pre nove ere), glavni rimski teoretičar arhitektonskog oblikovanja, u svom delu "De architectura libri decem" ni ne spominje kurvaturu horizontalnih linija i elemenata. Oblici arhitektonskih elemenata ostaju vrlo slični, kao i kompozicija, iako se uvode neki novi funkcionalni sklopovi i drukčije prostorno mišljenje (okrugli zidovi u osnovi, ili potpuno nova koncepcija prostora kao u Hadrijanovoj vili). Osnovni su odnosi 3:5 ili 5:8, što je blizu zlatnom preseku. Proporcionalnost elemenata zgrade postaje pravilo u rimskoj arhitekturi, ali ima i mnogo formalistički shvaćenih interpretacija. Mnoga arhitektonska rešenja, čak i ona najgrandioznija, poput Pantenona u Rimu, svedena su na elementarne geometrijske oblike. Na svim je zdanjima stalno prisutan smisao za racionalno. Svrsishodna upotreba lučne konstrukcije i inženjerska kombinatorika dugo vremena nisu bili nadmašeni.
Srednji vek jedno je od najznačajnijih razdoblja istorije evropske arhitekture. Katedrale nastale u tom razdoblju gradjene su prema istoj koncepciji zahvatanja prostora. U osnovi plana sve katedrale zadržavaju isti kanonizirani raspored, od narteksa, ulaza, do apside s oltarom, no bezbrojne su promene, kako je nad takvim tlocrtima ogradjen prostor. Pronadjen je jedan novi sistem konstrukcije, kojim masa tereta savladava horizontalne sile, tzv. kontrafori.
Zidna platna, nakon razdovlja romanike, negirana su sistemom otvora koji osiguravaju rasvetu interijera. Sa strane rasvijetljeni središnji brod (katedrale su najčešće bazilikalnog tipa, najfunkcionalnijeg oblika osnove za sakupljanje mnoštva ljudi, trobrodne ili peterobrodne) neobične je visine u odnosu na čoveka i budi svojom sistemskom kompozicijom meditativne i spiritualne asocijacije. Pročelja katedrala i njihova unutrašnjost obuhvaćeni su i u gotici plastikom, koja priča o spasenju i zagrobnom životu prema zaslugama (gotička skulptura nasuprot romaničkih freski), a što kasnije u renesansi dovodi do vrhunskog skulpturalnog izraza.
Razmišljanja ljudi u doba renesanse okrenuta su ovozealjskom životu. Izvorište svega je čovek i nasuprot spriritualnom vremenu gotike i njenoj arhitektonskoj estetici, arhitektonski se uzori traže u antici kada je čovek bio mera svih stvari. Okrenut čoveku i tražeći rešenja egzistencijalnih pitanja u ljudskim i izmerljivim odnosima, renesansni je arhitekta postavio čoveka u središte svoga istraživanja i celog svog delovanja. Oduševljeni spoznajama antičke arhitekture, arhitekti i graditelji počinju tražiti osnovne zakonitosti, prema kojima bi se jedno arhitektonsko ili likovno delo moglo učiniti ili proglasiti lepim, pa veruju da se tajna krije u odnosima veličina pojedinih arhitektonskih i likovnih antičkih ostvarenja. Te dve osnove, antička likovna i arhitektonska zaostavština te pronadjeni Vitruvijevi rukopisi, i čovek kao osnovno merilo svega, donose plodove, uz srećnu okolnost da su se javili genijalni arhitekti. Osetivši da bi, npr., za odredjivanje zidne ploče trebalo da budu naglašeni regulativni i harmonični odnosi, renesansni graditelji traže i postavljaju osnovna načela gradjenja. L. B. Alberti razvija i u svojim spisima i u izvodjenju upravo antička načela o odnosu delova prema celini zdanja, kao osnovnom zakonu skladne celine arhitektonskog kompleksa. Uticaj Albertija je velik i dugotrajan.
Počinju se javljati i namerna optička iskrivljenja, kao na Michelangelovom Kapitolu, gde se trapeznim oblikom negiraju perspektivna skraćenja. Posebno su kod A. Palladija očiti antički uzori, od stalnog traženja brojčanih odnosa i pravila razmeštanja arhitektonskih elemenata u kompoziciji celine do uzora u oblikovanju.
Neka arhitektonska ostvarenja anticipacija su budućeg vremena: Michelangelova osna kompozicija palate Farnese u Rimu, imperijalni prilaz bazilici sv. Petra u Rimu, zakrivljenje pročelja u prostora u Borrominijevim i u Bramanteovim projektima, proboj do Arna u Uffizijima itd. Takvo stalno dimenzionisanje i pokretanje arhitektonskih masa dovodi kasnije do Guarinijevih ili Neumanovih projekata i realizacija i do, npr. tordiranog stuba, kojim se tada ne nastoji iskazati silina pritiska. Arhitekt tada dekoriše i kiti. Posle, uz tehnologiju gradjenja i izbor materijala kao u klasičnoj Grčkoj, vraća se arhitekt uzorima i iz drugih, mladjih razdoblja, sve dok tokom XIX veka nisu sazreli uslovi za jedan novi i drugačiji arhitektonski senzibilitet i kompoziciju, uporedo s novom tehnologijom gradjenja i primenom novih gradjevinskih materijala.
Arhitektonska kompozicija i oblikovanje doživelo je promenu u XX veku. Veliki uzori humanističke antike i renesanse vaskrusnuće ponovo želju da čovek bude mera svih stvari. Od renesansnog pokušaja da se gradi prema čovekovim telesnim proporcijama ili da se valjana proporcija tela odredi brojem, pa do Le Corbusierova modulora, postoji stalno nastojanje za pronalaženjem humanizovanih kanona, koje bi kompozicija arhitektonskih elemenata morala zadovoljiti.
KOMPOZICIJA ARHITEKTONSKIH OBJEKATA (engl. composition) 1. Kompozicija arhitektonskih masa koja čini skladnu, uravnoteženu celinu. 2. Kombinacija arhitektonskih elemenata na objektu (tipova, materijala, ...) koji svojim uravnoteženim skladnim odnosima čine emotivnu i fizičku ravnotežu dela. 3.
KOMPOZICIJA I OBLIKOVANJE U ARHITEKTURI Kompozicija označuje odnose koji se uspostavljaju i kreiraju ili ustanovljavaju i rekonstruišu medju arhitektonskim elementima, a oblikovanje je način na koji su arhitektonski elementi iskazani i formulisani. Pojmovi kompozicija i oblikovanje preuzeti su iz likovnih umetnosti, gde se pod kompozicijom najčešće podrazumevaju odnosi na površini slike. Sastavno poosmatrani, kompozicija i oblikovanje sastavni su delovi dvaju osnovnih procesa arhitektonske delatnosti: arhitektonskog projektovanja i arhitektonske analize već izvedenog arhitektonskog dela.
Arhitektonsko projektovanje je proces tokom kojeg se različiti arhitektonski elementi i njihovi medjusobni odnosi tako uskladjuju da u novom arhitektonskom delu budu najbolje sjedinjeni.
Arhitektonska analiza već izvedenog dela je proces tokom kojeg se ustanovljuju oni arhitektonski elementi i odnosi medju njima koji su bitni za poimanje i vrednovanje dela.
Arhitektonski su elementi fizičke, spoznajne i društvene činjenice, koje se sjedinjuju u arhitektonskom delu. To su programski i funkcionalno-tehnološki zahtevi s obzirom na iskorišćavanje arhitektonskog dela i odvijanja raznolikih procesa u njemu, konstrukcija zdanja i njeni sastavni delovi, analiza raspoložive i odabrane tehnologije gradjenja, prostorni raspored pojedinih sklopova i delova zgrade, njihova medjusobna povezanost, povezivanje unutrašnjeg i spoljašnjeg prostora, te projektovanje gradjevinskih detalja.
Arhitektonsko projektovanje i arhitektonsku analizu već izvedenog dela veže - uz mnogobrojne vidove medjusobne nadopune - i opšta definicija arhitekture, prema kojoj je arhitektura delatnost, odredjena zakonitostima stručnog delovanja i ponašanja, koja nastoji zadovoljiti ljudske potrebe za prostorima odvijanja njihovih životnih manifestacija i aktivnosti.
Tako definisana arhitektura ujedno je i društvena nauka, pa je njeno delovanje usmereno prema humanizaciji društvenih i individualnih prostora.
Odnose društva i arhitektonskog izraza poniklog u njemu tumači teorija arhitekture. To je specifična naučna disciplina u kojoj se teorijski razradjuju i kompozicija i oblikovanje, kao odrednice i komponente projektovanja i analize.
KOMPOZICIJA U ARHITEKTURI (lat. compositio od componere slagati, usklađivati) U arh. a i u lik. umetnostima uopšteno, formalna struktura (sastav, građa) umetničkog dela, koja se očituje u međusobnim odnosima pojedinih elemenata (pravaca, volumena, svetla, boje) od kojih je ostvarena određena arhitektonska (ili slikarska, vajarska, urbanistička) celina. Načešće se pojam k. primenjuje na one umetničke realizacije koje su date u površini: reljef, osnove i preseke i fasadu građevine. Shvatanje kompozicije podleže zakonitosti pojedinog stila i određeno je po opštim umetničkim normativnim stavovima u određenom vremenu (simetrija, matematička proporcija, piramidalna k., izokefalija, zlatni presek, linearna perspektiva, koloristička diferencijacija planova itd.). Ovo shvatanje varira u prošlosti od nastojanja da se k. naučno formuliše i izdvoji kao metoda (antika, kasna gotika, renesansa) pa do savremenog tretiranja k. kao forme spontane ekspresije umetnika. Prvo shvatanje pretpostavlja poznavanje i primenu uočenih zakonitosti, a često odvodi u krutu shematiku; drugo stanovište negira kompoziciju kao izolovan fenomen i priznaje njeno postojanje samo kao privid unutrašnje izražajne zakonitosti pojedinačnog dela.
KOMPOZICIJA, UMETNIČKO REŠENJE Umetničko rešenje i oblikovanje nekog arhitektonskog zadatka na osnovu estetskih, funkcionalnih i konstruktivnih praktičnih zahteva. Uspeh i kvalitet kompozicije zavise od stepena harmoničnog povezivanja svih delova i detalja u jednu jedinstvenu celinu, uz zadovoljenje funkcionalnosti.
KOMPOZICIONA INVENCIJA Naziv za arhitektonsku invenciju na polju kompozicije, kada se u arhitektonsku kompoziciju unose novi, do tada ne korišćeni arhitektonski elementi. Mnoštvo kompozicionih invencija kao je konstruktivizam, kao na primer, kompoziciona invencija Jakov Georgijeviča Černikova (1933).
KOMPOZICIONI ZAKONI U ARHITEKTURI, OPŠTI ZAKONI ARHITEKTONSKE KOMPOZICIJE. Način uređenja složenog prostora ili prostornih celina koje se sastoje od više prostornih elemenata. Komponovanje je ustanovljavanje reda i određene zakonitosti u odnose elemenata kompozicije kao osnovnih faktora konstrukcije arhitektonskog prostora. Videli smo da je arhitekta organizator novih prostornih vrednosti, on je u isto vreme kompozitor novih odnosa elemenata u jedinstvenu celinu. Prilikom komponovanja svojih prostornih ideja arhitekta se služi određenim sredstvima, elementima kompozicije. Od karaktera, broja i odnosa elemenata unutar kompozicije zavisi i sam karakter dela. Prema nekim teoretičarima, postoje pet osnovnih zakona arhitektonske kompozicije. To su: simetrija, modul, harmonija, ritam i proporcija. Predominacija nekih od elemenata kojima se kompozicija gradi daje kompoziciji osnovno svojstvo ekspresije. Usklađivanjem elemenata ostvaruje se harmonija, smena i red daju ritam, suprotstavljanje donosi kontrast, naglašavanje akcent i dominantu, itd.
Prema tome, karakter arhitektonske kompozicije nije mehanički rezultat kvantuma elemenata, već prevashodno zavisi od načina, metoda i principa konstitucije elemenata u kompozicionu celinu. Otuda su elementi i “principi” kompozicije osnovni atributi njene konstitucije.
Elementi se ovde javljaju kao sredstva a principi kao određeni postupak i metod njihovog kombinovanja. Same elemente, još manje principe njihovog usklađivanja možemo smatrati kao fiksirana sredstva oblikovanja i određen broj normi pomoću kojih možemo rešiti složeni proces stvaranja prostornih ideja i koncepcija. Otuda sleduje i zaključak da u oblasti stvaralačkog čina ne postoje nikakvi obrasci koji mu prethode i obezbeđuju uspeh. Međutim, to nikako ne znači da u nastajanju umetničkih ideja i koncepcija vlada apsolutna “sloboda” slučajnosti i proizvoljnosti.
KOMPOZITNA STRUKTURA Predstavlja onu arhitektonsku i urbanističku strukturu gde proces projektovanja ima uglavnom dve faze - funkcionalni dijagram, koji je retko dat u tri dimenzije, zatim “komponovanje nezavisnih elemenata” objekata, sa ili bez veznih elemenata i delova.
KOMPROMIS U ARHITEKTURI U svojoj suštini, arhitektura predstavlja jedan ili niz brojnih, veoma složenih kompromisa. Da bi organizovao jedan prostor, arhitekt stupa u odnose, relacije prema njemu, sredini u kojoj se prostor nalazi, gradeći svoju ideju putem kompromisa i ograničenja koja mu se nameću. Najčešći kompromisi u arh. predstavljaju ujedno i najznačajnija ograničenja koja se nameću u toku procesa arhitektonskog stvaralaštva. Postoje sledeći k.a.: odnos prema istorijskom nasleđu, ekonomski uslovi, kompromis sa socijalnom i kulturnom strukturom, kompromisi sa neposrednom okolinom, kompromisi koje nameće saobraćajna infrastruktura, kompromisi vezani za zakonsku urbanističku regulativu i dr.
KOMPULZIVNA ARHITEKTURA Naziv za onu arhitekturu koja nije nastala voljom projektanta ili investitora, već je nastala kao proizvod primoranosti da bude izgradjen jedan objekat baš na odredjenom mestu i baš na odredjeni konstruktivni i oblikovni način. Kompulzivna arhitektura je bliska arhitekturi katastrofa (poplave, zemljotresi, kataklizme) i ratnih razaranja.
KOMUNALNA INFRASTRUKTURA Postoji, najpre, najširi koncept infrastrukture, koji polazi od toga da su infrastrukturni sistemi veliki tehnički sistemi, sa sledećim osnovnim obeležjima:
1. infrastruktura prostora predstavlja veliki složen sistem;
2. infrastruktura prostora je uslov razvoja svih korisnika prostora, pretpostavka prostornog uređenja;
3. infrastruktura prostora je pretpostavka korišćenja prirodnog potencijala, revitalizacije prostora, preduslov cirkulacije ljudi, dobara, informacija;
4. infrastruktura je prva faza uređenja prostora;
5. pošto je pretpostavka egzistencije svih subjekata u prostoru, infrastruktura je “prirodna i neotuđiva funkcija” društva
6. u našem vremenu infrastruktura sve više dobija funkciju krvotoka u organizmu regiona, države, kontinenta. Njeno prisustvo je preduslov ekspanzije; njeno odsustvo uzrok anemije teritorije.
Ovakvim konceptom infrastrukture obuhvaćeni su vodni sistemi, sistemi puteva, železnička mreža, energetski sistemi.
Po drugom konceptu, postoji razlika između prostorne infrastrukture u najširem smislu i gradske infrastrukture. Pod gradskim sistemom treba podrazumevati gradsku aglomeraciju i njenu unutrašnju strukturu podsistema, koji svojim vezama i odnosima čine sam sadržaj gradskog sistema. U većim gradovima tih podsistema u gradu, kao složenom sistemu dinamičkog karaktera, ima pedesetak, među koje spadaju, na pr. sledeći: energetski, prostorni, vodni, stambeni, prometni (saobraćaj), infrastrukturni, informacioni, seprastrukturni (kultura, prosveta, zdravstvo, rekreacija i dr.), sigurnosni itd., zatim sistem proizvodnje i robno-novčanog prometa i dr.
Posebne funkcije komunalne infrastrukture kao mreže objekata i uređaja su:
1. Aktivan faktor u povezivanju svih delatnosti u celinske agregate;
2. Neposredan faktor ekonomskog i socijalnog razvoja;
3. Činilac izbora lokacije privrednih i neprivrednih delatnosti;
4. Činilac formiranja regionalnih celina.
U gradske komunalne infrastrukturne, planski osnovane elemente mreze individualne delatnosti mogu se smatrati: uređaji, objekti i postrojenja železničkog i automobilskog saobraćaja svih vidova i vrsta u granicama određenih urbanih lokacija, uređaji za vazdušni saobraćaj sa objektima samo lokalnog značaja, hidrotehnički objekti individualnog značaja za vodeni saobraćaj u prostoru urbane jedinice kao pristaništa, prihvatilišta za vodena prevozna sredstva, radionice i dr. uređaji gradskog daljinskog grejanja, organizacija gradskih komunalnih servisa sa pratećim objektima, objekti gradske čistoće, klanice, strvodernice i dr., silosi, stovarišta ogrevnog materijala, socijalne i zdravstvene ustanove, groblja, sve vrste i uređaji urbano komunalnih delatnosti i dr.
U komunalno infrastrukturne makro elemente mreze sistema slozene delatnosti, kao posebne institucione sisteme, mogu se navesti: opšta mreža železničkih i automobilskih puteva, mreža kanala i plovnih vodenih puteva, mreža vazduhoplovnih linija i pristaništa svih vidova, mreža saobraćaja PTT, radija i televizije i dr. mreža uređaja za navodnjavanje i odvodnjavanje u poljoprivredi, mreža nasipa za odbranu od pojava visokih voda, sistemi i prateći uređaji za snabdevanje vodom i njihove mreže, mreža sistema kanala otpadnih voda, razvodna mreža dalekovoda električne energije sa dispozicijama termo i hidrocentrala, prostorni sistemi hidrouređaja, mreža komunalnih uređaja i postrojenja šireg zahvata i drugo.
Od razvijenosti komunalne infrastrukture i stepena planskog funkcionisanja zavisi progres i aktivnost urbane jedinice i šireg područja. Komunalno infrastrukturni prostorni elementi uslovljavaju veze između područja različitih struktura, površina, gravitacionih uticaja, prostornih celina, urbanih jedinica i dr. Razvoj funkcionisanja komunalno infrastrukturnih prostornih elemenata mreze individualne delatnosti ili mreze sistema slozene delatnosti, uspostavlja regulisanje brzine prevoza ljudi, prenosa materijala, dobara i vesti, kao i regulisanje prenošenja utilitarnih i energetskih produkata od mesta proizvodnje do mesta korišćenja i dr.
Ukoliko su komunalno infrastrukturni elementi pravilnije sagledani i ukoliko kompleksnije funkcionišu u prostoru, utoliko su društveni odnosi i zivotni standard stanovništva na višem nivou. Stepen usklađenosti mreže i racionalnost razmeštaja komunalno infrastrukturnih elemenata utiče na ujednačenost ili neujednačenost ekonomskog društvenog razvitka urbane jedinice.
Po svojoj delatnosti i značaju, komunalno infrastrukturni prostorni elementi mogu prerastati od individualnih i društvenih do udruženih, regionalnih, oblasnih, republičkih i drzavnih.
KOMUNIKACIJE Predstavljaju važan faktor koji je uslovio podizanje i urbanizaciju jednog naselja. K. mogu da budu kopnene i morske. K. su dvojako uticale na razvoj naselja: njihove trase mogu odrediti pravce kretanja i osnovno usmerenje gradskog prostora, pa će često njen deo predstavljati u novoformiranom gradu jednu od glavnih gradskih komunikacija. S druge strane, komunikativna konvergencija nekog položaja usloviće samo izrastanje naselja na tako povoljnoj lokaciji. Značajne promene političkih i ekonomskih prilika menjaju hijerarhiju komunikacija.
KOMUNIKATIVNA ZONA Ono što neposredno utiče na mogućnost fizičkog kretanja u sklopu jeste komunikativna zona. Rešavajući oblik ove suočavamo se sa dve grupe problema: a) uvođenje potrebnih podataka za dimenzionisanje prema broju ljudi uključenih u proces, gustini ljudske mase u protoku i potrebnog vremena za njihovu evakuaciju i b) načelna razmatranja ove zone i njen odnos prema celokupnom sklopu.
U okviru sklopa, kretanje vršimo na horizontalnim i vertikalnim (kosim) ravnima i putem mehaničkih sredstava. Za sve slučajeve osnovni problem je evakuacija: normalna evakuacija, po kojoj se objekt napušta za 10-15 minuta, ili brza (nesreća) koja je kod slabije obezbeđenih zgrada od požara određena vremenom od 2-3 minuta, a kod bolje obezbeđenih 4-7 minuta. U literaturi i nacionalnim preporukama se najčešće nailazi na podatke o veličinama vrata ili prolaza u nekom objektu odmerenim za 100 ljudi. Ali da bi se preciznije došlo do rezultata - naročito kod zgrada koje su komunikativnije (u odnosu na vrstu kretanja i opterećenja), potrebno je ispitati protok ljudske mase uzevši u obzir ne samo broj ljudi, već i vreme evakuacije, stišljivost, odnosno, gustinu strujanja.
Pri određivanju punjenja odnosno pražnjenja nekog prostora potrebni su sledeći podaci: broj i širina ulaza, gustina ljudske mase i brzina kretanja u jednom slučaju, ili u drugom i vreme poželjne evakuacije čime su rezultati realniji. Kod objekata velikog prometa pre kontrole i utvrđivanja veličine komunikativne zone pretpostavlja se izrada idejnih studija kretanja a u izvedenom objektu proveravanje teorijskih zaključaka. Krajnji oblik evakuacionih puteva dobija se tek posle njihovog eksperimentalnog dokazivanja.
Horizontalne veze ili hodnici pojavljuju se kao trake odmerene isključivo prema prolazu određenog broja ljudi. Drugi tip su proširene horizontalne trake, koje su uz kretanje dobile i dodatne namene i treći tip je kada su ove površine za kretanje višestruko namenski organizovane. Tada ili obrazuju površinu šireg značaja - holsku, koja može a ne mora da bude sredotežna, ili su u zajednici sa ostalim zonama, prvenstveno sa radnom zonom. Nemoguće je definisati sve pojave ove površine u sklopu, jer se ova tri osnovna oblika pojavljuju u mnogo mogućih kombinacija. Srećnom smenom više tipova ivih veza može se postići izvanredno unutrašnje oblikovanje, tako da izbor dimenzija, ali još više izvesna sredstva oplemenjivanja, utiču na teškoće odlučivanja. Dalje, uzevši mogućnost njihovog delovanja na spoljnu formu, naročito kod slobodnije komponovanih oblika, tamo gde se članci sklopa skoro nezavisno razvijaju, uviđamo da je baš ta osnovna pokretljivost oblika dobijena posredstvom izbora tipa horizontalne veze.
Neposredno uz horizontalne trake, razvijaju se vertikalne veze - vertikalna čvorišta. One se u prostorno vizuelnoj orijentaciji korisnika - kao nedeljivi deo opšte sheme kretanja - mogu smatrati najosetljivijim delom rešavanja odnosa i spoja zona u sklopu.
Stepenište se može organizovati u bilo kojoj od zona: u komunikativnoj i ulaznoj zoni je njegovo uobičajeno mesto, nastalo kao posledica dobro odmerene i prostudirane sheme kompletnog i posebnog kretanja u razmatranoj zoni; u radoj zoni je kao njen nedeljivi deo u okviru zajednice radnih mesta ili je vezano za radnu zonu u okviru njenog konstruktivnog raspona, ili pak kao zasebna površina u bloku drugih pomoćnih i higijenskih prostora ukopčanih na odgovarajućem mestu za površinu radne zone; u pomoćnij zoni je kao deo bloka pomoćnih i higijenskih i komunikativnih površina sklopa. Danas je naročito omiljen središni položaj - jezgro, gde je stepenište obično postavljeno između komunikativnih traka ili je u samom njihovom središtu.
Ostali vidovi komunikativnih elemenata su rampe, dizalice i mehaničke stepenice - esklatori.
KONCENPTUALIZAM (l. conceptus pojam) Fil. pravac između realizma ii nominalizma po kome opšti pojmovi jesu oblici i prave radnje misli, a ne prosti znaci koji se podjednako primenjuju na više jedinki.
KONCENTRACIJA Predstavlja sposobnost izvesne mase da sluzi kao “središte” ili “centar”. K. je funkcija glavnog oblika, kadgod i tretmana detalja. Uopšte uzev, ona se pojačava stalnim ograničavanjem površine i simetrijom. Stoga lopta izražava maksimum koncentracije. K. se potencira i usamljenošću: kada se neka masa izdigne iznad svoje okoline, tada se javlja materijalna vertikalna osa, a oko nje se organizuje prostor. Izolovanost atinskog Akropolja, uzdignutog i izdvojenog nad svojom svakodnevnom profanom okolinom ne samo što ističe i podvlači njegov karakter svetilišta, već od njega takođe stvara centar čitavog okolnog lokalnog sveta.
U slučaju koncentracije reč je, pre svega, o takvom karakteru zadatka koji omogućava sažeto i jedinstveno zahvatanje prostora, kao u slučaju klasičnih spomenika Rima, do savremenih kupola i prostornih struktura Fillera, Nervija i drugih. Drugi primeri koncentracije baziraju se na shemi aglomeracija urbanih celina gde se elementi strukture grupišu oko jezgra ili ka njemu.
KONCENTRISAN PROSTOR Naziv za arhitektonski i urbani prostor koji je sazet, odnosno, formiran oko svog prostornog jezgra ili urbanog centra i kojem on tezi. U geometrijskom smislu, pojam predstavlja prosto koji se formira u krugovima ili pravilnim poligonima oko zajedničkog središta ili jezgra (takođe, koncentričan prostor). U urbanističkom smislu, predtsvlja urbani prostor, jedan grad, formiran oko gradskog jezgra ili gradskog centra.
KONCEPT (l. conceptum, concipere zamisliti, shvatiti) 1. plan, nacrt, skica; prvi pismeni sastav (nekog dela, spisa); 2. (l. conceptus) pojam; sposobnost shvatanja, moć poimanja, izići iz koncepta izgubiti vezu misli, pobrkati se u mislima, zbuniti se; izbaciti nekog iz koncepta poremetiti nečiji red misli, zbuniti ga.
KONCEPT, POJAM KONCEPTA U UMETNOSTI (ital. concetto, engl. concept, concett) 1. Prvobitno, renesansni, a naročito maniristički termin, koji se odnosio na osnovnu ideju ili koncepciju koja je davala značenje celokupnom umetničkom delu. Izraz je sličan izrazu dizajn – disegno (ital.), ali sa implikacijom da mu je značenje na neki način paradoksalno i uznemirujuće.
2. Danas, uopšteno, koncept je svaki onaj sistem crteža ili kombinacija crteža i pisanog teksta koji razradjuje osnovno značenje budućeg umetničkog dela.
KONCEPTIRATI (l. conceptum) Izraditi prvi sastav, praviti (ili: napraviti) plan, nacrt, skicu (dela, spisa i sl.).
KONCEPTUALNA UMETNOST (engl. conceptual art, concept art) Umetnost 60'tih, 70'tih, 80'tih, koja nastaje u skladu sa jednim ili više sledećih principa: 1. Umetnost se sastoji u osnovnoj ideji, koja može a ne mora da se ovaploti u fizičkoj formi. 2. Jezik postaje osnovni materijal umetnosti, a granice izmedju umetnosti i umetničke teorije se brišu. 3. Umetnička aktivnost postaje istraživanje same prirode umetnosti, a svaki konkretni rezultat takvog istraživanja se mora posmatrati (prihvatiti) kao usputna demonstracija generalnog zaključka do koga umetnik olazi u toku svog umetničkog rada.
KONFORMACIJA (l. conformatio) Sastav, sklop, građa nekog tela; saobražavanje, saobraženje, podešavanje prema čemu, prilagođavanje.
KONFORMIRATI (l. conformare) Saobraziti, saobražavati, podesiti, udesiti; dati oblik; konformirati se prilagoditi se.
KONGLOMERACIJA (l. conglomeratio) Gomilanje, nagomilavanje, slepljivanje; spajanje svega i svačega.
KONGRUENCIJA (l. congruentia) Saglasnost, slaganje; podudarnost, sličnost i jednakost, istovetnost oblika i jednakost površina; kongruentnost.
KONJIČKA PROJEKCIJA, IZOMETRIJSKA KONJIČKA PROJEKCIJA, KAVALIERRIS (nem. Isometrischer Kavalierriss) Naziv za vrstu izometrijske projekcije koja potiče od prikazivanja objekta sa tačke gledanja koja je uzvišena u odnosu na objekat koji se prikazuje, odnosno, prikaz sa visine konjanika.
Konjička projekcija prikazuje površinu objekta u čeonoj ravni u njegovoj pravoj veličini, bez skraćenja, isto kao i horizontalne duži u bočnim projekcijama. Prednost konjičke projekcije je u tome što su prave dimenzije prikazanog objekta merljive, bez skraćenja, na samoj projekciji. Za razliku od vojne projekcije, u konjičkoj projekciji se geometrijski oblici predstavljaju čeono, tj. sa čeonom površinom paralelnom vertikalnoj ravni projekcije.
KONKATENACIJA (lat., engl. concatenation) Jedinstvo elemenata postignuto njihovim spajanjem poput spajanja lanca, kao na pr. kod separatnih arhitektonskih elemenata na jednoj dugačkoj fasadi (svaki sa sopstvenim krovom i separatnom kompozicijom), gde se frontovi ispuštaju u polje ili su povučeni na unutra. Ova kompozicija takodje se naziva staccato kompozicija. Konkatenirane fasade su bile omiljene kod mnogih arhitekata, naročito kod Willia Kent-a i drugih palladijanista, a u svrhu artikulacije.
KONOTACIJA U ARHITEKTURI Nasuprot denotaciji, koja označava određeno značenje, konotacija sugeriše opšta značenja. Jedan isti arhitektonski element može da nosi i denotativna i konotativna značenja, a ova mogu biti uzajamno kontradiktorna. Uopšteno u meri u kojoj je denotativan u značenju, element zavisi od svojih heraldičkih osobenosti; u meri u kojoj je konotativan, element zavisi od svojih fizionomskih kvaliteta. Moderna arh. težila je da odbaci heraldičko i denotativno u arhitekturi i da preuveliča fizionomsko-konotativno. Moderna arh. koristi izražajni ornament a odbacuje eksplicitan simboličan ornament.
KONSONANCIJA Sazvučje 2 ili više tonova koje izaziva prijatno osećanje. To su tonovi sa malim odnosom brojeva oscilacija; tako oktava sa odnosom ½, kvinta 2/3, kvarta 4/3.
KONSONANTAN (l. consonans) Jednoglasan, suglasan, skladan.
KONSTRUISATI (l. construere) Graditi, sagraditi, napraviti, sazidati, izvesti (zgradu, mašinu); sastaviti, izraditi plan (za zgradu, mašinu itd.); iz osnovnog pojma (iz osnovne zamisli) razviti (učenje, nauku); geom. nacrtati (vrstarom i šestarom) sliku, telo; gram. rasporediti, složiti reči u rečenicu, sastaviti rečenicu; napisati, sačiniti, sastaviti skicu (književnog dela, slike, filma i dr.).
KONSTRUKCIJA (l. constructio) Građenje, gradnja, pravljenje, zidanje, podizanje; način građenja, način gradnje; građa (ili: materijal) za građenje; sastav, način sastavljanja, uređenje i raspored delova neke celine; dosledno, logičko razvijanje neke misli (u učenje, u nauku, u sistem); gram. sastav, sklop, red, raspored reči (u rečenici); geom. crtež (ili: crtanje vrstarom i šestarom) nekog geometrijskog lika (ili: tela) radi izvođenja dokaza ili rešavanja kakvog zadatka.
KONSTRUKCIJA, OPŠTI POJAM (St., Konst.). Opšti naziv za sve vrste inženjerskih objekata ili njihovih delova izrađenih od drveta, kamena, opeke, betona, armiranog betona, prednapregnutog betona, čelika, aluminijuma ili drugog pogodnog građevinskog materijala, čija je namena da nose spoljašnja opterećenja i da ih prenesu na temelje, odnosno na tlo. Ako i konstrukcija, kao i sva opterećenja leže u jednoj ravni, imamo ravnu konstrukciju, za razliku od prostorne konstrukcije koja ima prostorni oblik i prima opterećenje proizvoljnih pravaca. Kad se oslonačke reakcije izazvane opterećenjem mogu odrediti isključivo pomoću uslova ravnoteže, imamo statički određenu konstrukciju, u protivnom ona je statički neodređena.
KONSTRUKCIJE, KLASIFIKACIJA KONSTRUKCIJA Konstrukcije se mogu klasifikovati prema tipu elemenata, prema prostornoj raspodeljenosti, prema vrsti dominantnog naprezanja, prema načinu spajanja elemenata konstrukcije, prema smeru ležajnih sila zbog vertikalnog opterećenja te prema količini ležajnih i unutrašnjih veza.
Prema tipu elemenata konstrukcije mogu biti: a) konstrukcije od štapnih elemenata (jednodimenzijski elementi), koji mogu biti pravolinijski, poligonski i lučni; b) konstrukcije od površinskih elemenata (dvodimenzijski elementi) koji mogu biti ravanski ili prostorni; ravanski se element naziva diskom ako je opterećen u svojoj ravni, a pločom ako je opterećen upravo na svoju ravan; c) konstrukcije od masivnih elemenata (trodimenzijski elementi) i d) konstrukcije od dva ili više tipova elemenata.
Prema prostornoj rasporedjenosti konstrukcije mogu biti: a) ravanske konstrukcije koje su opterećene samo u svojoj ravni i u kojoj su osi svih štapova, srednje površine diskova i sve napadne i ležajne sile u istoj ravni; b) ravanske konstrukcije opterećene upravno na svoju ravan u kojoj su ose svih štapova i srednje površine ploča u istoj ravni, a sve su napadne i ležajne sile upravne na tu ravan i c) prostorne konstrukcije. Prostorne se konstrukcije pri razmatranju nastoje raščlaniti u ravanske.
Prema dominantnim naprezanjima razlikuju se: a) fleksijske konstrukcije gde su neki ili svi elementi dominantno napregnuti na savijanje (npr. okviri) i b) rešetkaste konstrukcije gde su svi elementi dominantno napregnuti uzdužnim silama.
Prema tipu spajanja elemenata, konstrukcije mogu biti: a) konstrukcije gde su svi elementi zglobno spojeni (npr. rešetke), b) konstrukcije gde su svi elementi kruto spojeni (npr. kontinuinirane grede) i c) konstrukcije s elementima gde ih je deo zglobno, a deo kruto spojen (npr. okviri s jednim ili više zglobova).
Prema smeru ležajnih sila zbog delovanja vertikalnog opterećenja razlikuju se a) konstrukcije samo s vertikalnim ležajnim silama i b) konstrukcije s kosim ležajnim silama.
Prema količini ležajnih i unutražnjih veza postoje: a) statički odredjene konstrukcije za koje se sve ležajne i unutrašnje sile mogu odrediti iz jednačina ravnoteže i b) statički neodredjene konstrukcije za koje se sve spomenute sile ne mogu odrediti iz jednačina ravnoteže.
KONSTRUKTIVIZAM I TEORIJA ARHITEKTURE (Arh.). Shvatanje i učenje u teoriji arhitekture o isticanju u prvi plan značaja konstrukcije kao bitne podloge iz koje proizlaze i kojoj moraju da se saobraze sve forme arhitektonskog oblikovanja, pri čemu se odbacuje svako dekorativno dodavanje. Konstruktivizam je polazna tačka u shvatanju funkcionalizma u arhitekturi.
KONSTRUKTIVNI RASTER Raster koji se koristi prilikom projektovanja konstrukcije nekog arhitektonskog ili građevinskog objekta. V. Raster.
Konstruktivni raster predstavlja raster unutar kojeg je postavljen raspored i razmak stubova, odnosno, spratne visine. K.r. zavisi od namene - tj. funkcije objekta. Nije svejedno da li je zgrada stambena, administrativna, ili pak, neki industrijski objekt - skladište, radionice lake industrije i sl. Svaki od ovih objekata ima drukčije potrebe za dnevnim osvetljenjem (u vezi sa ovim je i dubina trakta i spratna visina); prema veličini korisnog opterećenja i potrebnog razmaka stubova, odabraće se konstruktivni sistem - vrsta međuspratne konstrukcije, raspored greda, rebara i podvlaka. Najčešći raster višespratnih skeletnih objekata i jednovremeno i najlogičniji, je u ortogonalnom konstruktivnom sistemu.
Razmaci stubova, u poduznom ili poprečnom pravcu, su obično veći kod čeličnih nego kod armirano-betonskih objekata, a kreću se optimalno između 4,0 i 9,0m. Dspratna visina zavisi od zahteva za čistom visinom prostorija, odabranom međuspratnom konstrukcijom, vrstom poda i plafona, kao i eventualnih zahteva za smeštaj instalacija u plafonu. Spratna visina se optimalno kreće između 2,8-4,5m.
KONSTRUKTIVNO EKSPERIMENTALNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja je proizvod nekog konstruktivnog ili drugog sistema, predstavlja inovaciju u odnosu na tradicionalnu arhitekturu u pogledu gradjenja ili tipologije arhitektonskog prostora. Eksperimentalna arhitektura se gradi kao prototip ili protomodel, da bi se pustila u upotrebu koja se nadgleda i analizira da bi se otkrili eventualni nedostaci ovakve arhitekture.
KONTEKSTUALIZAM, KONTEKSTUALNI PRISTUP V. Arhitektura u kontekstu Pojam se u postmoderno arhitekturi koristi u značenju obezbeđivanja mogućnosti za naknadno narastanje datog objekta i zelja da se on poveze sa neposrednim okruzenjem.
KONTEMPLATIVNI NATURALIZAM Zajedno sa romantičnim naturalizmom predstavlja onu vrstu arhitektonskog naturalizma koji je okrenut čoveku kao misaonom biću, njegovom unutrašnjem biću, svetu njegove kontemplacije. Arhitektura kontemplativnih naturalista spaja elitističku filosofsku misaonost sa rafiniranim odnosom prema prirodi, prirodnoj sredini arhitekture i upotrebi istančanih prirodnih građevinskih materijala. “Umetnik je čovek” - pisao je Paul Klee - “i on sam je priroda, delić prirode u vladavini prirode”. Dijalog sa prirodom je opštepriznat kao uslov za svaku umetničku misao. Predstavnici kontemplativnog naturalizma su, poput protagonista romantičnog naturalizma Boullee, Ledoux, Gaudi, Steiner, Wright, ali i Aalto.
KONTIGVITET ZGRADA (nl. contiguitas) Graničenje, dodirivanje; dodirivanje zgrada u prostoru, prostorno ograničenje zgrada u urbanističkom smislu.
KONTINENTALNI I ANGLOSAKSONSKI SISTEM MERA Nejednakost između anglosaksonskog i kontinentalnog sistema mera, koja predstavlja veliku smetnju u svim međunarodnim tehničkim radovima, može se ukloniti uvođenjem građevinskih mera.
Može se očekivati da će, uz dosledno provođenje decimalnog sistema u anglosaksonskim zemljama, osnovna mera od 4 stope = 48 palaca biti utvrđena sa 50 palaca, što bi odgovaralo američkom polaznom normnom broju od 40 palaca = 1,016 m ≈ 1 m.
Sve više se nastoji oko toga da se u Engleskoj i Americi uvede metrički sistem. Uvođenjem građevinske mere u okviru metarskog sistema koji vredi u svim zemljama, uprostiće se radovi među pojedinim državama. Značenje toga ne možemo danas još ni predvideti.
KONTINUACIJA (l. continuatio) Produžavanje, produženje, nastavljanje.
KONTINUALNA ARHITEKTURA (engl. continuous architecture) Pojam označava arh. sa “tekućim prostorom”, koja može da bude povezana ili umnožena a da ne bude narušena njena osnovna koncepcija forme. K.a. je “otvorena arhitektura”, ona saobraća sa spoljašnjim prostorom i objektima u njemu. Pojam k.a. se vezuje za arh. Frederick Kieslera i njegov projekt “Endless House” iz 1933-1960.g. Kiesler nije prihvatao pravougaone forme i “kutijaste kuće”, već je projektovao oble “tekuće” kontinualne oblike. Unutrašnjost njegove kuće je nalik pećini, sa zakrivljenim oblikom podova i zidova prostorija kuće i nameštajem koji je integrisan u skulpturalan oblik kuće.
KONTINUITET U arhitektonsko-urabanističkom smislu, predstavlja neprekidnost ivice ili površine (kao u nekom uličnom koridoru, kod linije horizonta ili zaleđa); bliskost delova (kao kod grupacije zgrada); ponavljanje ritmičkog intervala (kao kod vrlo sličnih uličnih uglova); sličnost, analogija, ili harmonija površine, oblika ili korišćenja (kao u slučaju običnog građevinskog materijala, ponavljanih ritmova prozorskih osa, sličnosti urbanih delatnosti, korišćenja opštih znakova). To su oni kvaliteti koji olakšavaju opažanje izvesne složene fizičke realnosti kao jedinstvene celine ili celine, složene od međuzavisnih delova, - dakle kvaliteti koji daruju jedinstveni identitet.
KONTINUITET I FIZIČKE STRUKTURE Sve forme naselja razvijaju se kao izraz prirodno-geografskog, društveno-ekonomskog, prostorno-fizičkog i kulturno-istorijskog kontinuiteta. Prošlost i sadašnjost gradova i fizičkih struktura postaje neophodna društvena i lična dimenzija građenja sredine, njena istoričnost koja je iz sveta oruđa prebacuje u svet najviših društvenih vrednosti. Istoričnost se ne nalazi samo u samim građevinama, nego isto tako u nizu socijalnih i unutrašnjih kontinuiteta, pamćenjima i sećanju, imenima i tradiciji, mitovima i procesima koje naselje zadržava i svojim oblicima i svojim mirom kroz vreme u nove prostore prenosi.
Paralelno postojanje i dopunjavanje urbanih oblika različitih vremena i epoha, njihovo prilagođavanje i promene, potvrđuju humanističku dimenziju prostora i naselja. U isto vreme i mnoge prostorne slike i ideje o prostoru naselja prenose se u savremene pristupe uređenja sredine, tako da planiranje fizičkih struktura i kao “urbanistička misao” ima svoje trajne, razvojne osnove. Ovaj višeslojni kontinuitet (prostorno-fizički, koncepcijski, istorijski, psiho-socijalni itd.) ne zasniva se na urbanom i “ostacima prošlosti” nego na bitno ljudskoj potrebi za slojevitim istorijskim značenjima njihove okoline, čime ona dobija dve bitne odlike: sadržajnost i identitet.
KONTRADIKTORNOST U ARHITEKTURI Pojam kontradiktornosti u arhitekturi uveli su teoretičari postmoderne arhitekture, pre svega Charles Jencks, u nameri da predstave arhitekturu kao suprotnost, šta više kontradiktornost svojih unutrašnjih stilova i tendencija. Arhitektura je u svojoj biti kontradiktorna: ona s jedne strane rešava funkciju korisnika jednog prostora ali je istovremeno taj prostor, izgradjen prema zahtevima stila i forme, duboko nefunkcionalan, čak u nekim slučajevima i neupotrebljiv. Sama arhitektura postoji unutar ovih kontradikcija i opstaje umnogome zahvaljujući njima. Samo funkcionalna arhitektura je suvoparna, neinventivna, bezvoljna, pa je i boravak u takvim prostorima neprijatan. Nasuprot, arhitektura razigranih formi, često bez čvrstog sadržaja i kompozicije, može da bude veoma inspirativna i prijatna za čovekov boravak. Sam prostor predstavlja sublimaciju ova dva arhitektonska principa, a od njihovog medjusobnog odnosa zavisiće konačni uspeh arhitektonskog objekta.
KONTRAREVOLUCIJA U ARHITEKTURI Svaki revolucionarni pokret u istoriji arhitekture istovremeno je izazivao i kontrarevolucionarni pokret. Zahtevi za uvodjenjem novog u arhitekturi istovremeno su bili praćeni zahtevima za povraćaj na staro.
KONTRAST Osobina jednog arh. elementa (površine, volumena, oblika i t.d.) putem koje čini suprotnost susednom arh. elementu, da bi na taj način došao do izrazaja. K. moze da bude: k. površine, k. masa, k. svetlosti i senke, k. boje, k. teksture,. k. statičnosti i dinamičnosti i dr.
Kontrast je ekvivalent jedinstva. Jedinstvo je rezultat razrešenih protivurečnosti. Jednakost nije isto što i jedinstvo. Jedinstvo se omogućava preovladanjem dominante a ne mrtvom jednakošću. Samo se kroz dominantu kao nešto što je naglašeno u opštem osigurava integritet dela.
KONTRAST U MODERNOJ ARHITEKTURI Moralno pravilo modernog pokreta, kako su zagovarali Le Corbusier i Gropius,, zabranjivalo je u projektovanju ugledanje na istorijske primere. Ti primeri su bili ocenjeni kao “neiskreni” jer nisu bili u skladu sa onim što su arhitekti usko definisali da je u “duhu vremena”. Tako, izbegavajući istorijske forme, moderni arhitekti nisu imali izbora kada je dolazilo do postavljanja novog objekta pored starog. Nisu mogli da predvide vezu između objekata stilski ih sjedinjujući, već su morali da se “suprotstavljaju” starijoj arhitekturi. Tokom prošlih pola veka tekstovi u oblasti arh. preplavljeni su bili frazama kao “otvoreno suprotstavljanje” i “oštar kontrast između...”. Ovakvim direktnim suprotstavljanjem starog sa novim, očekuje se da ćemo samim šokom biti podstaknuti na oduševljeno prihvatanje. Pri tome nema sumnje da, kada je to vešto i smelo učinjeno, može da deluje snažno. Ali, moć ovakvih kontrasta očigledno opada sa povećanjem učestalosti primera; oni, u stvari, imaju uticaja samo kada predstavljaju izuzetak. Na nesreću, postali su pravilo. Naši gradovi su preplavljeni njima, pa je rezultat pre haos nego drama.
Kontrast, nasuprot harmoniji, nastavlja i dalje da bude jako privlačan za arhitekte. Jedan je od razloga taj što je predstavljao jedini “profesionalni” izbor toliko dugo godina da je i danas jedino poznato rešenje za mnoge arhitekte. Ali, postoji i drugi aspekt ideje o stvaranju kontrasta. A on se odnosi na pogodnost ovog pristupa za projektante. Bez straha da će biti proglašeni neodgovornim i sa neodređenom nadom da će biti smatrani kreativnijim, arhitekte mogu da zaobiđu težak projektantski problem i da tvrde da su uspostavili odnos kroz stvaranje kontrasta, bez obzira šta projektuju. Sa tim stavom, često se po navici prelazilo preko glupih, loše procenjenih primera kontrasta, a na račun opšte zbunjenosti javnosti. Oni objekti koji često nisu uspostavljali nikakav odnos sa okolinom, vazili su za estetski prihvatljivu alternativu.
KONTURA (od franc. contour, engl. outline, nem. Umriss, ital. contorno) Obris, oris, linija koja obelezava oblik figure ili predmeta. U slikarstvu postoji kao linija nacrtana ili određena bojojm, a u plastici, a posebno u arhitekturi kao granica između oblikovanoga materijala i prostora.
KONTURA, PROFIL (Arh.). 1. Izgled preseka kroz neki građevinski deo u poprečnom ili podužnom pravcu. 2. Kontura ili sekcija jednog arhitektonskog člana, na primer korniša. 2. Ocrtavanje jedne zgrade pokazujući njene visine, projekcije i sl.
KONURBACIJA (lat con okolo i urbs grad, engl. conurbation širenje gradova, ital. conurbazione) Pojam je nastao za jedno sa nastankom tendencije širenja velikih gradova, koja je nastala kao posledica demografske eksplozije i naseljavanja gradova pridošlicama sa sela. Termin se koristi u planiranju gradova da označi grupu gradova povezanih zajedno geografski i moguće prema njihovoj funkciji. Prvi put je reč konurbacija upotrebio Patrick Zedes oko 1910.g.
K. predstavlja naziv za planske i neplanske tokove i procese koji se dešavaju u urbanoj sredini a koji za posledicu imaju akspanziju jednog grada. K. je takođe pojam koji se primenjuje u značenju velikih površina predgrađa koja su nastala zajedno sa razvojem pojedinih velikih gradova i koja danas predstavljaju isto tako značajan urbanistički problem koliko i samo jezgro grada.
Pojam za naselja koja obrazuju neki grad i njegova predgrađa, ili spojeni susedni gradovi.
KONVENCIONALNA ARHITEKTURA Arhitektura može da bude obična, odnosno, konvencionalna, na dva načina: po tome kako je izgrađena ili po tome kako je viuđena, tj. u procesu ili u znaačenju.KOnvencionalno graditi znači koristiti obiđčne materijale i konstrukciju, prihvatajući sadašnju i uobičajenu organizaciju građevinske industrije i njenu finansijsku strukturu, sa ciljem da se obezbedi brza, solidna i ekonomična izgradnja. Ovo je dobro na kratke staze, a
uglavnom klijenti i angažuju arhitekte na taj način. Arhitektonske teorije kratkih staza teže ideaalizaciji i uopštavanju celishodnosti. Arhitektura na duge staze zahteva stvaranje a ne prilagođavanje, i obraćanje naprednoj tehnologiji i složenoj organizaciji. Ona se oslanja na temeljna istraživanja koja možda mogu da budu inicirana i sprovedena u arhitektonskom birou, ali bi morala da bude finansirana sa strane, jer cena koju plaća korisnik nije odgovarajuća niti je namenjena za tu svrhu. Iako to arhitekti nisu zeleli da priznaju, najveći broj arhitektonskih problema spada u pitanje celishodnosti, i što se više arhitekti upliću u društvene probleme, utoliko to postaje tačnije. U principu, svet ne može da čeka da arhitekt izgradi svoju utopiju, i u osnovi glavna briga arhitekte ne treba da bude ono što bi trebalo da postoji već ono što jeste - i kako da se sada doprinese poboljšanju toga što jeste. Ovo je skromnija uloga za arhitekte nego što je Moderni pokret zeleo da prihvati; međutim, umetnički ova uloga još više obećava.
Bogatstvo se može naći u konvencionalnoj arhitekturi. Tokom 300 godina evropska arh. bila je sazdana od varijacija klasične norme - kao bogata prilagođenost. Ali se do nje može doći i pomeranjem mere ili konteksta poznatih ili konvencionalnih elemenata da bi se proizvela neobična značenja. Pop umetnici su, tako, koristili neobične spojeve svakodnevnih predmeta u napetim i slikovitim igrama starih i novih asocijacija kako bi podvrgli ruglu svakodnevnu međuzavisnost konteksta i značenja, pružajući nam novo tumačenje kulturnih tvorevina dvadesetog veka.
KONVENCIONALNI ARHITEKTONSKI ELEMENTI Naziv za uobičajene, tradicionalne i standardne arhitektonske elemente koji se upotrebljavaju već dugi niz godina. Nasuprot konvencionalnim arhitektonskim elementima nalaze se tzv. »napredni« arhitektonski elementi, koji su proizvod inovacija, tehnoloških dostignuća i dostignuća arhitektonske invencije.
KONVENCIONALNI ELEMENTI Naziv za arhitektonske elemente koji su uobičajeni, koji se pridržavaju primljenih navika ili običaja, koji su sporazumno uspostavljeni i kao takvi se primenjuju na arh.objektima. Prema Venturiju, k.e. u arhitekturi predstavljaju jednu etapu u evolucionom razvitku, i oni sadrže u njihovoj promenjenoj upotrebi i izrazu nešto od svog ranijeg značenja, kao i svoje novo značenje.
KONVERGENCIJA, GEOMETRIJSKA (nl. convergentia) Geom., fiz. uzajamno približavanje, sticanje; fig. stremljenje (ili: težnja) istom cilju, slaganje.
KONVERGENCIJA, KONVERGENCA (lat. convergentio pružajući se jedan prema drugom, nem. Konvergenz) Pojam koji ima suprotno značenje od divergencije. Predstavlja naziv za međusobno približavanje (pristupanje) graničnih linija zidova, ograda, stubova i dr., kod nekog prolaza, stepeništa, prostora, trga ili ulice. Konvergencija predstavlja arhitektonsko naglašenje utiska perspektive, odnosno, potenciranje konačnosti nekog dugog pravca pomoću zakošenja njegovih linija, koje su uobičajeno izvedene paralelne.
Konvergencija se često primenjuje u pozorištu (Palladio, Teatro Olimpico u Vicenzi), kad je potrebno postići dubinu prostora, na malom i ograničenom prostoru. Poznati primeri konvergencije su iz perioda baroka, kao na pr. u Rimu, Vatika, Scala Regia.
KONVERTIBILITET, ARHITEKTONSKI Mogućnost jednog arhitektonskog prostora da se, prema potrebi, prilagodi različitim funkcijama. Konvertibilnost u arhitekturi je isto što i multifunkcionalnost. Tako, na primer, u stambenoj arhitekturi, postoji mogućnost pretvaranja dnevne sobe u spavaću, ili pretvaranja proširene komunikacije u spavaću sobu, prema potrebi. Multifunkcionalna sala je u suštini konvertibilna sala: prema potrebi može da služi za koncerte ili za prikazivanje filma, u jednoj prilici je to mesto za ples a nekad je to i sportska dvorana. Arhitektonski konvertibilitet je veoma značajan za arhitektonske objekte sa veoma mnogo funkcija koje su jasno izražene, ali jedna ne isključuje drugu.
KONZERVACIJA U arhitekturi, arheologiji i urbanizmu, naziv za trajnu zaštitu, prezervaciju arhitektonskih, arheoloških i drugih ostataka jednog objekta, njegovih delova ili celokupnog kompleksa. Cilj konzervacije je: očuvanje postojećeg stanja jednog arh. objekta i predupređenje njegovo dalje degradiranje zbog uticaja vremena, erozije, ljudskog faktora, poplava, neadekvatnog korišćenja prostora predmeta konzervacije, narušavanja prostora nedozvoljenom izgradnjom ili adaptacijom. Konzervacija se sprovodi prema konzervatorskim uslovima, koji definišu način i opseg dozvoljene izgradnje u zaštićenim sredinama. Metode i postupci k. su: metode građevinske zaštite arhitektonskih elemenata zatvaranjem otvorenih mesta na zidovima, tavanicama i dr. i onemogućavanje erozije objekta na “otvorenim elementima” predmeta k.; vršenje k. malterisanjem, bojenjem, zidanjem, dogradnjom, rekonstruktivnim zidanjem, pokrivanjem celog objekta ili kompleksa koji je predmet konzervacije ili izradom zaštitnog krova koji ga štiti od atmosferilija; ponekad se ceo kompleks koji je predmet konzervacije smešta unutar prostora jedne građevine. K. arheoloških predmeta se vrši raznovrsnim arheološkim metodama.
KONZERVATIVIZAM (l. conservare sačuvati, održati) Pravac mišljenja i težnji onih koji žele da se održava i čuva staro, ono što se zateklo i nasledilo (u privatnom, društvenom, političkom itd. životu).
KONZERVATORSKI USLOVI Naziv za skup standarda, pravila i normi koje definišu uslove po kojima se vrši konzervacija jednog arh. objekta. Takođe, predstavljaju uslove po kojima se vrši gradnja u sklopu konzervatorski značajne lokacije ili na samom arh. objektu predmetu konzervacije.
KOORDINATE K. određuju položaj jedne tačke u prostoru, njenim merljivim određenjem u odnosu na tri ose koordinatnog sistema. Na isti način, određen je jedan geometrijski ili arh. oblik u prostoru. Geometrijski, svaka tačka u prostoru, određena je presekom dveju linija, što se moze veoma precizno izmeriti i prikazati, a koordinate imaju prvostepeni značaj za poimanje jednog prostora. Paralalni snopovi pravih linija, u apstraktnom značenju, obrazuju u različitim tačkama medjusobnih preseka nizove koordinatnih sistema koji određuju arh. oblike.
KOPIJA (lat. copia, mnoštvo, obilje) U lik. umetnostima, što vernija reprodukcija originala, po mogućnosti u istom materijalu i tehnici. Nekadašnju važnost i vrednost k. je izgubila nakon otkrića različitih fotomehaničkih i galvanoplastičkih sredstava. Zadržala ju je uglavnom kad služi studijama, i to kad se s originala - neposrednim posmatranjem - svojeručno prenosi ne samo način (tehnički postupak: preparacija, namz i potez) već i sve bitne karakteristike i sastojci dela kao što su harmonija oblika, linija i boja, te karakterističnosti kompozicije s njenim glavnim akcentima i jezgrima oko kojih se odvija, razvija i čvori ritam originala.
Kopija arhitektonskog dela predstavlja prvenstveno kompozicionu kopiju prostornih celine i elemenata, ali i kopiju na nivou detalja jednog arh. objekta, bilo u likovnom i ornamentalnom smislu ili kao kopija konstruktcije i karakteristika konstruktivnog sistema.
KORAK, PASSUS Naziv za arhitektonsku jedinicu mere dužine, veličine od 72 do 78 cm, koja je upotrebljavana u različitim periodima (od srednjeg veka pa sve do danas) na različitim mestima (stopa, venecijanska stopa, dubrovačka stopa i dr.).
KORAK, RUSKI U Rusiji,naziv za arh. meru, veličine 76cm.
KOREALIZAM (engl. correalism) Termin je otkrio 1939 Austro-Amerikanac Frederick Kiesler. On je odbacio funkcionalizam kao “misticizam higijene” i založio se za alternativnu vizionarsku arhitekturu koja je zasnovama na spiralama, beskonačnosti i večnosti. Forme koje je on opažao kao važne bile su delimično poznate moći, nevidljive, tajne, spiritualne, a realnost je bila samo odraz interakcije ovih moći. Prirodu ovih medjuodnosa i njihovu vezu sa ljudima, formama, prostorom, vremenom i svetom uopšte, on je nazvao korealizmom.
KOREALIZAM U ARHITEKTURI (engl. correalism u vezi sa realizmom) Pojam vezan za nameru Fredericka Kieslera da stvori stil čija će namera biti da pokaže usklađenost različitih aspekata realnosti, kao što su elementi, život i prostor. On je čak napisao Manifest Korealizma u kojem, nasuprot Le Corbusiera i Bauhausa, on poriče svoj utopijski karakter: “Dovoljno smo stvorili knjiške arhitekture. Mi ne želimo da iznesemo zadnju, niti konačnu ediciju. Mi želimo zgrade koje su dovoljno fleksibilne, poput zivotnih funkcija.
KOREKTURA (od lat. correctio popravljanje) Ispravljanje umetničkog rada koje vrši sam autor ili neko drugi.
KORELACIJA (l. correlatio) Suodnosnost, uzajamnost, uzajamni odnos, uzajamno pretpostavljanje; takođe: izveštaj koreferenta; u nastavi: dovođenje u uzajamnu vezu predmeta koji imaju sličnosti i dodirnih tačaka, napr. pedagogije i psihologije, istorije i geografije, geografije i etnologije, matematike i fizike itd.
KORIDOR (tal. corridóre) Arh. trem, hodnik na koji vode vrata iz pokrajnih soba, loža i dr.. Uzani prolaz, put, uska ulica ili vazdušni prolaz. Hodnik, prolaz između dva reda soba ili prolaz koji međusobno izdvaja dva dela zgrade. U političkoj geografiji: deo zemlje ili linija koja spaja jednu državu sa morem.
KORISNA POVRŠINA Površina jednog arhitektonskog objekta (stambenog, poslovnog i dr.), ograničena zidovima, koja služi kao osnova za obračun prodajne cene jednog objekta. Korisna površina nije uvek apsolutna površina nekog objekta. Površina otvorene terase stambenog objekta se izračunava na pr. kao 50% korisne površine, a površina lođe sa 70% korisne površine. U zapadnoevropskim zemljama, korisna površina kao prodajna površina se ne obračunava, već se obračunava korisna zapremina.
KORISNA VISINA Odstojanje težišta armature od krajnje pritisnute ivice betona u armiranom betonu.
KORISNA ZAPREMINA, KORISTAN PROSTOR (nem. Umbauter Raum) Izgrađen prostor ograničen zidovima, podom i tavanicom, određene zapremine, koji predstavlja stambeni ili radni prostor jedne zgrade, a koristi se kao osnova za izračunavanje volumena prostora, na osnovu kojeg se određuje njegova cena.
KORISNIK Korisnik, svojim višedimenzionalnim delovanjem u prostoru odmerava, usmerava, oblikuje kako idejne, sociološke i ostale odlike prostora, tako ga i svojim kretanjem i fizički oblikuje. Nedostatak bilo kog merila - kako u pripremi izgradnje tako i u korišćenju prostora je prilika za iskrsavanje svih nepoželjnih posledica u njegovom individualnom i kolektivnom statusu. Šire studije ovog uticaja, a koje učestvuju u programskim ispitivanjima odnose se i na ponašanje korisnika kao i na problem njegovog međusobnog komuniciranja.
KORPUS (l. corpus) Telo; celina, ukupsnost, skup; stalež; zbornik; voj. veći odred vojske pod jednim komandantom, kor; tip. vrsta štamparskih slova od 10 tipografskih tačaka (nazvana po tome što je njima štampan Korpus juris); in korpore (l. in corpore) listom, svi zajedno.
KOSA PROJEKCIJA (nem. Schraegriss) Frontalna aksonometrija, vrsta kose aksonometrije, razvijene iz kose projekcije osnove i izgleda jednog objekta. Prikaz jednog objekta iz proizvoljne očne tačke (pravca gledanja). Osnovni tipovi kose projekcije su: konjička projekcija i vojna projekcija.
KOSTUR ZGRADE (Zgr.). Noseća konstrukcija zidova u skeletnim zgradama od drveta, čelika ili od armiranog betona. Sastoji se od vertikalnih elemenata (stubova) i horizontalnih (podvlaka, »rigli«) i od međuspratnih konstrukcija. Kod drvenih kostura dolaze i kosnici za ukrućenje.
KOTA Tačka ili skup tačaka koje odredjuju horizontalne ili visinske dimenzije jednog terena ili arhitektonskog objekta.
U geodeziji, teren je odredjen visinskim kotama. Linije koje predstavljaju duži sa istim visinskim kotama površine terena nazivaju se izohipse.
U arhitekturi, svaki prostor ili konstruktivni element jednog plana gradjevine, odredjen je kotama. Kote mogu da budu kote gabarita objekta, osovinske ili osne kote, gradjevinske kote, stolarske kote, apsolutne, relativne, visinske kote, dubinske kote (na fasadi).
KOTIRANA PROJEKCIJA (nem. Kotierte Projektion) Grafički prikaz jednog objekta gledanog sa horizontalne ravni, odnosno tačke koja se nalazi iznad tog objekta, tako da se horizontalne duži tog objekta prikazuju u njihovoj pravoj veličini, dok su vertikalne duži date u vidu tačaka. Da bi se naznačila dimenzija vertikalnih duži, koja nije saglediva u kotiranoj projekciji, pored tačaka koje ih prikazuju, ispisuju se visinske kote, odnosno njihove duzine date brojevima. V. Projekcija.
Kotirana projekcija ima veliku primenu kod izrade geografskih karata, a umeće izrade kotirane projekcije prethodilo je izradi planova u doba gotike.
KOTIRANJE Je postupak odredjivanja dimenzija jednog objekta upisivanjem kota. Pravilno iskotiran objekat na planu sadrži potpunu informaciju o njegovim dimenzijama.
KOTIRANJE NACRTA (Arh.). Upisivanje u nacrtima raznih mera koje se odnose na dužinu, širinu, visinu, dubinu, debljinu, prečnik itd. Mere su pojedinačne i zbirne.
KOTIRATI (fr. coter) Obeležiti, obeležavati, označiti (ciframa, slovima); berz. beležiti (ili: određivati) vrednost (kurs) hartija od vrednosti (up. kota1.); topogr. određivati visinsku tačku (up. kota 2.).
KRANSKI URBANIZAM Pojam se koristi da bi označio jednu pojavu u urbanizmu, pre svega u mikrourbanizmu i u gradnji stambenih objekata, kod koje odnos i dispoziciju arhitektonskih objekata odredjuju tehničke karakteristike kranova koji se koriste za gradnju, pre svega dužina strele krana. Ograničenje dužine strele krana nekad se smatralo za istinsko urbanističko ograničenje, pa je i situacija jednog bloka zgrada projaktovana na taj način da kran može da dosegne do svih delova objekata tog bloka. Nastao '50. tih godina XX veka, kranski urbanizam se izgubio vrlo brzo, isto onako kao što je i ušao u upotrebu.
KREATIVNA EKSPLOZIJA U EVROPSKOJ ARHITEKTURI (engl., nem. creative explosion) Pojam kojim je Charles Jencks nazvao stanje duha u evropskoj arhitekturi dvedesetih godina. Na arhitektonskoj sceni Evrope tada se pojavio veliki broj kreativnih pokreta koji su nosili nova gledišta: De Stijl u Holandiji, Purizam u Parizu, Konstruktivizam u Rusiji i Mađarskoj, Ekspresionizam i Utopijanizam u Nemačkoj, Dada i Nadrealizam u velikim gradovima uključujući i vanevropske gradove (New York), Novi kriticizam i poezija u Engleskoj i SAD, Formalizam u Čehoslovačkoj i dr. U periodu između 1917. i 1925.g. začeto je mnogo više različitih kreativnih pokreta nego bilo kada u ovom veku. Bila je to slikovito rečeno eksplozija događanja u evropskom duhu, koja je pokrenula lančanu reakciju koja će ostaviti dubokog traga u istoriji moderne arhitekture.
KREATIVNA EVOLUCIJA U ARHITEKTURI ( engl. creative evolution) Pojam označava kompleksan sistem međupovezanih pojava, pravaca, tendencije i promena u razvoju arh. svesti, teorije i prakse, koji za posledicu svoga delovanja ima sveukupan kreativni razvoj arhitekture kao umetnosti i njegovu primenu tokom jednog određenog perioda. K.e.a. ponekad se javlja skokovito, u naglim promenama i pomacima, a ponekad je skrivena unutar dugog tinjajućeg procesa sazrevanja. Njoj svakako doprinosi arhitektonska avangarda, koja svoje ideje predstavlja u svetlosti novih saznjanja i novih dostignuća.
KREATIVNI EKLEKTICIZAM Naziv za eklekticizam u arhitekturi, pre svega modernista, koji sadrži osnovnu karakteristiku kreativnosti samog autora, primenjanu na takav način da se skoro gubi izvorni eklektični karakter objekta. Najznačajniji predstavnici kreativnog eklekticizma predstavljaju F.L. Wright i L. Sullivan, u ranim fazama arhitektonskog rada.
KREATIVNI PROCES Naziv za proces u kojem nastaje ideja jednog arhitektonskog dela. Kreativni proces predstoji projektovanju, ali je i arhitektonsko projektovanje deo sveukupnog kreativnog procesa.
KREDIBILITET U ARHITEKTURI Može se govoriti o kredibilitetu odredjene arhitektonske forme ili o kredibilitetu jednog arhitekte. Arhitektonska forma poseduje kredibilnost kad je primenjivana tokom dugog perioda godina i na taj način je već ušla u arhitektonski kanon. Primena ovakvih arhitektonskih formi ne podleže sumnji niti kritici.
KRETANJE Niz tačaka u prostoru određuje čovekovo kretanje. On je istovremeno posmatrač i aktivni učesnik u percepciji prostora. Ako zamislimo da on stalno menja mesta ili se kratko zadržava u jednom određenom trenutku, iz jedne usvojene tačke geometr. oblici doživljavaju se kroz perspektivna skraćenja. Promenimo li tačku posmatranja, ovi će se oblici sasvim drugačije videti.
KRITERIJUMI U ARHITEKTURI V. Kriterijumi u umetnosti. Pojam “arhitektonski” obuhvata daleko širu skalu vrednosti nego što je to slučaj sa pojmom “umetnički”, odnosno, “estetski” koji je samo deo “arhitektonske” vrednosti prostora, ili prostorne vrednosti arhitekture. “Arhitektura nije mehanika”, kaze Geoffrey Scott, “ona je umetnost, i sve teorije arhitekture koje tekstualno izlazu stvaranje ili kritiku plana nose u sebi sopstvenu osudu. U svakom slučaju prostorna vrednost, koja se obraća našem čulu kretanja, biće uvek od prvorazrednog značaja za lepotu objekta...”
Prostorna - arhitektonska vrednost postaje neka vrsta proširenog sinonima umetničke vrednosti. Na toj osnovi valja i uspostaviti određenu sistematizaciju bitnih kriterijuma u arhitekturi.
Bruno Zevi insistira na uspostavljanju takvih kriterijuma koji omogućavaju prostornu valorizaciju, za njaga bitnu i ishodnu temu arhitekture. “Za nas”, kaže Zevi u svojoj interpretaciji arhitekture, “nije tako značajno da postavimo odnose koji postoje između sadržaja, psiholoških efekata i formalnih vrednosti. Ali ko se dublje upušta u studiju organskog jedinstva čoveka i arhitekture, zna odmah da je polazna tačka integralne, shvatljive vizije arhitekture ona koja se odnosi na prostornu integraciju, i on će suditi o svakom elementu zgrade u svetlu prostorne vrednosti ansambla.” Stojeći na stanovištu organskog shvatanja arhitekture, Zevi ga vrlo jasno pretpostavlja metodu normativne estetike koja vrednosti izvlači iz formalnog odnosa njegove likovne ekspresije.
Uprkos impozantnom vremenskom razdoblju od dve hiljade godina, na istorijskom rasponu između Vitruvija (Vitruvius Pollio Marcus) i Mumforda svet se fantastično izmenio u smislu stepena civilizacije. Međutim, u pogledu nekih osnovnih shvatanja arhitekture i umetnosti razlike su mnogo manje. Pogledajmo u tom smislu Vitruvijevu kategorizaciju kriterijuma u arhitekturi od kojih najveći broj i danas poseduje životvornost. Evo te skale svijstava, koju Vitruvije iznosi u svom traktatu o arhitekturi: pogodnost namene, izgled zgrade, ekonomska pogodnost, estetska svrha (euritmija), odnos delova prema celini, besprekornost izvođenja.
U našem daljem izlaganju zadržaćemo pažnju na jednom broju kriterijuma koji su grupisani u nekoliko srodnih grupa:
Svrsishodnost, društvena opravdanost i utilitarnost dela.
Funkcionalnost, racionalnost, strukturalna logika i upotrebna vrednost objekta.
Celovitost, integritet i jedinstvo koncepcije.
Čovekomernost, humanitarna umetnost i psihološka svojstva prostora.
Neposrednost, originalnost i autentičnost izraza.
Data kategorizacija je više jedan od mogućih primera nego obrazac za konkretnu primenu u postupku valorizacije. Navedene kriterijume valja, stoga, shvatiti kao sasvim promenljiv i ograničen registar, možda i neophodan, ali, svakako, i ne dovoljnih uslova, koje razmatrano delo, kao predmet valorizacije, mora zadovoljiti.
KRITICIZAM U ARHITEKTURI Stav prema arhitektonskim pokretima, delima i projektima koji analitički i sa neophodnom distancom razmatra njihove sadržaje, uticaje i promene. Kriticizam se uvek javljao u začetku novih arh. pokreta, kao reakcija na njihov novi neposredan sdržaj i kao kontraargumentacija novim shvatanjima i stavovima u periodu dok nove ideje nisu postale prihvaćene od arhitektonskog establišmenta. Na nesreću, kriticizam je najčešće donosio sobom snažnu negaciju novih ideja na koji način je delovao kontraproduktivno, regresivno. Kriticizam u arhitekturi treba razlikovati od arhitektonske kritike, koja najčešće ima konstruktivan i progresivan karakter.
KRITIČKI REGIONALIZAM Strategija da se dostigne humanija arhitektura u svetlu univerzalno posmatranih apstrakcija i internacionalnih klišea. Termin su skovali A. Tzonis i L. Lefaivre 1981 godine, a bio je usvojen nakon kritika Kenneth Frampton-a koji je tvrdio da arhitekti treba da traže regionalne varijacije za svoje gradjevine umesto da nastavljaju da projektuju u stilu globalne uniformnosti, upotrebljavajući “konzumerističku ikonografiju, čineći maskaradu od kulture”, a rtakodje, treba da “izgrade uticaj” univerzalne civilizacije sa temama koje su preuzete indirektno iz individualnih "osobenosti posebnih mesta”. Dok prihvata opasnosti industrijalizacije i tehnologije, on ne zastupa preporode bilo velikih istorijskih stilova ili skromnijih vernakularnih tipova gradjevina. U suštini, on je video dekonstrukciju globalnog modernizma, kritikovanog od strane post modernizma zbog redukovanja arhitekture na puki “komunikativni ili instrumentalni znak” i predlagao je uvodjenje tudjih paradigmi u domorodački genius loci. Citirao je rad Aalto-a i Utzon-a kao primere kritičnog regionalizma u kojem su lokalno i opšte sintetizovani u jedno.
KRIVICA TEHNOLOGIJE Ekološki ekvilibrijum je istorijski prevaziđeno stanje i u prirodnom i u socio-ekonomskom ekološkom sistemu. Osnovno kretanje vezano za ekološki ekvilibrijum je njegovo stalno narušavanje i napori prirode, s jedne strane i društva, s druge strane, da uspostave bar neke ili bar na nekom nivou balanse.
Dva su kompleksa “udara” na prirodnu sredinu: A) degradacija sredine zagađivanjem, kongestijom i bukom i B) uništavanje prirodnih izvora.
A. Na degradaciju prirodne sredine utiču tri procesa: zagađenje vode, vazduha i zemljišta, kongestija u prostoru i buka.
Na indeks oštećenja sredine utiče: 1) obim stanovništva, 2) proizvodnja ili potrošnja po stanovniku i 3) suma polutanata izrazena u jedinici proizvodnje ili potrošnje.
Druga manifestacija degradacije sredine je kongestija u prostoru. Pojavni oblici jesu: 1) povećanje gustine stanovništva, 2) povećanje saobraćajne zagušenosti, 3) izraženi konkurentski odnosi u zauzimanju zemljišta, 4) porast neproduktivnog korišćenja zamljišta.
B. Drugi kompleks udara na prirodnu sredinu je uništavanje prirodnih izvora. Erozija zemljišta prouzrokovana narušavanjem prirodnih ciklusa i spoljnim tehnološkim uticajima, prekomerna neregenerativna eksploatacija prirodnog bogatstva prouzrokovana potrebama rastuće populacije i profiterskom ekonomijom, nepoznavanje specifičnog ekološkog zakona nepredviđenih posledica tehničkog razvoja itd., samo su neke, značajnije, manifestacije “drugog udara” na prirodni ekološki sistem.
KROJNI PLAN, PLAN KROJENJA (nem. Werksatz) Radionički plan, crtež jedne drvene krovne konstrukcije koji sadrzi:
1. gredni plan. Plan postavke greda (vertikalnih i horizontalnih), koji prikazuje tip i vrstu drvene krovne konstrukcije, kao i način vezivanja greda te konstrukcije.
2. plan rogova. Shema koja prikazuje dimenzije i raspored rogova na grednoj konstrukciji jednog drvenog krova.
KROVNA NADGRADNJA (nem. Dachaufbauten) Izgradnja krova nad nekom građevinom tako da je i krovni prostor u funkciji objekta (stanovanje, rad i sl.). Najčešća k.n. je podizanje potkrovlja, prostora za stanovanje ili rad, koji se nalazi neposredno ispod krovne konstrukcije. Veoma popularna krovna nadgradnja je mansarda, podignuta krovna konstrukcija na taj način da bi se obezbedilo postavljanje visokih prozora. Penthaus takođe predstavlja vid krovne nadgradnje, gde se podize reprezentativna stambena jedinica na ravnom krovu, postavljena na zabate susednih zgrada.
KROVNA TERASA (Zgr.) 1. Blago nagnuta, skoro horizontalna krovna površina sa podom i ogradom. Noseća konstrukcija najčešće se izvodi kao tavanica od armiranog betona. Mora imati izolaciju protiv vlage i termičku izolaciju za zaštitu prostorija poslednjeg sprata. Pod je od asfalta, cementnog maltera, teraca, cementnih ili keramičkih pločica. 2. Naziv za ravan krov koji je tako izveden da je prohodan i ima funkciju terase. Ravan krov u funkciji krovne terase poznat je još u doba Starog Egipta, Vavilona i Asirije. Poznati su takozvani Semiramidini vrtovi, koji su se nalazili na sistemu krovnih terasa. U antičkoj Grčkoj, stambeni objekti su takodje gradjeni tako da su na svom ravnom krovu imali krovne terase. U modernoj arhitekturi, krovnoj terasi je poklanjana izuzetna pažnja. Le Corbusier je u arhitekturu uveo pojam krovne terase kao "pete fasade" jedne gradjevine, smestivši na nju obilje sadržaja: vrt, igralište, bazen i dr.
Projektovanje terasastih kuća značilo je primenu krovnih terasa u organizaciji stambenih objekata. U savremenoj arhitekturi, krovne terase se koriste za različite funkcije: sportske terene, tenis, košarkaške terene, kao vrtne površine, za bazene, penthouse, parking mesta i dr.
KRUG BOJA (engl. colour circle, colour wheel) Uobičajeni način postavke primarnih boja (plava, crvena i žuta) i njihovih osnovnih mešavina – sekundarnih boja (narandžasta, zelena i ljubičasta) da bi se dobio osnov za njihovu sistematizaciju. Boje koje se u krugu nalaze direktno nasuprot jedna drugoj, nazivaju se komplementarne boje, a deo kruga boja izmedju dve primarne boje analognim bojama.
KUĆA BUDUĆNOSTI (engl. House of the Future) Pojam koji označava projekte i arh. studije za kuću koja ima karakteristike onakve kakve bi trebalo da ima kuća u bliskoj budućnosti. K.b. često predstavlja značajan koncepcijski pomak u odnosu na vreme svog nastanka i pokazuje moguć pravac razvoja kuće.
KUĆA NA UGLU Česta tema i čest motiv u arhitekturi, naročito u gradskoj arhitekturi. Predstavlja rešavanje problema ugla jednog bloka putem rešavanja dispozicije masa i fasade kuće koja se tu nalazi. Kao likovno – arhitektonski motiv, kuća na uglu uvek je bila problem koji je privlačio projektante da se njime bave.
U srednjovekovnoj arhitekturi pronalazimo rešavanje problema ugla podizanjem ugaone kule – kule okrugle osnove na uglu gradjevine (v. Donžon). Ovakvo rešenje nastalo je iz uslova odbrane utvrdjenja ili utvrdjene kuće, da bi kasnije prešlo u estetske karakteristike objekta. Barok ugao kuće često rešava povlačenjem fasade u odnosu na liniju ulice, ostvarujući na taj način različite forme pjaceta i niša u kojima su smeštene fontane, česme ili skulpture.
Sa modernom arhitekturom i modernim urbanizmom izbačena je ulica kao urbanistička forma, a sa njenim nestankom nestalo je i tretiranje problema kuće na uglu. Nastankom post moderne arhitekture i povratkom istorijske arhitektonske tradicije, problem kuće na uglu ponovo je aktuelizovan.
Danas je ovaj problem izvor inspiracije mnogih arhitekata, koji ga rešavaju na različite načine: povlačenjem, usecanjem, nadgradnjom, rotacijom ose objekta na uglu, formiranjem pjacete, postavljanjem ugaonog ulaza u objekat i dr. Gotovo da nema savremenog arhitekte koji se nije bavio problemom kuće na uglu.
KUĆA ROBOT Koncepcija kuće koja predstavvja strukturu za stanovanje podignutu u vidu ogromnog robota, visoke tehnologije, sa ugrađenim programima zadovoljavanja svih mogućih potreba njegovih stanovnika. Poznati modeli k.r. prikazani su na Svetskoj izlozbi Expo 70 u Osaki, koje je projektovao Arata Isosaki (modeli RK i RM).
KUĆA SKULPTURA Naziv za kuću koja je izvedena upotrebom skulptorskih principa, poput ogromnog skulptorskog dela.
KUĆA ZA KONTEMPLACIJU Pojam se vezuje za nadrealističku arhitekturu kuće skulpture Hermana Finsterleina iz 1920.g. koja je trebalo da bude izgrađena kao mermerna piramida, na vrhu pokrivena sferom od ružičaste majolike, sa prozorima napravljenim od zadimljenog kvarca.
KUĆA, DOM Predstavlja pojam u najpotpunijem smislu reči za privatne prostore koje nalazimo u običnom urbanom nivou. K. nas prima u sebe, unutra i zadovoljava našu potrebu da znamo kuda spadamo - da imamo svoje boravište. Međutim, ima i k. javnog karaktera. Drugim rečima, koncept “doma”, “kuće” ili “stana” može imati različite stupnjeve. Neki oblici življenja doista pridaju prvenstveni značaj zajedničkoj, javnoj životnoj sredini; tu stanovnici stanuju zajedno, kao jedna velika skupina, dok je na drugom mestu porodična kuća osnovni element čovekovog stanovanja. U oba slučaja dolazi do svog punog izražaja fundamentalna funkcija Istanovanja.Heidegger o tome kaze: “Šta to znači kad kažemo graditi?” Stara nemačka reč za građenje je glasila “buan” i značila je “stanovati”, što znači ostajati, boraviti...Nemačka reč “bin” (sam) dolazi od stare reči graditi, tako da izrazi “ja sam” ili “ti si” znače “ja stamujem”, “ti stanuješ“. Prema Heideggeru, stanovanje je osnovno načelo postojanja”, a kuća je njegovo sredstvo.
Prema tome, k. ostaje centralna pozornica ljudskog postojanja, ona je mesto u kome dete uči da shvati svoje postojanje u svetu, mesto iz kojeg čovek polazi i kojem se vraća. Struktura k. je primarno struktur mesta, ali k. kao takva ima i svoju unutršnju strukturu koje se deli i diferencira na više podređenih mesta i povezujućih puteva. U k. se razvijaju višestruke aktivnosti, a njihova koordinirana ukupnost izrazava oblik zivota u njoj. Gledajući uopšteno, k. predstavlja, fizički, konstrukciju zgrade - stana, ali ona sadrži i svoje vrlo sadržajne psihičke aspekte. Ona se zamišlja kao sistem osmišljenih delatnosti, konkretizovanih kao prostor koji sadrzi mesta raznolike prirode. Kada je Alberti k. nazvao “malim gradom”, on je verovatno to rekao zato što je osećao da mi stanujemo i u gradu, a ne samo u k. i da elementi prostora opredeljuju oboje. Međutim, ta analogija ne vazi u potpunosti. Grad prvenstveno zivi svojim ulicama, dok je k. funkcija mesta.
KUĆNI STIL, HOUSE STYLE (engl.) Pojam u dizajnu, koji označuje protezanje i prmenu konstantnih stilskih oznaka ne samo na sve proizvode jedne firme već i na transportnu i prodajnu ambalažu, te na sva njena popratna propagandna sredstva počevši od listovnog papira do zaštitnog znaka.
KUĆNI ZNAK (nem. Hausmarke) Figurativni ili geometrijski simbol raspoznavanja jedne kuće, u prvo vreme postavljan na površinu ključnog kamena na nadvratniku ulaznog portala. Na osnovu kućnog znaka nekada su davani nazivi pojedinim kućama (kučno ime, na pr. "kod labuda"), čak i u slučajevima kad te kuće nisu bile gostionice. Kućni znak je preteča današnjem kućnom broju.
KULPOZNA ARHITEKTURA (nlat. culposus grešan, kriv) Naziv za arhitekturu koja ne sadrži opšte arhitektonske principe, već je sagradjena nasuprot njih. Takodje, pojam se odnosi na svetovnu arhitekturu, nasuprot crkvenoj.
KULTURA STANOVANJA Naziv za skup normi, standarda, načina ponašanja u jednoj stambenoj zajednici ili stambenoj jedinici, koje određuju čovekov odnos prema prostoru, drugi mstanovnicima i korisnicima tog prorstora, aktivno učestvujući u njemu. Mozemo govoriti o k.s. kao urbanoj kulturi, kulturi stanovanja na selu, u gradu, o kulturi stanovanja u individualnom stambenom objektu u kolektivnoj stambenoj zgradi. Takođe, možemo govoriti o tradicionalnim kulturama stanovanja, vezanih za pojedina područja i različite vremenske epohe, kao na pr. k.s. u preistorijskim kulturama, antičkim kulturama, srednjem veku, k.s. u doba renesanse ili o savremenoj k.s. K.s. danas predtsavlja značajno razvijen sistem normi koje određuju ponašanje pojedinca i grupa u jednoj stambenoj zajednici. Na k.s. utiču spoljašnji uslovi: razvijenost infrastrukture, opšti nivo standarda i kvalite zivota uopšte.
KULTURNI KONTEKST I ARHITEKTURA U savremenom smislu pojma, predstavlja arhitekturu koja je neposredno i neodvojivo vezana za kulturni kontekst – tradiciju, istoriju, filozofiju, sociologiju jednog područja na kojem se gradi. Postoje mnogobrojni pravci koji se okreću ka arhitekturi u njenom kulturnom kontekstu, a medju njima su najkarakterističniji: vernalkularna arhitektura, tradicionalna arhitektura, folklorna arhitektura, arhitektura istorijskih stilova, klasična arhitektura i dr. U savremenom smislu, postoje mnogobrojni pokušaji projektovanja i gradnje arhitekture vezane za kulturni kontekst: Medju najznačajnijim predstavnicima povog pokreta, ubrajaju se David Lea, Gianni Pattena; Hans Hollein sa “Vulcania”, European Center of Volcanism, St. Ours-les-Roches, Auvergne, France (1994-2001), Municipal Museum Abteiberg, Moenchengladbach, Nemačka (1972-82); grupa SITE, “Forest Building”, Richmond, Virginia, SAD (1980), “Rainforest Showroom”, SITE, Hialeah, Florida, SAD (1979), “Avenue Five”, World Expo, Seville, Španija (1992), Museum od Islamic Arts, Doha, Qatar (1997); David Arkin, “Mary, Star of the Sea Church”, Gualala, California, SAD (1995); Van den Ryn Architects, Real Goods Solar Living Centar, Hopland, California, SAD (1996); Fay Jones and Associates, Thorncrown Chapel, Eureka springs, Arkansas, SAD (1979-80); Antoine Predock, Rio Grande Nature Center, Albuquerque, New Mexico, SAD (1982); Renzo Piano, Jean-Marie Tjibaou Cultural Center, Noumea, New Caledonia (1992-98).
KURVATURA (od lat., ital. curva krivina, luk, pregib, nem. Kurvatur, engl. curvature) V. Zakrivljenost. Prevoj, savijanje, zakrivljenost. 1. Jedva primetno, mada za ukupnu celovito proporcionalnu pojavu građevine veoma značajno zakrivljenje osnovnih horizontalnih linija neke građevine (stilobat, grede itd.), najčešće kod antičkog hrama.
2. Zakrivljena osnovna projekcija svodnih rebara, poglavito u periodu kasne gotike.
KVADRATNI RASTER Naziv za raster koji čini mreža sa kvadratnim poljima.
Kvadratni raster predstavlja raster koji je formiran od mreze kvadrata. Njega srećemo još kod Egipćana (nekropola u Tebi, hatorski kapitel) u obliku mreže od 6x9 kvadrata. U ital. renes., k.r. primenjujeCesariano, a u franc. renes. Filibert Delorme, na crtežima klasičnih redova arh. Takođe, srećemo primere kad je k.r. istovremeno i modularna mreza.
KVADRATURA U ARHITEKTURI (od lat. ital. quadratura, nem. Quadratur, engl. quadratura) 1. Pojam predstavlja proporcioni ključ za određivanje odnosa masa delova jedne građevine postavljenih jedan iznad drugog i u međusobnim odnosima delova građevine, u odnosu na ukupnu građevinu i njene ukupne proporcije. V. Proporcije.
Kvadratura je srednjev. sistem proporcionisanja koga nalazimo u horizontalnim i vertikalnim projekcijama rom. i got. građevina, više kao konstrukcioni princip. K. je veoma jednostavan sistem izdvajanja dimenzija iz polazne slike proporcija, kvadrata ili osmougaonika na način kako su to radili stari kamenoresci i graditelji. Odnos strane i dijagonale kvadratnog korena broja 2 kvadrata javlja se u raznim kombinacijama u delima graditelja sred. v. i nesumnjivo ima opštu primenu. Jedna od tema je pravougaonik 1: koren iz 2, koji deljenjem na polovine zadrzava osnovnu proporcijsku osobinu.
2. Trompe l oeil arhitektonsko slikanje zidova i plafona. U XVII i XVIIIv. Često su je izvodili putujući slikari, specijalizovani za slikanje kvadrature, koji su bili poznati kao kvadraturisti.
KVADRIPARTITAN Načinjen iz četiri dela, iz četiri celine.
KVADRIPARTITNA OSNOVA Osnova jednog arhitektonskog objekta koja je projektovana iz četiri kompoziciono, funkcionalno i konstruktivno zasebne celine.
KVALITATIVNO U ARHITEKTURI Naziv za osobinu jedne arhitekture, suštinu, kakvoću forme jednog arhitektonskog objekta.
KVALITETPROSTORA Teškoće oko ovog pojma uvek rastu, jer se on ne može odvajati od njegovog neposrednog korisnika, za koga savremeni filozof veli: “moderni čovek sve manje ima smisla za jednostavne životne vrednosti ..u stvari, preokupiranost sredstvima ubija radost u životu i svaku kreativnu spontanost”. No, i ovaj današnji korisnik koji prema svome uverenju, živi u “poređanim kućama”, u kavezima, itd., kao i njegovi preci u svim vremenima urbanizacije, iskazivali su svoje nezadovoljstvo životnim ambijentom. Fizička i psihička skučenost korisnika, sa različitim posledicama pojedinačnog, pa i grupnog ispoljavanja, postali su predmet ispitivanja mnogih disciplina. Samo njihovo stanje izazivalo je potrebu trazenja boljih modela, nekog boljeg i organizovanijeg društva od Roberta Owen-a do Martina Heidegger-a u Evropi, pri čemu se ni jedan od ovih teorijski pristupa nije mogao osloboditi ograničenja postavljenog sistema, ili su na biblijski način razvijali svoj san o mnogo moći sa malo sredstava.
Da se u okviru arh. ovaj pojam razume, objasni, potrebno je da se izjasni o sledećem:
1. da li priznajemo potrebu najšireg područja rada za definiciju pojma i njegovih kvaliteta u čijem delovanju se arh. uočava kao deo svih dejstvujućih polja;
2. da li želimo izmenu dosadašnjeg načina proučavanja ovog problema;
3. da li se možemo kloniti uobičajenog amaterizma, gde disciplinarna pitanja pokušavamo rešavati zadiranjem u druga disciplinarna polja.
Ima više odgovora u određivanju pojma kvaliteta prostora, pre svega stanovanja, koji predstavljaju sledeća stanovišta:
1. Da se prostor, posebno prostor stanovanja ne razlikuje od bilo kog drugog društvenog prostora. Tako se kavlitet, priznat u opštem problemu, razvoju prostora moze jednostavno smatrati i kvalitetom stanovanja. Tu se pod njim podrazumeva broj i odnos sfera delovanja u grupisanim delatnostima, čime se omogućavaju predviđena i sva promenljiva opštenja u budućoj sredini. Procenjuje se njegova delatna strana, forma i smisao - uspešnost zahvaćenog prostora i svi njegovi stepeni uključivanja; smisao njegovog postojanja odmeravamo količinom promenljivih polozaja, rasporeda u celokupnoj sredini, prema hijerarhijskim uslovima sredine.
2. Problem teritorije u najširem smislu i posebno kao gradska, odnosno, seoska. Sve društvene akcije što izazivaju pokretljivost na ovim teritorijama, u smislu organizovanog prostora čine da se poremeti osnovna ravnoteža prema prirodnoj sredini - do ukidanja tog osnova - to se dešava, u jednom slučaju njenim napuštanjem i u drugom, da grupisanje ljudi i sredstava na takvoj teritoriji pređe sve, razvojem utvrđene granice. Širenbjem gradskih teritorija vrše se takvi utcaji na nju, da se posledice ovoga pažaju u nepremostivim problemima u budućnosti.
3. Raskorak razvoja stana i stanovanja javlja se prvenstveno kao posledica društvene efikasnosti - teznje za postizanjem sve većeg broja jedinica; u postupku vrši podelu rada između prostora u velikom i malo; ova granica je veoma čvrsta, čime su ukinute sve mogućnosti za ispitivanje, predviđanje i drugih potrebnih mesta za opštenje pojedinaca i grupa. Ta granica je istovremeno ukočila i razvoj samih jedinica.
KVALITETSREDINE Iskazuje se prvenstveno odnosima individualne i kolektivne sfere, to su mogućnosti da korisnik ova svoja dva polarna stava u prostoru zadovolji i da među njima bude obezbeđen čitav niz prelaznih oblika. Ovaj se utvrđuje na svim nivoima obuhvatajući delovanje individue, porodice i raznih vrsta kolektivnog opštenja. Površine su prema individui ili kolektivu strogo ili delimično podeljene uz mogućnosti i međusobnog prodiranja, zamenjivanja i sl.
Ako nešto u ovom pravcu možemo označiti kao humano, onda je to svakako baš, kakve i koje sve pojave individualnog i kolektivnog ispoljavanja predviđamo ili kako je to S. Giedion formulisao: “pravo pojedinca i pravo zajednice međusobno se uslovljavaju”.
KVANTITATIVNO U ARHITEKTURI Osobina arhitekture obzirom na količinu, veličinu, merljivost prostora i prostornih elemenata.
KVINTAUARHITEKTURI Kvinta, kao interval C:G (broj titraja 256:384), sa svojim odnosom = 2:3 odgovara grubom odnosu stupnjevanja niza zlatnog preseka koji počinje sa 1. U građevinskim merama ona odgovara: 500 : 750 ili 50 : 75; 1.000 : 1.500 – 100 : 150 itd.
LABEL, LEJBL (engl.) 1. U današnjem smislu eči, etiketa, nalepnica na kojoj se nalazi ime proizvodjača, opis proizvoda i uputstvo za upotrebu. 2. Traka ili svitak sa posvetom. 3. Vrsta ornamentalnog pervaza u vidu pravougaone okapnice. 4. Pokrivni profil u kasnoj gotičkoj perpendikularnij i tudorskoj arhitekturi, koji se horizontalno proteže iznad topa zidnog otvora, okrećući se u krajnjim tačkama na dole pod uglom od 900, završavajući se na mestima koja se nazivalu label-stops. Često vrlo razradjeno dekorativno ornamentisan. Dok se termin primenjuje za rektangularne kapljičaste profile (koji često formiraju spanrele izmedju donjeg četvorocentričnog ili tjudorskog luka i labele), takodje se može primenjivati i za odredjene zakrivljene pokrivne profile. 5. Rektangularan tablet, uokviren ili ravan, sa klinasto oblikovanim ispadima sa suprotnih strana, čest u neoklasičnoj arhitekturi, ali sa poreklom u romanskoj arhitekturi, gde je upotrebljavan za inskripcije.
LAKA GRADNJA, LAKA MONTAŽNA GRADNJA Gradjevinski konstruktivni sistem koji uključuje elemente za gradnju koji su laki za manipulaciju jer ne traže upotrebu dizalice ili krana. Elementi su takodje laki za montažu, jer ne iziskuju upotrebu mašina niti posebnih alata. Laka gradnja je laka u pravom smislu reči, mada to nije značenje reči lak. Laka gradnja može da bude prefabrikovana gradnja ili gradnja na licu mesta. Često se laka gradnja odnosi na gradnju tavanice ili krovne konstrukcije, dok izradu temelja najčešće nije moguće izvesti u sistemu lake gradnje. Laka gradnja se može primeniti i prilikom izrade enterijera, putem upotrebe lakih drvenih ili gipsanih ploča za izradu zidova ili plafona. Kuće napravljene u lakoj gradnji zovu se barake ili drvene kuće ili su to jednostavno prefabrikovane kuće.
LAKAT Naziv za osnovnu meru u graditeljstvu, antropomorfnog karaktera, proisteklu iz duzine ljudskog lakta. Prvi primeri upotrebe l. kao mere poznati su u periodu građ. starog Vavilona. Stari Egipćani svoje građevine mere narodnim ili kraljevskim laktom, 45cm i 52,5cm, ili 52,3-52,85cm po Laveru. L. u ruskom graditeljstvu iznosi 54cm, a tzv. manji lakat 38cm. Vitruvije l. naziva Cubitus. U periodu renes. susrećemo modularnu podelu gde je 1 lakat=6 palmi=24 digita.
LAMELA, URBANISTIČKA U urbanističkom smislu, lamela je jedan objekat izdvojen od drugih posebnim ulazom i unutrašnjim komunikacijama. U jednom stambenom bloku, lamela je izdvojena stambena celina od drugih stambenih celina. Gradnja u fazama podrazumeva posebnu izradu objekata lamela u različitom vremenskom periodu.
LAMELNA GRADNJA Podrazumeva izgradnju jedne urbanističke celine po lamelama.
LANDSCAPE ARHITEKTURA, PEJSAŽNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturi, kod koje je predmet oblikovanja otvoreni prostor, vrt, bašta, park ili vrtno, parkovsko naselje. L.a. koristi elemente pejsaza za svoj izraz: slobodne površine, zatravnjene površine, brezuljke, habituse drveća, cveće, rečne tokove, jezerca, fontane, vodoskoke, zive ograde, ružičnjake, alpinarijume, oranzerije, staklene bašte, gazebo-e, senice, paviljone i druge arh. elemente.
LARPURLARISTIČKIFORMALIZAM V. Larpurlarizamuarhitekturi. Predstavlja najomiljeniji primer rasprostiranja formalizma, a ispoljava se u primeni raznih istorizujućih stilskih motiva, predfabričkih proizvoda u gipsu, veštačkom kamenu, terakoti i metalu po vernim otiscima prvobitnih uzora u kamenu kojima se konstruktivni zidovi jednostavno izlepljuju, kao: vencima, zuboredima, karijatidama i atlantima, konzolama, kapitelima i zabatima, glavama ljudi, lavova i drugih životinja, vazama i motivima iz biljnog carstva. Sličnu vrstu formalizma predstavljaju fasade zgrada izrađene u imitaciji raznih stilova i uzora. Formalistička arh. maltera, malterskih surogata i predfabrikata daje jednom gradu preko fasada pojedinih zgrada lazan reprezentativni karakter.
LARPURLARIZAMUARHITEKTURI (franc. l’art pour l’artumetnostradiumetnosti) Larpurlarizam je plod neprikosnovenosti akademizma. Na polju umetničkog stvaralaštva označuje onu vrstu delanja koja ne smera ni za kakvim funkcionalnim opravdanjem korišćenog dela i njegove svrhovitosti kao celine ili izvesnih njegovih detalja, već delo ili njegove elemente postavlja samo sebe radi, izričito u cilju produbljavanja umetničkih utisaka, tobože dubokih. POšto svoje proizvode smatra vrhuncem umetničKog kreiranja, l. predstavlja u stvari izraz umetnosti radi umetnosti, samom sebi svrhu, bez ikakve idejne ili sadrzajne podloge. Podudarnost ideje i sadrzajnosti malo kad je postignuta.
Larpurlarizam se u snažnoj meri ispoljava na polju arhitekture u kome unošenjem arhitektonskih, ornamentalnih i figuralnih ukrasa i dela u stvari nefunkcionalnih, izvodi pravi trijumf mrtvih kulisa i narativnih dodataka bez kojih može svako iole vrednije arhitektonsko delo da opstoji. Sami ti ukrasni elementi, naime, skoro redovno ne predstavljaju ni sami za sebe vrednosrt kao arhitektonska, ornamentalna ili figuralna plastika, a ukoliko je možda i predstavljaju, u većini slučajeva ne dolaze do izražaja.
L. ima svoj plen ne samo u pogledu pojedinosti na građevinama zbog njihovih pozamašnih investicionih troškova, već i kod podizanja čitavih objekata, paviljona, mauzoleja, šturih kulisa u znaku totalnog dekorisanja bez ikakve funkcionalne uloge, gde njegovi proizvodi ne sluze nikakvoj stvarnoj potrebi.
LASSEZFAIRE (franc. ostavitikakvimjeste) Pojam koji je predstavljao bitan princip arh. i urban. u vreme romantizma, prema kojem je područje na kojem je vršena gradnja jedne kuće ili vile, ostavljeno u svom prirodnom stanju i karakteru divlje prirode, nedirnutog zelenila, sa što manje intervencija u parteru. Ovakav stav je proizašao kao reakcija ili negacija stava baroka koji je podrazumevao obrađenost i najmanjeg dela partera jednog objekta i predstavljao je preuređenost jednog terena. Takođe, pojam se koristi i u arhitektonskoj rekonstrukciji, kada se ostavljaju delovi prethodnog stanja jedne građevine u stanju u kakvom su zatečeni, da bi se ostvario kontrast ili da bi se pružila informacija o nekadašnjem izgledu građevine.
LATENTNESTRUKTURE Naziv za skrivene, oku nedostupne predstave o jednoj urbanističkoj strukturi, koje ne mogu da budu viđene golim okom. Ovakve predstave nose snazan uticaj istorijskih perioda i ispoljavaju se prilikom rekonstrukcije i restauracije jedne urbane sredine.
LATERALAN (l. lateralis) Bočni, pobočni, sa strane, sporedni; lateralni naslednici naslednici sa pobočne linije; lateralno srodstvo srodstvo po pobočnoj (ili: sporednoj) liniji.
LAVIRINT, ARHITEKTONSKI PROSTOR, LABIRINT (grč. laburintqoz) Lavirint, u arhitektonskom smislu, je naziv za jedan arhitektonski prostor koji je načinjen u vrlo komplikovanoj shemi zidova i prolaza medju njima, da je posetiocu izuzetno otežano snalaženje u njemu. Poznat je lavirint u antičkoj grčkoj mitologiji koji je vodio do mesta gde je živeo Minotaur koji je proždirao svoje žrtve izgubljene u njemu. Moguće je da je formu lavirint preneo iz forme ornamenta meandera, koji je opet nastao iz veoma zamršenog i komplikovanog toka reke Meander u Grčkoj. Osnova lavirinta često je primenjivana kod popločavanja podova antičkih rimskih palata, a zabeleženi su pokušaji projektovanja gradova u obliku lavirinta, koji je trebalo da onemogući i zbuni eventualnog osvajača. Kasnija upotreba lavirinta odnosila se na vrtnu arhitekturu, naročito u periodu baroka, gde su podizani lavirinti od žive ograde, koji su predstavljali mesta za razonodu šetača. Nobl šetači su se gubili u obilju prolaza lavirinta i tu ostajali satima tražeći izlaz. Mnogi lavirinti, gradjeni u vrtovima palata evropskih velikodostojnika i vladara, zadržali su se do danas.
LAŽNA ARHITEKTURA (Scheinarchitektur) Iluzionistički naslikana ili putem reljefa prikazana arhitektura, koja prostorno ne postoji. Laznu arh. pre svega pronalazimo kod crkvene gradnje u doba baroka, u vidu arhitektonskog slikarstva, gde ima karakteristike iluzionističkog produbljivanja ili proširenja prostora u kojem se nalazi.
LAŽNA FASADA (nem. Blendfassade) Naziv za frontalnu fasadu jedne građevine, najčešće u periodu renesanse i baroka, koja ima svoju samostalnu prostornu kompoziciju, nezavisnu od kompozicije objekta građevine iza nje. L.f. su građene najčešće kod crkvenih objekata koje je trebalo da svojom pojavom načine veličanstvenim i monumentalnim, mada oni u unutrašnjosti to nisu bili. L.f. su građene velelepne, od plemenitih i skupocenih materijala, da bi dočarale raskoš i bogatstvo objekta iza njih. Međutim, ovaj princip arh. projektovanja je u modernoj arh. odbačen, kao neprirodan, lažan i neiskren pristup. Moderna arh. je naglašavala slobodno stojeću zgradu, kod koje su sve četiri fasade bile jednako tretirane.
Lažna fasada nekog arhitektonskog objekta, najčešće crkve, ne odražava unutrašnju formu tog objekta, niti konstruktivnu strukturu, već je izvedena potpuno samostalno, neovisno od građevine na kojoj se nalazi. L-f. je građena da bi zadovoljavala stilske i estetske karakteristike neke građevine i dala joj monumentalni karakter, bez obzira na stvarnu formu i njene stvarne dimenzije. Ukoliko posmatramo poprečni presek ovakve građevine i uporedimo ga sa fasadom, uočljivo je neslaganje ova dva gabarita. Čak i danas, u savremenoj arhitekturi, česti su primeri lažne fasade, najviše kod fasada tzv. "zid zavese", gde proporcije i fasadna podela često ne odgovaraju prostoru same građevine.
LAŽNA GRADJEVINA (engl. sham) Termin iz perioda XVIII veka za lažnu “ruinu” ili drugu gradjevinu podignutu samo radi efekta. Lažna gotika je naziv za “gotičke” gradjevine Batty Langley.
LEPTIROV PLAN (engl. butterfly plan) Tip plana popularan za vreme perioda Arts and Crafts sa krilima koja se simetrično protežu pod uglom izvan centralnog korpusa arhitektonskog objekta, nalikujući na leptira.
LIBERALIZAM U ARHITEKTURI, LIBERALNA ARHITEKTURA Način poimanja arhitekture, prvenstveno tokom procesa arh. projektovanja koji sadrži osnovne karakteristike slobodnog određivanja kako cilja objekta koji se želi postići, tako sredstava koja se koriste da bi se do njega došlo. L.a. u osnovi predstavlja nameru arhitekte ili njegovu viziju da pomogne drugima, uprkos njihovim željma, što u velikom broju slučajeva dovodi do krutih kompromisa.
LIBERTARIJANSKI ANARHIZAM U ARHITEKTURI, SLOBODNJAČKI ANARHIZAM U ARHITEKTURI Pojem se vezuje za arhitektonske koncepte individualaca, koji nisu ni u kakvoj vezi sa poznatim ili tekućim arhitektonskim konceptima ili stilovima. Arhitekte libertarijanci sprovode svoje individualne koncepte na jedino njima znan način i predstavljaju ih publici često u njihovom neobičnom i nesvakidašnjem sjaju. Ovakva arhitektura oslobodjena je svih stega i ograničenja i često donosi potpuno nova shvatanja prostora i čoveka u njemu. Jedan od začetnika libertarijanskog anarhizma bio je i Antoni Gaudi, a predstavnik ovog shvatanja poslednjih godina dvadesetog veka bio je Hundertwasser.
LICITACIJA Nadmetanje putem direktnih ili ofertalnih ponuda za dobijanje posla oko izvršenja neke gradjevine. Kao podloga za obavljanje licitacije služi licitacioni elaborat koji obično sadrži: glavni projekat, predmer, cenovnikradovai predračun i opšte gradjevinske uslove i tehničke uslove.
LIFE CONDITIONING Pojam je u urbanizam i arhitekturu uveo Cedric Price, kao tezu o odredjenju normi ponašanja, poznavanja veština i obučenosti i ideja o kojima se ne raspravlja jer se one ne dovode u sumnju. Predstavlja skup normi ponašanja u urbanom tkivu, u sadejstvu sa njim i njegovim zahtevima.
LIK, FORMA (lat. oblik) Oblik, izgled, lik, spoljna strana. Takođe i naziv za objekt, pomoću kojeg se određenoj materiji daje oblik (na pr. naprava, negativ, kalup u koji se uliva metrijal u tečnom stanju: metal, vosak, plastika i dr.; željezni okvir, pomoću kojeg se u štamparstvu sastavlja stranica i sl.
U umetnosti, metrijalna konkretizacije kompozicione zamisli, bitni element izraza uslovljen sadržajem; izgleg, u kojem se stvar ukazuje očima i svesti; sva sredstva umetničkog izražavanja. E. Claparede je definisao formu kao “autonomno jedinstvo koje manifestuje unutrašnji solidarnost i koje poseduje unutrašnje zakone”, a H. Focillon utvrđuje da “umetnik na neki način misli i oseća direktno u formama, kao što drugi osećaju rečima”.
LINEARAN (l. linearis) Crtast, koji ima oblik linije ili crte; linearna jednačina mat. jednačina čija je nepoznata, odnosno nepoznate, na prvom stepenu; linearna taktika voj. način borbe sa rasporedom trupa u dugim linijama; linearni crtež crtež izrađen u linijama, tj. skica, nacrt, kontura.
LINEARAN CRTEŽ Crtez kod kojeg je predmet prikazivanja izveden samo linijom, obrisom ili konturom, a bez senčenja. Najstarije je sredstvo lik izrazavanja. U slikarstvu se kao linearnost obeležava onaj način izražavanja, koji daje prednost liniji, obrisu i površini.
LINEARNA PERSPEKTIVA U linearnij perspektivi, etimološki “jasno videti”-predmeti se na ravnoj površini predstavljaju onako kako izgledaju, nezavisno od njihovog stvarnog oblika i njihovih apsolutnih prostornih odnosa. Čitava slika ili čitav projekt važi samo za jednu tačku gledanja posmatrača.
LINEARNA ŠEMA, LINEARNA ŠEMA OSNOVE, LINEARNA ŠEMA FASADE Naziv za prikaz osnove ili fasade jednog građ. objekta putem šematskog crteža osnovnih kontura objekta, odnosno, putem konturnih linija.
LINEARNE STRUKTURE U arhitekturi, a najčešće u urbanizmu, predstavljaju čest postupak u formiranju arhitektonskog ili urbanog ambijenta gde kretanje i linearni saobraćajni sistemi određuju i samu morfologiju (Soria y Mata, Le Corbusier - Alzir, Park Hil u Šefildu, Tuluz le Miraj, Candillis/Josic/Woods, itd.
U mnogim rešenjima oblika “gradskog zida” (Broek i Bakema za poldere, Tange za Skopje itd.) linearnosrt elemenata nije zasnovana samo na kretanju nego i na zatvaranju prostora i simboličnoj “zaštiti”. Treba reći da se linearne forme često kombinuju u radijalne, kako je rađeno na nekim primerima varijantnih studija i razvojnim analizama Vašingtona, ranijim projektma Comey-a za “zvezdast grad”.
LINIJA (lat. linea, engl. line, franc. ligne, nem. Linie, ital. linea) 1. Crta, potez, pravac, niz, red, nit; mat. idealno prostiranje u dužinu, bez debljine i širine; u mat. geogr. ekvator; u genealogiji i nauci o nasledstvu: niz srodstava koji potiče od jednog zajedničkog praoca ili osnivača porodice (prava, pobočna, uzlazna, silazna linija); voj. taktički raspored trupa u dugačkom frontu i sa malom dubinom; stajaća vojska (sem garde); fig. pravac i načela kojih se čovek pridržava u životu (on je ostao na staroj liniji, tj. ostao je veran svojim načelima); takvo shvatanje nije na liniji = nije u skladu sa načelima, napr. stranke. 2. Crta, osnovno sredstvo izražavanja u crtežu, u arhitekturi, slikarstvu, vajarstvu i gotovo svim primenjenim umetnostima. Linijama se mogu likovno ostvariti najrazličitiji oblici figura i predmeta - bilo dvodimenzionalno, bilo kao privid prostornosti; one mogu izraziti i statičko stanje i pokret.
Po definiciji, linija je geometrijski niz kategorički definisanih tačaka. U stvari, linija je samo rezultat odnosa drugih geometrijskih kategorija - projekcija preseka površina. Tako je prava linija presek dveju ravni, a duž njena ograničena vrednost.
Njena svostva su kontinualnost u kretanju uniformnost u svim tačkama i nepromenljivost u smeru. Ova svojstva prava linija prenosi i na oblike koje konstituiše, a preko ovih daje osnovni karakter delu. Snaga njene ekspresije sublimisana je u njenoj strogosti. Otuda su dela ortogonalne arhitekture i karakteristična baš po svojoj strogosti, uniformnosti i jednostavnosti koje joj nameće prisutnost i dominacija prave linije.
“Prava linija je bogohulna. Prava linija nije stvaralačka nego reproduktivna. U njoj ne boravi božansko, duh čovečiji, nego lenja želja za lakoćom, odsustvo refleksije o mnoštvu”. To je stav negacije u odnosu na arhitekturu purizma i pravih linija, koji iskazuje Friedrich Hundertwasser.
Izlomljena linija nastaje naglom promenom smera kretanja. Ta naglost promene odrazava se i na delima arhitekture u kojima je dominantna prisutnost vrlo dinamičnih oblika izlomljene linije. Dela gotike su nastala u igri izlomljenih linija koje i daju osnovni karakter njene ekpresije.
Kriva linija izražava određene zakonitosti kretanja tačke i bogatstvo svojih pojava predaje oblicima koje formira. Arhitektura krivih linija sugeriše pokret, simbolizuje zivost i optimizam. Barok, a naročito rokoko, predstavljaju vrhunac upotrebe i zloupotrebe krivih linija.
LINIJA HODA Prave stepenice imaju na svakom mestu istu širinu gazišta. Kod zavojnih i zavojitih stepenica stepenice imaju klinast oblik, pa im je širina veća na spolljnoj a manja na unutrašnjoj strani stepenice. Širina stepenica se odredjuje na liniji hoda. linija hoda je zamišljena linija po kojoj se, uglavnom, najviše gazi po stepenicama. Kod pravih stepenica, pošto su stepenice po celoj dužini iste širine, ova linija označava samo pravac penjanja pa se crta u sredini. Medjutim, kod klinastog oblika stepenica, tj. kod zavojnih i zavojitih stepenica, linija hoda označava liniju najpovoljnijeg hoda pa se na njoj i razmerava širina stepenica. Zbog toga njeno mesto ove ima naročiti značaj. Kod manjih širina kraka 90-100 cm linija hoda ide po sredini zavojnih stepenica, tj. na 45-50 cm od spoljne širine strane. Kod većih širina linija hoda je prema mišljenju nakih autora na 45-50 cm od spoljne širine strane, a prema drugima od unutrašnje uže strane. Bilo na koji način da se usvoji, potrebno je voditi računa da uži deo klinastih stepenica ne bude manji od 10 cm.
LINIJA TERENA U uzdužnom profilu puta itd. linija koja predstavlja razvijen presek vertikalne ravni, povučene najčešće kroz osu puta, sa terenom. To je linija nepravilnog toka koja nam pokazuje konfiguraciju terena po osi puta i dr.
LINIJA, URBANISTIČKA Urbanističke linije se ograničavaju samo na jasno linijski svedene uske “koridore” fizičkih struktura koje ne obuhvataju ili sasvim malo obuhvataju okolinu. Tipični model urbanističke linije predstavlja londonski Regent’s street.
LINIJE IZOHIPSE Krive linije na kartama i planovima koje spajaju tačke istih visina.
LINIJSKI SISTEMI KONSTRUKCIJA Ovi sistemi obično prenose opterećenje u ravni koja seče presek u jednoj od njegovih osa simetrije. Mnogo je opštije opterećenje koje leži u ma kojoj kosoj ravni. Opterećenje je rasporedjeno duž ose sistema po odredjenom zakonu, kontinualno ili diskontinualno. Načelno, ono može biti bilo kog pravca i smera prema osi sistema. Proračun se sprovodi projektovanjem opterećenja na osu i uzimanjem ove i upravne komponente na osu sistema. Linijski sistemi imaju visinu i širinu nosača istog veličinskog reda; njegova je dužina znatna u odnosu na druge dve dimenzije.
LITERALIZAM, ARHITEKTONSKI U arhitekturi, naziv za doslovnost, bukvalnost, zanemarivanje duha i duhovnog rada zbog krutog i slepog pridržavanja napisanog. Arhitektonski literalizam se javio prilikom vernog prenošenja opisa antičkih gradova i njihovog ugradjivanja u projekte i arhitektonske kompozicije uperiodu renesanse. Karakterističan je za prenošenje kanona antičkih uzora i njihovo ugradjivanje u klasicističku arhitekturu. Zadržao se sve do danas, kad je prisutan u vernom kopiranju principa postmoderne arhitekture i dizajna.
LIVING CITY (engl. grad koji živi) Pojam grada kao živog organizma, grada situacija, koji pokazuje različite aktivnosti koje, međusobno spojene, kreiraju jedan događaj ili sistem koji je veći od zbira svojih delova. Pojam je nastao nakon izložbe grupe Archigram 1963.g. na kojoj je grupa pokazala trenutnost u urbanoj proizvodnji: grupa je prikupila slike bilo kojeg dela grada i prikazala ih kroz prihvaćenu pop - ikonografiju: astronauta, supermena robotmena i žene, ali ih je prikazala na način i sa porukom koja je bila nova za arhitekturu. Grad nije viđen kao arhitektura (hardware), već kao njegovi stanovnici, u njihovim dnevnim “situacijama” (software). Mada grupa Archigram ovom izložbom nije proizvela bilo kakav radikalan pomak, ono što je ipak uspela, bilo je postavljanje i širenje definicije onoga pod čim bi arhitekt mogao da smatra svoje poreklo, izvorište: posledice koje su međusobno povezane i koje na taj način proizvode bilo koju moguću situaciju.
LIVING CITY U URBANIZMU Pojam je u urbanizam uveo Frank Lloyd Wright sa razmatranjem grada kao živog organizma, jedne organske celine. Living city nije samo "grad za život", on je i "grad koji živi". Grad je organizam koji se radja i razvija se, menja se u skladu sa promenama društva, tehnologije ili promenama u zahtevima stanovništva.
Uporedjivanje grada sa živim organizmom datira iz davnih epoha. Stari Egipćani su smatrali gradove za žive organizme koji su se razvijali uporedo sa svojom majkom i maticom – rekom Nil. Stari Etrurci svoje gradove osnivaju u ceremoniji radjanja, poput ceremonije izrastanja jednog živog organizma. Mnogi paganski kultovi smatrali su majku Zemlju za praizvor svih gradova – živih bića, koja se radjaju, rastu i umiru.
LOFT (engl. potkrovlje, galerija u crkvi, golubarnik, golubinjak) 1. Naziv za stambenu jedinicu u potkrovlju ili u gornjoj etaži jednog objekta. Takodje, stambeni prostor koji ima karakteristike hale, odnosno, prostora velike zapremine. Loft je prostor nalik hali, visokih plafona i jednostavne prostorne organizacije. U gradskom tkivu, moguće je dobiti prostor lofta rekonstrukcijom prostora jednog magacina ili fabričke hale. Loft je pogodan za atelje, slikarsku ili vajarsku radionicu. U principu, to je često stambeno – radni prostor. 2. Uzdignuta platforma, ili galerija unutar velike sobe ili hola, kao što je excuborium ili stražarski loft (kao na pr. u opatiji St. Alban-a, Hertfordshire). Takodje, poznat je i orguljni loft u crkvi.
LOGIČKA TRADICIJA U ARHITEKTURI (engl. logical tradition) Pojam je u arh. uveo Charles Jencks a predstavlja arh. zasnovanu na strukturnoj, konstruktivnoj, funkcionlnoj logici. Najbliži shvatanju arhitekture u smislu njene logičke tradicije, bili su japanski metabolisti: Kenzo Tange (paviljon Expo 70, Osaka), Kiyonari Kikutake (Landmark tower, Expo 70, Osaka), Kisho Kurokawa (Takara Beautilion, Expo 70, Osaka), zatim Peter Cook (Montreal Tower projekt, 1964.g.), Buckminster Fuller (Union Tank Car Company, Louisiana, 1958.), Pier Luigi Nervi, Ezra Ehrenkrantz i dr.
LOGO (od grč. logoz razum, govor) U dizajnu, u lingvističkom ili grafičkom smislu, naziv jedne kompanije, nekog proizvoda ili zaštitni karakteristični znak u nekoj marketinškoj kampanji. Logotip je grafički zaštitni znak imena jedne kompanije ili nekog proizvoda.
LOGOTIP Naziv za ime jedne kompanije ili ime jednog proizvoda, patenta i sl., koje je zaštićeno i projektovano upotrebom posebne vrste slova, fontova, boja i sl. Logotip može da bude i opšti grafički znak, a može da sadrži jednu karakterističnu sliku: životinje, grafički simbol i sl. U tom smislu, govorimo o zaštitnom znaku ili grafičkom zaštitnom znaku.
LOKACIJA, ANALIZA LOKACIJE Vreše se sledeće analize lokacije: analiza karakteristika lokacije, analiza specifičnosti lokacije, analiza ograničenja lokacije, prostorne mogućnosti lokacije, razvojne mogućnosti lokacije, analiza veze lokacije sa ostalim urbanim tkivom, analiza saobraćajnih veza, analiza vizura, snabdevenost lokacije, zelenilo na lokaciji, nasledjena gradnja na lokaciji i dr.
LOKACIJA, TEORIJALOKACIJE Autor prve opšte teorije lokacije bio je Alfred Weber. Pod značajnim uticajem (Tinena, Launharta, Rošera i Šeflea), Weber je stvorio teoriju o pet stratuma koji opredeljuju lokacione strukture. Prvi je poljoprivredni stratum koji proizvodi neophodna sredstva za opstanak. Ovaj stratum predstavlja geografsku osnovu za druge stratume. On predodređuje u prvoj instanci lokaciju primarnog industrijskog stratuma, koji proizvodi za poljoprivredni stratum. Primarni industrijski stratum služi kao potrošačko tržište sa sekundarni industrijski sytratum. Treći stratum se sastoji iz brojnih substratuma. Ova tri stratuma sačinjavaju srž, jezgro ekonomskog sistema. Četvrti stratum, centralni stratum je nezavisan od prva tri. Njega čine uprava i poslovni akteri sa organizacionim i menadžerskim funkcijama, zatim ljudi slobodnih profesija i sl. Peti stratum je centralni zavisni stratum, koji je vezan za prethodni stratum.Lokaciona struktura ovog stratuma je zavisna od snaga koje ga pokreću ili koče. Na primer, ako se poljoprivredni stratum prvi pojavi, formiranje gradova sa orijentacijomna industrijski razvoj zahteva restruktuiranje poljoprivredne proizvodnje.
U okvirima sadašnjih saznanjau teoriji lokacije, Weberovarazmišljanja deluju skromno. Ali, u periodu kada je među teoretičarima ekonomije, posebno onima u anglosaksonskoj školi, preovladavalo stanovište o prioritetu faktora vremena nad faktorom prostora u ekonomskom razvoju, njegov doprinos formiranju savremenog prostornog aspekta ekonomskog razvoja je nesumnjiv.
Sledbenici Weberovi, naročito predstavnici teorije opšte ravnoteže, unose nove elemente u teoriju lokacije. Predel insistira na supstitutarnim elementima. Polazeći od pretpostavke da su sve lokacije fiksirane izuzev lokacije preduzeća, Predel smatra da orijentacija preduzeća prema periferiji dovodi do supstitucije između troškova rada i kapitala s jedne strane, i troškova korišćenja zemljišta, s druge. Mogućnosti supstitucije nalaze se među proizvodnim faktorima, a to su zemlja, rad i kapital, čije su mogućosti analitičkih kombinacija brojne.
Englander, Vajgman i drugi stavljajući težište na transportnim troškovima kao činiocu lokacije, ispitivali su odnos između lokacije i promena. Olin proširuje ovaj princip na međuregionalni i međunacionalni promet.
Leš (Loesch) se smatra teoretičarem koji je prvi dao potpuni sistem opšte ravnoteže u kome su prikazani međuodnosi svih lokacija. Na toj osnovi je razvio svoju teoriju ekonomskih regiona. On nije konceptovao ekonomske regione na bazi mobilnosti faktora, postojanja tržišta, izvora sirovina i saobraćajnica. On je razvio strukturu regiona, u kojoj su u međuzavisnosti sve relevantne varijable.
Ajzard (Izard) za svoj doprinos teoriji lokacije kaže: “ U stvari, moj pristup je eklektički, jer proističe iz različitih elemenata različitih autora. Njegov je cilj da utvrdi principe za opštu teoriju putem svođenja bazičnih elemenata različitih lokacionih teorija u zajednički jednostavni izraz, započinjući od Veberove dogme.” Po Ajzardu opšta teorija lokacije i prostorna ekonomija obuhvataju ukupno prostorno područje ekonomskih aktivnosti, pri čemu se uzima u obzir geografska distribucija inputa i outputa i geografske varijacije u cenama i troškovima.
Huver (Hoover) smatra da je teorija lokacije podlozna promenama: menjaju se stavovi o kriterijumima lokacije pod uticajem tehnološkog razvoja i razvoja organizacionih institucija; menja se naučni instrumentarijum sticanja i proveravanja saznanja, itd. Osnovne promene su:
1. Izmenjeni su uslovi objektivne stvarnosti, finalni proizvodi i međuproizvodi su postali složeniji, povećan je broj alternativa za tehnologiju, brzina i raznovrsnost snabdevanja su odlučujući za tržište. Ova činjenica izaziva prenaglašavanje značaja lokacije.
2. Velika je promena u raspolozivosti i troškovima različitih vrsta transportnih usluga, što utiče na lokaciju. Razvoj komunikacija olakšava mobilnost investicija i širenje nove tehnologije, ali je to povećalo opasnost od proizvoljnog odlučivanja za lokaciju.
3. Promenjeni su “indeksi progresa”. Ljudi slobodnije biraju mesto stanovanja i mesto rada, a u zavisnosti od faktora kao što su: klima, kulturni nivo sredine, lepota.
4. Faktor koji utiče na čitav niz lokacionih faktora je voda. Doskora je voda tretirana kao “svuda prisutan input”. Danas je aktuelan nedostatak čiste i hladne vode. Porast korišćenja vode u industriji, porast potrošnje u domaćinstvima, hemijsko i termalno zagađenje vodenih zaliha, učinili su da voda od zanemarljivog faktora postane jedan od najvaznijih faktora lokacije.
LOKACIONI ODNOSI Opštu problematiku lokacionih odnosa najplastičnije je prikazao Loesch, svojim “trouglom odnosa” iz koga proizilaze i karakteristike i problematika lokacionog pristupa.
Prva karakteristika lokacionog pristupa je u tome što je cilj lokacije humanizacija lokacije. Analiza svakog zakona lokacije posebno pokazuje da u osnovi svake zakonitosti, čak i bez obzira na društveno-ekonomski sistem, koji neosporno utiče na određene sadrzaje, se nalazi cilj - humana lokacija čoveka ili humanizacija lokacije čoveka.
Druga karakteristika lokacionog pristupa je prostorno vremenski kontinuum. On je dat kroz odnos dva dinamična faktora: proizvodnje i čoveka i jednog statičnog, prejudiciranog faktora - lokacije. Vremensko prostorni kontinuum podleze stalno uticajima aglomeracionih i deaglomeracionih faktora.
Najznačajniji su ekonomski aglomerativni i deaglomerativni faktori. Dva procesa obuhvataju ekonomske aglomerativne faktore: lokalizacija ekonomije i urbanizacija ekonomije.
Među deaglomeracione faktore spadaju porst rente i urbanih troškova, porast troškova života i promene u ekološkom ekvilibrijumu naselja. Ovi faktori utiču da se najpre pojavi potreba za razmeštanjem industrijskih aktivnosti, zatim stambenih naselja, itd.
Treća karakteristikalokacionog pristupa je geografska distribucija input i output-a. Ona govori o mestu trećeg punkta - lokacije u datom sistemu odnosa. Lokacija je statična veličina, geografski data. Iz tog proizilazi pre svega nužnost da se čovek sa svojim aktivnostima prilagođava lokaciji. Čovek živi svuda gde može da radi, gde ima vode, gde mu klima odgovara. Međutim, lokacija nije jedna, njih ima onoliko koliko omogućava geografska struktura. Otuda se javlja i mogućnost izbora lokacije. Na izbor lokacije utiču, zakonitosti lokacije, posebne zakonitosti lokacije za industriju, za intraurbanu, za interurbanu lokaciju. Sa stanovišta regiona sve zakonitosti mogu da se svedu na dva osnovna zahteva:
1. prvi je maksimiziranje napora i faktora u stvaranju određenog socijalnog output-a, i
2. drugi je maksimiziranje socijalnog outputa uz datu sumu napora i faktora (inputa).
Suština lokacionog pristupa, koji proizlazi iz trougla odnosa, nalazi se u zahtevu za decentralizacijom aktivnosti i dekoncentracijom ljudi. Iz toga proističe i regionalni značaj lokacije. On može da se posmatra sa tri aspekta: 1. kao značaj za stanovništvo, 2. kao značaj za ekonomski razvoj i 3. kao značaj za regionalnu urbanizaciju.
LOKALAN (l. localis) Mesni, prostorni; koji je udešen prema jednom mestu, koji odgovara potrebama ili prilikama jednog mesta i njegovog položaja, koji pripada jednom mestu, koji se nalazi ili upotrebljava u jednom mestu, koji ima važnosti samo za jedno mesto; lokalna vlast mesna vlast; lokalni list mesni list, tj. onaj koji se bavi poglavito prilikama mesta u kome izlazi; lokalni patriotizam ljubav prema zavičaju, u užem smislu, i svemu što je u njemu i što iz njega dolazi; lokalni saobraćaj unutrašnji saobraćaj jednog grada ili opštine.
LOKALITET (nl. localitis) Mesto, predeo, kraj (s obzirom na njegove naročite prilike, njegov položaj i dr.).
LOKALIZACIJA (nl. localisatio) Ograničenje na izvesno mesto, na uži prostor, napr. bolesti, požara, rata itd.; određenje mesta gde se nešto zbiva.
LOKALIZAM U ARHITEKTURI Pojava stvaranja arhitektonskih elemenata i karakteristika gradnje specifičnih za lokalnu sredinu i kulturu, nastala iz osobina zatvorenosti jedne sredine i nemanja protoka informacija. Za srednjovekovnu stambenu arhitekturu uopšteno se može reći da je bila lokalistička.
LONGITUDINALAN (nl. longitudinalis) Dužinski; koji se odnosi na dužinu, dužni; uzdužni; longitudinalni talasi fiz. uzdužni talasi, tj. talasi koji se prostiru u pravcu poremećaja ravnoteže delića elastične sredine (supr. transverzalan).
LONGITUDINALAN PLAN, DUGI PLAN (nem. Langbau) Način gradnje objekta sa naglašenim poduznim pravcem, nasuprot centralnoj gradnji. Kod longitudinalnog plana dominira poduzna osa.
LONGITUDINALNA GRAĐEVINA Arhitektonski objekt kod kojega je glavni prostor formiran na taj način, da dimenzija njegove dužine bitno nadmašuje dimenziju širine. Kod toga je središnji prostor po pravilu izgrađen u okviru osnovne sheme plana pravougaonika. U užem smislu, pod pojmom l.g. podrazumeva se objekt bazilikalnog tipa, kod kojeg se unutrašnji prostor sastoji pretezno od jednog ili tri uzduzna broda.
Pojava l.g. tadira od preistorije. U suštini je koncepcija neolitskog megarona orijentisana u nizanju pristupa, pretprostora (zaštiđenog bočnim zidovima - antama) i glavnog prostora nastambe u longitudinalnom smislu. Isti karakter koncipiranja imaju prilazni popločani putevi koji vode do kultnih preistorijskih objekata. U okviru razvoja arh. starog Egipta izričiti longitudinalni karakter predstavlja kompozicija hrama, kod koje se u crescendu uz osnovni put kretanja nizu prostorni elementi prilaznog dromosa (flankiranog sfingama), peristila, hipostila i niza daljnjih prostorija sve do naosa. U ant. doba longitudinalni karakter imaju grč. stadion i pretežni deo tipoloških rešenja grč. hrama, od kojih najsavršeniji - peripteros - predstavlja jedinstveno harmoničnu kompoziciju orijentisanu prema doživljaju longitudinalnih odnosa i proporcija celog korpusa;. U sličnom smislu definisan je i rim. hram kao longitudinalna građevina. Rim. antika poznaje koncepcije tipične longitudinalne građevine namenjene javnim svrhama - bazilike - koja zbog potrebe prekrivanja što veće površine povećava svoju dimenziju u uzdužnom smislu (usled ograničene tehničke mogućnosti prektivanja prostora drvenom krovnom konstrukcijom); s tim u vezi bazilika dobija s vremenom tri broda od kojih je srednji povišen; ovo omogućuje izgradnju prozora za osvetljenje u zidovima srednjeg broda.
Posebno značenje dobija l.g. u doba razvoja starohrišćanske arh. U vezi s početnim razvojem liturgijskih funkcija kojima prisustvuju vernici, pogodovao je za sakralne svrhe longitudinalno orijentisan prostor bazilike s vizuelnim fokusom u apsidi (unutar koje se nalazi oltarska menza). Tako se u starohrišć. doba podiže niz bazilikalnih objekata jednako u ist. provincijama (crkva rođenja u Vitlejemu, bazilika u Turmaninu) kao i na Mediteranu (Sv. Petar - stari i Sv. Pavle, izvan zida u Rimu, S. Apollinare in Classe i S. Apolinare nuovo u Ravenni). Ranosrednjovek. arh. u srednjoj i zap. Evropi razvija takođe longitudinalan tip bazilike u doba Karolinga (St. Gallen) i romanike (crkve u Speyeru, Wormsu, Clunyju, Caenu). Bazilikalni tip sakralnih objekata dozivljava najširi zamah u doba gotike (katedrale u Chartresu, Reimsu, Amiensu, Strasbourgu, Kelnu, Beču, Pragu, Milanu). Nakon prevage centralnih objekata u doba renesanse (Bramanteova i Michelangelova koncepcija centralnog plana crkve Sv. Petra u Rimu), longitudinalni prostor ponovo dominira u doba baroka (Il Gesu u Rimu). Ovaj tip građevina zadržao se i u toku XIXv. U savremenoj arh. izgrađuju se longitudinalne građevine u slučaju kada to zahteva funkcija objekta.
LONGITUDINALNA OSA (nem. Laengsachse) Osa, zamišljena linija osnove oko koje se prostire podužnom stranom neka građevina. Nasuprot longitudinalnoj osi razlikujemo poprečnu osu ili transverzalnu osu.
LOW - COST ARHITEKTURA (engl. sa malom cenom) Naziv za niskobudzetnu arh. koja je projektovana sa ciljem masovne proizvodnje i zadovoljenja osnovnih zivotnih potreba najnizeg i nizeg srednjeg socijalnog sloja stanovništva. L.c.a. koristi velike proizvodne serije (mada nije obavezno), jeftine građ. materijale, jednostavne konstruktivne sisteme i jednostavne arh. forme. To je arh. koja je proistekla iz ograničenih, ali neophodnih potreba korisnika, pre nego iz namere i afirmacije projektanta. Primer l.c.a. predstavlja apartmansko naselje Bruchfeldstrasse, frankfurt, koje je 1926-8. podigao Ernst May.
LOW-TECH (engl.) Antiteza high-tech, uključuje recikliranje materijala i komponenata i upotrebu tradicionalnih konstrukcija, insolacije i prirodnih sredstava grejanja i ventilacije. Low tech poznaje environmentalna oštećenja koje je prouzrokovala high-tech kroz nesputanu upotrebu resursa, a primenjuje se naročito u uslovima siromaštvom pogodjenih područja, gde se naziva alternativnom, posrednom, pa čak ponekad i utopijanskom tehnologijom. Može da uključi novo korišćenje tradicionalnih izvora energije, kao na primer solarne energije ili upotrebu ljudskih otpadnih materijala za generisanje energije i poboljšanje plodnosti zemljišta.
LUČNA ARHITEKTURA Arhitektura u kojoj su glavni konstruktivni sistem lukovi preko oslonaca i lučne tavanice. U oblikovanju se drži estetike lučne linije linije.
LUMEN (l. lux, lumen) Svetlost, sjaj; fig. sjajna glava, velik duh; lumen naturale (l. lumen naturale) fil. prirodna svetlost, tj. prirodna, prvobitna, čoveku urođena moć saznavanja; fiz. jedinica svetlosne struje: svetlosna struja koju šalje u svima pravcima tačkast svetlosni izvor koji svetli jedinicom svetlosne jačine u prostorni ugao jedan.
LUMINIZAM (od lat. lumen svetlost) Poseban način upotrebe boje i naglašavanja svetlosnih efekata. Pri tome se boja tretira kao nosilac kontrasta i izražajnosti u igri svetla i tame. U određemno smislu, l. je sinonim za clair-obscur (chiaroscuro).
LUMINOZNO U ARHITEKTURI Svetla, sjajna, blistava, jasna arhitektura. Arhitektura jasnih formi, okupana u svetlosti. Pojam se takodje koristi da opiše sjajnu arhitektonsku ideju, jasnu, nadahnutu, dosada ne vidjenu.
MAKETA (franc. maquette, engl. rough model i sketch model, nem. Modell, ital. macchietta) Plastičan model, skica koja prikazuje jedan arh. objekt ili jednu urbanističku kompoziciju. Uopšteno, model od gipsa, drveta, kartona i sl., redovno u manjoj razmeri a po potrebi i obojen. Postoje sledeće m.: m. spomenika, m. arhitektonskog ansambla, m. projekta regulacione osnove, m. urbanističkog područja, m. pozorišne scene.
MAKROSTRUKTURA (gr. makroz l. structura sklop, sastav) Građa i sastav nekog prirodnog objekta, napr. kamena, koji se mogu videti i prepoznati golim okom.
MALAGRAĐEVINSKAMERA – MGM, MALIGRAĐEVINSKIDELOVI 1 MGM = mala građevinska mera = ¼ m = 250 mm = 25 cm. MGM/2 = 1/8 m = 125 mm = 12,5 cm. Male gradjevinske mere jesu najmanje građevinske mere koje služe za odmeravanje malih masovnih delova i za dalje deljenje dužina velikih građevinskih delova i drugog građevinskog materijala koji se drži na skladištu, a dimenzioniran je prema industrijskojgradjevinskojmeri: IGM i IGM/2.
Prema MGM i MGM/2 određuju se mere za sve opeke, tavanične uloške, cementom vezano kamenje sa plovećem i drugim materijalima; zatim manje ploče od plovućca, ploče za podove, ploče za zidove, krovne ploče, ploče za pločnike itd. (uzimajući kod svih u obzir potrebne spojnice). Zatim: veličine svih prostorija u masovnim višespratnim zgradama, debljine zidova, veličine okna (dizala), ugrađeni ormani i pokućstvo, kuhinjski uređaji, kao što su štednjaci, praonici, hladnjaci itd. Na kraju: veličine prozora, vrata, kapija itd.
MALASEKSTAUARHITEKTURI Mala seksta s intervalom E:C' (broj titraja 320:512) ima proporciju 5:8. Ona tačno odgovara, posle proporcije velike sekste = 3:5, sledećoj proporciji niza zlatnoga preseka koji počinje sa 1. Ovaj odnos, kako je već ranije spomenuto, je proporcija zlatnog preseka koja je uobičajena u građevinskoj praksi.V. Harmonijauarhitekturi
MALATERCAUARHITEKTURI Mala terca s intervalom A:C (broj titraja 426,7:512) ima jednostavnu proporciju 5:6, i odgovara s približnom za praksu upotrebivom tačnošću trougla II/4 koji je Drach upotrebljavao kao lik za proporcionisanje.V. Harmonijauarhitekturi
MALEGRUPE U arhitekturi, okupljanje u male grupe često se organizuje oko jednog manjeg zajedničkog slobodnog prostora da bi se zaokruženjem ovoga stvorio prostor podesan za prisnije kontakte između porodica ili stvorile mogućnosti za razvoj nekih od inicijalnih sadržaja života u zajedništvu, kao što su to, na pr. ranije bili voda, odbrana, zajednički rad, a sada naročito potreba za igrom dece i stvaranjem dobrih međusobnih odnosa i sl.
Male grupe u savremenoj stambenoj arh. često potsećaju na neke male američke hotele - odmarališta. U njima su oko centralne slobodne površina sa bazenom, grupisani u prizemlju i na spratu mali apartmani, koji se sastoje od dnevne sobe, sobe za spavanje, kupatila i kuhinje.
Iste ugođaje, intimnost i bliskost, mogu da pruže i kratke slepe ulice. Takođe, male grupe mogu da budu upletene u tkivo grada ili naselja kao inicijani elementi za postavljanje hijerarhijskog sistema na više nivoe postepenim povećanjem zajedničkih sadrzaja.
Spajanje malih grupa kao mogućnost uspostavljanja jednog hijerarhijskog sistema na više nivoe, koji se postiže postepenim obogaćenjem zajedničkih sadržaja, čest je slučaj u savremenom stambenom mikrourbanizmu.
MALI ZAHVAT (nem. kleine Eingriff) Pojam se vezuje za arhitekturu Adolfa Loosa, a kasnije i nekolicine arhitekata postmodernista, među kojima Borisa Podreccu. Sintagmu mali zahvat, Podrecca koristi da bi označio osnovnu ideju postmodernog arhitekturalnog zadatka. Objašnjenje te ideje je utoliko vaznije što, ostane li se na prvom pogledu, moze izgledati da ovde imamo posla sa unutrašnjom arhitekturom. Najpre se može utvrditi da je ideja malog zahvata usmerena na obezvređivanje jedne lažne alternative, nategnute između polova koje određuje tobože staro i ono novo, najčešće po tome što se tek razlikuje od prethodnog, na jednoj, i do-gradnje, na drugoj strani. Tehnika malog zahvata, kako kaže sam Podrecca, “omogućuje da se reaguje neposrednije i raznovrsnije, da se ispretura zbrinutost onog prošlog i dokopa specifičnog”. Na taj način obavlja se tih, mukotrpan rad zidanja, koje ne preuzima ljušturu jučerašnje episteme, niti ogoljava jezgro sutrašnje, već pazi da ono danas, u kojem su već, samo toga treba biti svestan, sadržani i ono juče i ono sutra.
Teorijska postavka malog zahvata, dakle, ima pre svega u vidu gradnju koja neguje arhitekturalno “rastinje”, ali i podizanje onih građevina koja kao novo-izrasle neće remetiti autentično nastajanje jednog grada (physis). Tako se značenje malog zahvata pokazuje kao plodonosnije, jer zahvata samo jezgro episteme, prepuštajući brigu o ljušturi životu samog jezgra, a po znači povesti, i zadržavajući za sebe brigu o pamćenju (mnemosyne) umetnosti, onako kako ga je razumeo Warburg, koji je na jednom mestu napisao: “Bogovi se kriju u detaljima.”
MALTERISANA ARHITEKTURA (nem. Putzarchitektur) Geografski ograničena arhitektura, sa osnovnom karakteristikom malterisanja spoljnih površina arhitektonskog objekta, da bi se postigli estetski efekti, da bi se zaštitila konstrukcija objekta i obezbedila njegova bolja izolovanost. Malterisana arh. varira u zavisnosti od podneblja (Mediteranska arhitektura, Kontinentalna arhitektura) i načina gradnje (zidanje opekom, zidanje kamenom), pa sve do slobodno modelovanog štuko rada (štukatura).
MANASARA MERE – GRAĐEVINSKE MERE Indusi su još u davnoj prošlosti bili odlični matematičari. Kako je poznato, oni su pronašli nulu i oblikovali naš današnji arapski brojčani sistem koji su Arapi od njih preuzeli. Sigurno nije slučaj da Indijci, kod odmeravanja svojih građevina, a naročito kod proporcionisanja svojih hramova, nisu pošli od dekadnog sistema, nego od oktavnog sistema, koji su na odlučnom mestu brojem 25 spojili s dekadnim, da onda opet nastave stupnjevanje oktava i kvarta.
Mere ovog indijskog arhitektonskog sistema proporcija predstavljaju paralelu ranije opisanom sistemu građevinskih mera sa osnovnom merom od 1/8 m = 125 mm = 12,5 cm, odnosno 1,25 m, i ¼ m = 250 mm = 25 cm, odnosno 2,5 m.
U ovoj postavci se, ukopčavanjem broja 25 = 52, prekida stupnjevanje osmice i četvorke u svrhu da se mera »yava« = 12,5, odnosno mera »angula« = 50 opet pojave u višoj mesnoj vrednosti, u stvarnoj građevinskoj meri prijapathya hasta (53 = 125). Ovde nalazimo čudno poklapanje sa građevinskim merama, tj. isto spajanje stupnjevanja četvorke i osmice sa stupnjevanjem petice, odnosno sa decimalnim sistemom karakterističnim za sistem građevinskih mera, sa osnovnom merom 125, odnosno sa nizom prepolavljanja sa osnovicom 1000.
Uzme li se, radi poređenja obaju sistema, za indijsku meru »prajapathya hasta« = 12,50 mm = 1,25 m = 1 GM, iznenadiće nas u sledećem stupnjevanju povezanost, koja se još praktično može meriti, pa sve do najveće jedinice za premeravanje Zemlje:
8 paramanu = 1 ratharenu = 0,025 mm (zrno prašine), 8 ratharenu = 1 valagra = 0,2 mm (debljina vlasi), 8 valagra = 1 uš = oko 1,6 mm (uš), 8 ušiju = 1 yava = 12,5 mm (zrno), 4 yava = 1 angula = 50 mm (prst), 25 angula = 6 prajapatya hasta = 1250 mm = 1,25 m = 1 GM, 2 prajapatya hasta = ½ danda = 2500 mm = 2,5 m = 1 IGM, 4 prajapatya hasta = 1 danda = 5000 mm = 5 m = 2 IGM (letva za merenje), 2 danda = 10 000 mm = 10,00 m = 4 IGM, 4 danda = ½ ryju = 20 000 mm = 20 m = 8 IGM, 8 danda = 1 ryju = 40 000 mm = 40,00 m 0 16 IGM (traka za merenje).
53 = 125 = 1000/8, 52 = 100/4, 200 = 1000/4, 125 x 10 = 1250 mm = 1 GM , 52 · 10 = 250 mm = 1 IGM.
Mi smo svoje građevinske mere izgradili dok još nismo znali za ove stare indijske mere. Činjenica da su naše građevinske mere u tako savršenom skladu s ovim sistemom proporcija, koji nam je u prastarom pismu sačuvan, čini se da predstavlja, da tako kažemo, istorijsku kontrolu i izvanredan dokaz da su naše građevinske mere i njihova sistematika ispravne.
MANIFESTUARHITEKTURI Proglas, objava, obznana neke arhitektonske ideje, nekog arhitektonskog stava ili pokreta.
MANIR (fr. manière, tal. maniéra) Put i način ponašanja ili postupanja u nekoj stvari, način obrađivanja koji prelazi u jednoobraznost i šablon; fin način života, ponašanje, držanje; umetnički potez; u književnosti i umetnosti: neduhovito podražavanje ili stalno ponavljanje jednoga po sebi dobrog i originalnog stila, izveštačenost, nakinđurenost; maniri pl. običaji, ponašanje; muzički ukrasi; čovek lepih manira čovek lepog ponađanja i ophođenja.
MANIR U UMETNOSTI (franc. maniere, nem. Manier, ital. maniera) U umetnosti, način izražavanja svojstven pojedinom umetniku ili lik. školi; očituje se u tehnici, fakturi i posebnim obeležjima realizacije dela. Takođe i lik. izraz određenog razdoblja (na pr. maniera grecaI). Vasariju je “maniera” idealizacija prirode; tek u spisima G.P. Bellorija u XVIIv. ovaj se termin upotrebljava kritički u smislu “far di practica”, dakle manuelne veštine.
Raditi u nečijem maniru, u arhitektonskom smislu, znači projektovati, komponovati, ornamentisati povodeći se, u smislu spoljašnjih i formalnih obeležja, određenim uzorom. M. je takođe sinonim za izveštačenost, pozu i rutinu, dakle za sve ono, što je suprotno pojmu spontanog stvaranja.
MANJE JE VIŠE Paradoksalan pojam kojeg je u arh. teoriju uveo Mies van der Rohe, u nameri da predstavi veličanstvo minimalizma u arh., kao i procesa racionalizacije koji dovodi do veličanstvenih konačnih rezultata. Miesove zgrade su izvanredne zahvaljujući minimalnij upotrebi materijala, strogosti i jednostavnosti arh. kopozicije, koji dovode do jednostavnih rešenja. Međutim, ovakav minimalistički stav kritikovali su mnogi (Paul Rudolph) zbog toga što je često ignorisao zahteve i potrebe funkcije zgrade.
MARKA (engl. mark, franc. marque, nem. Marke, ital. marca) Isprva znak vlasništva, zatim znak zanata, pečat, grb, fabrički znak, oznaka porekla neke robe (zaštitni znak, trade mark). M. na proizvodima umetničkog zanatstva (porculan, fajans, izrađevine od plemenitih metala, nameštaj, tapiserije, vodeni znak papira - filigran i sl.) označava mesto, radionicu ili fabriku, majstora ili umetnika, ponekad i vlasnika, a kod plemenitih metala stepen čistoće. Vrlo često se m. označava monogramom.
MARKETING (engl.) Predstavlja naziv za proces putem kojeg se koordiniraju svi elementi prodaje proizvoda od strane potrošački orijentisane kompanije. Reklamiranje, pakovanje, razvoj novih proizvoda, istrazivanje trzišta i predstavljanje proizvoda - predmeta prodaje, putem m. se predstavljaju idealizovano, na onaj način kako je to moguće najprihvatljivije ponuditi jednom tržištu. Na ovaj način, m. predodređuje trgovački znak jednog proizvoda unutar jednog sektora trzišta.
MAS KULTURA Kultura masovnog sloja stanovništva, ona koju upražnjava veliki broj stanovnika. Stambena kultura je jedan vid mas kulture. Takodje, urbana kultura je mas kultura.
MAS PRODUKCIJA Naziv za proizvodnju jednog proizvoda u velikom broju primeraka, namenjenih masovnoj upotrebi. Mas produkcija prati mas dizajn. Produkcija automobila je na primer mas produkcija.
MASIVNA GRADNJA (nem. Massivbau) Način gradnje kod kojeg su funkcije nošenja i zatvaranja prostora sadrzane unutar jedinstvene, homogene konstrukcije, nasuprot skeletnoj gradnji.
Kod masivne gradnje, zidovi su izvedeni kao masivni, noseći građevinski elementi, tavanice su takođe masivne, izvedene livenjem na licu mesta, ređe su prefabrikovane. Kod masivne gradnje su skoro svi građevinski elementi u funkciji nošenja rhitektonskog objekta, za razliku od skeletnog sistema, kod kojeg su određeni građevinski elementi, na primer stubovi, u funkciji konstruktivnih elemenata, dok su drugi elementi samo pregradni ili ukrasni.
MASIVNE KONSTRUKCIJE V. Load-bearing. Tip konstrukcije kod kojeg zidovi, slepi ili tačkasti sa otvorima, nose tavanice, krovove i dr., nasuprot strukturi koja je zasnovana na ramovskom ili skeletnom principu, kao kod bondručne konstrukcije. Konstrukcije od kamena, prirodnog i veštačkog betona, armiranog betona i prednapregnutog betona.
MASIVNO SKELETNI SISTEM Mešoviti sistem. Ukoliko se kod skeletnih zgrada javljaju masivni zidovi koji zamenjuju čitav red (niz) stubova, ne može više biti reči o “čistom” skeletnom sistemu, ali s druge strane ni čistom masivnom sistemu, već o nekoj sredini između masivnog i skeletnog sistema. Ovaj sistem se često primenjuje i kod najsavremenijih objekata. Obično kod trotraktih objekata srednji trakt sa vertikalnim komunikacijama, instalacijama i sanitarnim prostorijama je između masivnih konstruktivnih zidova, dok su fasade u skeletu sa nizom stubova.
MASOVNA KULTURA Naziv za kulturni koncept koji je predviđen za korišćenje i realizaciju unutar širokih narodnih slojeva, narodnih masa. Masovna kultura je , nasuprot elitističkoj, dostupna svim slojevima i socijalnim strukturma, laka je, jednostavna, razumljiva, neopterećujuća. Koncept m.k. predstavlja proizvod postrevolucionarnog perioda Sovjetskog saveza, ali ga susrećemo mnogo ranije u radovima socijalnih teoretičara - utopista. U arhitektonskom smislu, predstavlja onu arhitekturu koja je dostupna i razumljiva širokim masama, odnosno, velikom broju njenih korisnika. M.k. u arhitekturi koarakteristična je za različite periode razvoja, a značajno dolazi do izražaja u periode realizma, neo realizma, kao i u određenom smislu u periodu moderne arhitekure i funkcionalizma.
MASOVNA POTROŠNJA Predmeti masovne potrošnje su oni koje čovek upotrebljava svakodnevno i konstantno. Pojam masovne potrošnje u industrijskom dizajnu predstavlja osnovicu dizajniranja proizvoda koji se koriste svakodnevno i u velikim količinama (novine i časopisi, obuća, odeća, dizajniranje hrane za ambalažu, automobili i dr.).
MASOVNA PROIZVODNJA, MASS PRODUCTION (engl.) Naziv za industrijsku proizvodnju upotrebnih predmeta, arh. elemenata i predmeta dizajna, za masovnu upotrebu, odnosno, masovno korišćenje.
Početkom XIX veka, masovna proizvodnja, kao posledica industrijske revolucije, podstakla je stvaranje prvog masovnog tržišta za sve vrste proizvoda, uključujući i umetnost. Novo tržište bilo je prilagođeno srednjoj klasi, budući da je ona imala najveću kupovnu moć. Trgovci obično nisu bili uopšte zainteresovani, za artikle koji se ne bi prodavali, pa bilo da se radilo o šeširima ili slikama.
Umetnici iz svih oblasti bili su prisiljeni da udovoljavaju zeljama novostvorenih diktatora ukusa, a romantičari su se pobunili protiv takve vulgarizacije njihove umetnosti. Jedan deo njihove pobune dobio je formu suptilne pomene u definisanju Umetnosti, pa je takva, relativno nepromenjena, doprla i do nas. Romantičari su pridavali neobičan značaj originalnosti i kreativnosti. Harold Osborn tako piše: “Prvi put u istoriji, nezavisno od nekih ranih nagoveštaja u kineskoj teoriji umetnosti, originalnost je prihvaćena kao neminovan kvalitet velikog umetničkog dela i umetnika”.
Veći deo modernističkih objekata, podignutih pre I svetskog rata, sa izrazitom namerom ostvarenja masivne proizvodnje, bili su industrijski objekti. To je uglavnom bolo zbog toga što se smatralo da objekti oblikovani na mehanicistički način najviše odgovaraju industriji; malo korisnika je bilo dovoljno hrabro da rizikuje ovaj novi arhitektonski stil u okruzenju koje je namenjeno više ljudima nego mašinama.
Najznačajniji primer m.p. predstavlja projekt Waltera Gropiusa i Adolfa Meyera iz 1922-23.g. za masovnu proizvodnju stambenih jedinica od građevinskih elemenata “velikih razmera”.
MASS ARHITEKTURA (engl. mass masovna) Nastala uporedom sa mass kulturom, čije su osnovne karakteristike throw - away estetika, estetika mašine, adhokizam, industrijska gradnja, masovna produkcija.
MAŠINE ZA STANOVANJE (engl. machines for living in) Le Corbusierova metafora kojom je on označio pojam stana i stambene kuće kao “mašine za stanovanje”, odnosno, naglasio značaj tehnike i tehnologije u savremenom stanovanju. Le Corbusierova stambena jedinica ili kuća za stanovanje svojom formom ali i sadrzajem, funkcijom, asocira na jedan tehnički sklop, složen ali koristan, izmišljen i podignut da bi služio čoveku.
MAŠINSKA ESTETIKA (engl. Machine Aesthetic) Arhitektura koja sugeriše da je nešto napravljeno uz pomoć ili upotrebu mašine, koja priznaje industrijalizaciju, masovnu produkciju i inženjerstvo; takodje, arhitektura koja upotrebljava elemente metalnih struktura (brodove, avione, automobile, itd.) na eklaktički način, pre kao pojavne stvari, nego kao objekte sa funkcijom koju oni stvarno imaju. Mašinska estetika postavlja kontradiktorne zahteve za poštenjem i istinom u arhitekturi, a odbacuje logiku strukturalnih principa. Internacionalna moderna je imala tendenciju da koristi ugladjene površine zidova i duge trake prozora u metalnim ramovima koje su nastale pod uticajem prekookeanskih brodova kao što je bio
MATEMATIČKI PROSTOR Naziv za prostor koji je definisan i određen matematičkim odrednicama. To je: euklidovski prostor, geometrijski prostor i dr.
MATEMATIKA IDEALNE ARHITEKTURE Idealna arhitektura je matematički samerljiva i moguće ju je definisati matematičkim principima. To su bila shvatanja arhitekata epohe humanizma i renesanse, kada su matematičke i geometrijske metode korišćene da bi se došlo do cilja: idealnog arhitektonskog objekta.
MATERIAJLIZAM U ARHITEKTURI I MATERIJALISTI Nastao dvedesetih godina kao posledica i reakcija na revolucionarna i socijalna događanja. Predstavlja marksistički pristup arh. sa osnovama socijalnog utopijanizma. Materijalistički arhitekti su dugo bili meta kritika kao arhitekti čija su dela nehumana. Predstavnik m.a. je Hannes Meyer, koji je između 1928. i 30.g. vodio Bauhaus.
MATERIJALI U ARHITEKTURI Izvesni materijali poseduju određena svojstva koja su od posebnog značaja za građevinarstvo. Pored sastava, tehničkih i fizičkih osobina, građevinski materijali imaju specifična strukturalna svojstva, kao što su otpornost na dejstvo spoljnih sila, trajnost, obradivost, tekstura i taktilnost, nepropustivost, fleksibilnost i, na kraju, vrlo značajno svojstvo, posebna ekspresivna moć.
Focillon kaze da materijali nose u sebi izvesnu predodređenost ili, kako se on izražava, “izvesnu formalnu vokaciju”...pa samim tim bude, ograničavaju ili podstiču život formi u umetnosti.
U raznim istorijskim i geografskim širinama određeni materijali su, u izvesnom smislu, određivali stil epohe, podneblja, naroda i kultura. Gotika je obožavala kamen i iz njega su majstori klesači ostvarivali fantastične konstruktivne i dekorativne varijacije o kakvim ni ranije niti kasnije tehnike nisu mogle ni sanjati.
Alvar Aalto je bio zaljubljen u drvo, Luigi Nervi u armirani beton, a Mies van der Rohe govori isključivo britkim jezikom čelika.
Iz ruku pravog majstora materijal zrači bogatim spektrom svojih prostornih tonova, u neveštim rukama umire. Za arhitektonsku transformaciju materijala u konstrukcije i tehničko oblikovanje ostaju neiscrpne mogućnosti. Stari, klasični materijali u novim tehnikama dobijaju novu ulogu i lik; novi materijali stvaraju novu epohu arh. budućnosti.
Materijali svojom teksturom ispoljavaju kako strukturalna i fizička svojstva kao što su čvrstina trajnost tako i posebna svojstva svoje “duše” kao što su iskrenost, toplina, prisnost i snaga. Svojom taktilnošću materijali se prema čoveku odnose kao i ljudi - grubi su ili intimni, hladni ili spontani, odbojni ili humani. Svoja svojstva materijali predaju prostoru koji grade. Od klasičnih do plastičnih i sintetičnih materijala bogatstvo njihove primene i tehničke obrade je neiscrpno polje arhitekture koje valja neprekidno i iznova osvajati.
MATERIJALIZACIJA U ARHITEKTURI Materijalizacija u suštini predstavlja gradjenje, relizaciju jednog arhitektonskog objekta prema arhitektonskom planu. Materijalizacija je proces ostvarenja arhitektonske ideje putem njenog otelotvorenja gradjevinskim materijalima.
MEDICINA STANOVANJA Naziv za disciplinu vezanu za medicinu i arhitekturu, koja se bavi proučavanjem štetnosti i pogodnosti pojedinih uticaja u području stanovanja. Medicina stanovanja se bavi: orijentacijom stambenih objekata i jedinica, insolacijom, provetravanjem, klimatizacijom, zaštitom od buke, izolacijom stambenih jedinica, ergonomijom enterijera stambenih jedinica, eventualnih štetnim delovanjem različitih materijala koji se koriste u građevinarstvu i arhitekturi (malteri, krovni pokrivači, boje, lakovi i sl.), pa sve do proučavanja i analize rasporeda nameštaja i njegovih ergonomskih karakteristika. Medicina stanovanja je veoma značajna posebno u onim slučajevima kad se stambene jedinice nalaze u područjima koja su trajno zagađena usled faktora industrijalizacije ili usled neprilagođenog i naglog razvoja saobraćaja.
MEGA FORMA Naziv za arhitektonsku formu izuzetno velikih dimenzija, koja je slozena iz gripa i podkompozicija formi. Mega forme srećemo na polju urbanizma, pa se tako može reći da jedan veliki grad predstavlja slozenu mega formu.
MEGASTRUKTURE 1. U arhitektonskom smislu, sastoje se od konstruktivnog okvira velikih dimenzija u okviru koga se raspoređuju zgrade za različite porebe i različitih funkcija. U vizionarskom smislu najširih poteza je projekat Kenzo Tangea za izgradnju Tokijskog zaliva, 1960.g.
Za naše vreme pojam megastrukture predstavlja često izobličavanje normalnog procesa gradnje jednog grada, između ostalog, izmenu njegovog gradskog lika. Moderni arhitekti se sami sebi suprotstavljaju kada podrzavaju funkcionalizam i megastrukture.
Megastrukture su 1960-tih i 1970-tih g. propagirane posredstvom projekata i idejnih crteža, pre svega grupe Archigram, koja odbacuje arhitekturu, ali čije vizije grada i crteži zidnih razmera nadživljavaju poslednje megalomanske trzaje onih koji su definisali pozni Beaux Arts. Za razliku od arhitekture predgrađa, megastrukture se daju uklopiti u totalni dizajn i čine vrlo lepe makete, koje zasenjujuće deluju na stranicama arhitektonskih časopisa, ali su nevezane za bilo šta dostizno ili pozeljno u tadašnjem društvenom ili tehnološkom kontekstu. Povremene duhovite primene predstavnih sredstava u stilu Pop Arta kod vizionara megastruktura u redu su kao cilj za sebe, više sa literarnom nego arhitektonskom namerom. Kao arhitektonska teorija, m. ne odgovaraju pravim potrebama tadašnjeg trenutka.
Savremene megastrukture mogu da budu posmatrane kao strukture nastale evolucijom iz oblakodera – nebodera. Ovaj proces evolucije je prolazio kroz četiri karakteristične faze u periodu nakon završetka Drugog svetskog rata. Prva faza je okarakterisana primenom nternacionalnog stila modernizma na poslovne kule, medju kojima su prvi primeri bili Lever House u Park Avenue u New Yorku (1952), Gordon Bunshaft-a iz firme SOM – Skidmore Owings anf Merril, kao i Seagram Building, takodje na Manhattan-u, koji je projektovao imigrant Ludwig Mies van der Rohe sa Philip Johnson-om (1958). Druga faza je trajala od kasnih 1950-tih do sredine 1970-tih, a predstavljala je rafiniranu prvu fazu preuzimanjem prednosti tehnologije – kao što su brzi elevatori, visokootporni čelici i kompjuterski software – koji su omogućili istraživanje strukturalnih sistema koji će proširiti mogućnosti visoke gradnje. Karakteristični primeri za ovu fazu su Mies van der Rohe-ovi Lake Shore Drive apartmani, Chicago (1948-51) ili Charles Correa-in kanchanjunga apartman blok, Bombay (1980). Treća faza u evoluciji visoko podignutih poslovnih tornjeva rezultovala je iz pokušaja da se povrati publika koja je bila otudjena koristeći visoke kule odenute u staklo. Ovo je uglavnom postignuto upotrebom post-modernističkih formi ekspresije koje su proistekle iz tipova gradjevina manjih dimenzija, ali koje su bile široko prihvaćene za komercijalne zgrade, kad je post-modernizam prihvaćen kao omiljen komercijalan stil 1980-tih. U suštini, ova faza predstavlja povratak antropomorfizmu poznatih Art Deco nebodera iz prošlosti, kao što su Chrysler Building, William van Alen-a (1930), ili ire State Building, Shreve, Lamb i Harmon-a (1931). Ovo se možda može okarakterisati kao “osnovna”, “srednja” i “vrhunska” faza posleratnog dizajna oblakodera. Četvrta faza je karakteristična super-tower eksplozijom, koja se dogodila primarno u Aziji, ali se može videti mnogo šire kao arhitektonska ekspresija globalne ekonomije koja transformiše gradove po celom svetu. Ove nove megastrukture predstavljaju monumentalne ikone ove ekonomije, reprezentujući moć medjunarodnih elektronskih finansija u kojima super kule zamenjuju super moć. Uporedo sa ovim ekonomskim imperativima, ova faza predstavlja u svom kontekstu environmentalnu i socijalnu interakciju – isto kao i njenu konceptualnu ekspresiju – u razvoju tipa gradjevine koja treba da dominira veličinom svoje forme, strukture, detalja i servisa.
Najznačajniji predstavnici megastrukturalista su: Ludwig Mies van der Rohe, Seagram Building, New York (1954-8); Skidmore, Owings i Merrill, John Hancock Center, Chicago (1965-70); Minoru Yamasaki, World Trade Center, New York (1972-3); I.M. Pei, Bank of China, Hong Kong (1989-90); Cesar Pelli, Petronas Towers, Kuala Lumpur (1992-97); John Portman, One Peachtree Center, Atlanta, Georgia (1992); Hugh Stubbins and Associates sa Emery Roth i sinovima, Citicorp Center, New York (1976-8); Philip Johnson, Pennzoil Place, Houston (1976); Kohn Pedersen Fox; Ken Yeang, Pet Cobb Freed; Norman Foster, Century Tower, Tokyo (1987-91), Hongkong and Shanghai Bank, Hong Kong (1979-85). Millenium Tower predlog, London (1997); Helmut Jahn, Messe Turm, Frankfurt (1991); Christian de Portzamparc, Credit Lyonnais, Euralille (1996); Kenzo Tange, Tokyo City Hall Complex, Tokyo (1991) i dr.
MEGASTRUKTURNE ZGRADE Hongkonška toranjska zgrada Bank of China ima 76 spratova. U najnižem je delu kvadratno-prizmatična, sa stranicom dužine 48 m. U osnovama naviše izostavljen je jedan po jedan kvadrant kvadrata, pa u najvišem delu zgrade ostaje tek jedan kvadrant. Primenjena je nosiva konstrukcija sastavljena od 8 čeličlnih rešetaka u bočnim i dijagonalnim pločama prizme. Visine su rešetaka različite u pojedinim visinskim područjima zgrade. Svaka od 8 ravanskih rešetaka ima sopstvene pojaseve, pa nema trodimenzijskih čeličnih čvorova, a stubovi i pojasevi susednih rešetaka spregnuti su obavijanjem armiranim betonom. Tako je izvedeno vrlo jednostavno postignuto prostorno medjudelovanje ravanskih rešetaka. Od vrha zgrade naniže svakih se 13 spratova gravitacijsko opterećenje prenosi horizontalnim rešetkastim pločama u bridne stubove tornja. Bridni stubovi nose gotovo celu težinu zgrade. Stub u osovini najnižeg dela zgrade seže do vrha od 25 spratova, pa spratovi ispod njega daju velik slobodan prostor za bankovne prostorije. Zgrada je temeljena na kesonima koji dopiru do granitnog sloja.
MEKA ARHITEKTURA, SOFT ARCHITECTURE (engl.) Arhitektura koja se formira od mekih elemenata: pneumatski jastuci, šatorska platna i rugi meki prirodni i veštački materijali, pomoću kojih se, raznim metodama, mogu izgraditi arhitektonski objekti.
MENTALNA HIGIJENA Pojam koji se odnosi na urbanu aglomeraciju sa stanovišta njenog dejstva na ljudsko ponašanje. Autori kao što su Bowlby i Anna Freud, pokazali su da m.h. nije isto što i fizička higijena, koju ona česti uslovljava, ali nikada nije njome uslovljena: za skladan razvoj ličnosti i njenih društvenih odnosa nezamenljiv je samo određeni afektivni klimat. Paradoksalno je da nezdrava sirotinjska četvrt može se pokazati zdravijom od one koju su urbanisti preuredili saglasno principima higijene; psihijatrijska i sudska statistika koje se odnose na razvoj mentalnih oboljenja, alkoholizma, prestupništva i kriminala, pružaju obilje svedočanstava o tome. U Francuskoj, na inicijativu R.H. Hazemanna, nastala je kritika primena urbanističkih principa CIAM-a sa stanovišta nedostatka m.h. Njegova koncepcija prostora i ključni koncepti koji iz ovakvog urbanizma proističu (standardizacija, umnožavanje zelenih prostora, zoniranje, ukidanje ulice) su takođe postalki predmet dublje analize sa stanovišta njihovih posledica na ljudsko ponašanje.
MENTALNA PREDSTAVA O GRADU Pojam je vezan za Kevina Lynch-a (rođ. 1918.g.) prema kojem predstavlja sliku, predstavu o našoj okolini. Ta predstava se stvara istovremeno neposrednim osećanjem i iskustvom iz prošlosti, prikupljenim u sećanju, i ona je ta koja nam omogućava da informaciju obradimo i da usmerimo svoju delatnost. Potreba za prepoznavanjem naše okoline i sposobnost da joj se da neki oblik tako su značajne, i pružaju svoje korene tako duboko u prošlost, da ta predstava poprima za pojedinca veoma veliki praktični i emotivni značaj.
MERA PEŠAKA Pedesetih i šezdesetih godina Xxv. tzv. “apstraktni ekspresionisti” moderne arhitekture su priznali jednu dimenziju sklopa malog planinskog grada i njegovog trga: meru pešaka i tzv. gradski život, podstaknut njegovom arhitekturom. Ovakvo shvatanje srednjovekovnog urbanizma ohrabrilo je megastrukturalna razmišljanja - u ovom kontekstu malih planinskih gradovau tehnološkoj obradi - i potkrepilo predrasude modernih arhitekata protiv automobila. Mera pešaka postala je osnovno opredeljenje i prostorno merilo jedne gradske i uopšte urbane strukture.
MERA, POJAM Dimenzija površine spada u osnovne podatke njenog određivanja. Fizička samerljivost izražava se jedinicama dužine, širine i visine, dok se prostor može upoređivati nizom jedinica. Pored mere, postoji merilo - prostor meren u odnosu na čoveka, predeo, atmosferu i sl. U odnosu na prirodu gledanja i kretanja pojavljuju se optičke ili vremenske dimenzije koje će ograničiti jednu prostornu zamisao na veličine proistekle iz gornjih uslova.
Dimenzije ćemo posmatrati kao potrebu definisanja polozaja i osnovnih tokova predmeta u prostoru. Istovremeno, to pruža realne uslove za kontrolu i odmeravanje uslovljenih veličina u nekom procesu. Merama takođe određujemo i sisteme - veličine i odnose elemenata koji čine materijalnu osnovu sheme našeg prostora.
Dalje, merama utvrđujemo krajnje moguće veličine iskoristljivosti površina u pojedinim procesima, te arhitekt time deluje koordinirajući tehničke i prostorne mogućnosti sa ograničenjima materijalne, odnosno ekonomske, društvene prirode. Suvereno vladaanje merama u smislu gornje tvrdnje iziskuje potrebu uvođenja sistema koji proističu iz prirode procesa, i to dvojako:
- na temelju veličina usvojenog osnovnog građevinskog materijala - sistem poznat pod imenom modularna koordinacija;
- na temelju određenih veličina i njihove međusobne, često geometrijske povezanosti.
I jedan i drugi sistem karakterišu se uvođenjem jedinačne vrednosti, kojaomogućava da se sve mere u sklopu izraze kao proizvod izabrane veličine i celog broja.
Međutim, prvi sistem ima danas dalekosežne posledice u razvitku arhitekture i građevinarstva u celini, jer predstavlja osnovu za standardizaciju građevinskih elemenata i uvođenja nužnih uslova za industrijsku proizvodnju. Parola “brže, bolje i jeftinije” ostvarljiva je samo u uslovima zamene zanatske proizvodnje industrijskom.To će uvesti nove postupke i metode u građenju, a zajednički jezik u vidu modularne koordinacije stvaraće uslove za internacionalizaciju građenja.
Drugi sistem - usvajanje određenih kvantitativnih jedinica i njihovog umnožavanja po geometrijskom ili postupku prostog udvajanja, odnosno prepolovljavanja, naći ćemo u čitavom razvitku arhitekture, naravno najviše u periodima sa izrazitom težnjom uspostavljanja kontrole u organizaciji stvaranja prostora. Renesansni arhitekti su, svaki za sebe, u pogledu ovih individualnih određenih veličina sigurno najviše ostavili svetu. Japansko odmeravanje prostorija u kući za stanovanje brojem hasura (asura) - tatamija, takođe spada u ovu grupu napora isto kao i pokušaj objašnjenja kompozicionih postupaka u prošlosti primenom nekih proporcijskih shema.
Većina dimenzionih sistema (pre uvođenja metarskog) pokazuje očiglednu povezanost sa potrebama korisnika, proističući iz karakterističnih veličina njegovog tela: prst, dlan, stopa, lakat, korak, itd. Nastali su kao najočigledniji i najprirodniji elementi upoređenja i stekli univerzalnost upotrebe.
U savremenim dimenzionim sistemima u našem vremenu iste su polazne vrednosti koje su bile odlučujuće i u vremenu pre nas. Prostor kao njegov najočigledniji proizvod saobražen je prema njegovim osnovnim radnjama: sedenje, stajanje, ležanje i kretanje. Ova četiri stava u sadejstvu sa predmetima upotrebe sačinjavaju deo problema dimenzionisanja prostora. Analizirajući tako tipične površinske situacije lako dolazimo do dimenzionalnih zaključaka koji se mogu manjim saobražavanjima izraziti jednom veličinom. Time stvaramo sisteme, koji imajo svoje izrazite praktične posledice. Imajući istu polaznu shemu - u jedinicama mera čovečijeg tela - možemo tako ustanoviti sličnosti kod različitih autora. Usvajanjem jedinačne mere internacionalnog značaja - internacionalnog modula - i iskazivanjem ove jedinice kroz predlozene sheme, svakako stojimo pred vremenom koje će sve ove preferencijalne vrednosti pokušati izraziti jednom hjedinstvenom shemom. Dosadašnji rad u internacionalizaciji građevinarstva više je bio usmeren ka ustanovljavanju nacionalnih standarda, problemu građ. operative i usvajanja elemenata, što je i sasvim razumljivo, dok su problemi ovih jedinstvenih shema bili zapostavljeni.
MERE U ARHITEKTURI (grč. methron metron) Slozena arhitektonska struktura zahteva, pored drugih uslova, zajednički izraz veličine, jedan celovit sistem mera. Prvobitne m. a. izvode se iz delova ljudskog tela, stope, lakta, šake i palca. Ovakve mere nalazimo u periodima razvoja najranijih civilizacija. O vavil. merama možemo suditi prema pronađenom metalnom štapu, starom 2.000 g.p.n.e., na kojem su utisnuti zarezi za duzinu stope, lakta i kvadratne opeke od tri dlana. Stari Egipćani mere narodnim ili kraljevskim laktom od 6, odnosno 7 dlanova, 45cm ili 52,3-52,85cm. U ptolomejskom periodu, mere su takođe proistekle iz veličine delova ljudskog tela, a telo je podeljeno na 22 dela.
Kod Grka stopa je gravna građ. mera, sastavljena od četiri palme ili šake i šesnaest daktila, odnosno prsta. U svojih “Deset knjiga o arhitekturi”, Vitruvije će pisati o antropometrijskom karakteru građevina: “Osnovne mere su potrebne građenju i uzete su od delova tela, kao palac, dlan, stopa, lakat i podeljene u potpun broj. Za potpun broj uzeli su preci broj deset...a matematičari broj šest.. kasnije su ova dva broja spojili i načinili broj šesnaest, kao najpotpuniji broj... Tako izlazi da stopa ima šesnaest palaca”, da lakat ili cubitus ima dvadeset četiri i da je čovek visok 96 palaca.
Ribakov je možda najcelovitije sistematizovao narodne mere antropometrijskog karaktera: kosi sežanj (216cm), prost sežanj (152cm), polovina sežnja (108), korak (76cm), lakat (54cm), manji lakat (38cm), stopa (27cm) i mali pedalj (19cm).
Graditelji italijanske renes. prihvataju stopu i lakat a mi ih nalazimo na mnogim crtežima, naročito Palladievim planovima vila, koji su kotirani vićentinskim stopama. Ruskoni (1590.) i Cesare Cesariani (1521.) daju svoje analiza mera antropomorfnih karaktera, zasnovanih na stopi i laktu. Vasari, Leonardo Da Vinci i Gaurizio, daju harmonijske sisteme razmera, a Francesco Giorgi određene proporcije tela izjednačuje sa antičkim muzičkim intervalima. Alberti zastupa aritmetički sistem na više empirijski način, preporučujući stopu kao osnovnu mernu jedinicu. Duererov pristup je takođe empirijski, uz upotrebu harmonijske i aritmetičke skale, odbijajući 83izmišljeno kanonsko savršenstvoI koje se ne može naći među običnim ljudima. Leonardo se sluzi alikvotnim delovima tela kao fakturalnim merama nastalim pokretom figure. Interesantan je Schmitov kanon proporcija, baziran na fiksnim tačkama zglobova celine i delova.
U Indiji se estetski principi predstavljaju kao religiozni propisi, a indijske mere se zasnivaju na oktavnom sistemu, suprotno dotadašnjem pregledu mera antropometrijskog karaktera.
U Kini, graditelji su za svaku građevinu anticipirali četiri strane sveta i božanstvo u njenom središtu, dakle 4 i 1 jednako 5, ili za poimanje sveta četiri elementa: zemlju, vazduh, vatru i vodu, četiri godišnja doba, četiri doba čovekovog života ( detinjstvo, mladićko doba, zrelo doba i starost), četiri prsta na Ruci više palac i dr. Kinezi su među prvima razvili decimalni sistem.
Japanski graditelji se ponovo vraćaju na antropometrijske mere: ken (rastegljaj) 1,818m, kane šaku (stopa) 30,30cm i sun (palac) 3,03cm.
U jadranskom području i Centralnoj Evropi upotrebljavaju se uglavnom stopa ili lakat, a kod Srba, Bugara, Rusa i Poljaka, pored ostalih mera javlja se i aršin, poznat u arap. svetu pod nazivom Dhira ili kod Turaka Zira mimary, (75-75,8cm) kao isključivo neimarska mera, zakonom propisana, upotrebljavana od XVI do druge polovine XIX v.
MERE U ZEMLJAMA BEZ UPOTREBE METRA I STOPE Ako istražimo mere u drugim zemljama, koje nisu zasnovane ni na metru ni na stopi, nailazimo često na saglasnost sa »građevinskom merom«; međutim takva saglasnost sa drugim parnim brojevima metarskog sistema vrlo je retka.
Egipat: 1 baa = 4 dhira mamari = 3,000 m, 1 dhira mamari = 6 kabdaha = 0,750 m, 1 kabdah = 4 usbaa =0,125 m, 1 usbaa = 6 haba šair, 1 fersakh = 2,250 km, 1 mila hahmi = 1000 dhira mamari = 0,750 km.
Etiopija: 1 mada = 5,00 m, 1 kint = 0,50 m, 1 sinšer = 0,25 m.
Grčka 1 pik = 0,75 m.
Velika Britanija: 1 pace geometrical = 1,253 m.
Italija: 1 palmo d'asa = 0,125 m, 1 palmo (Genova) = 0,25 m.
Maroko: 1 quama 1,25 m.
Jonska ostrva: 1 trabucco 2,50 m
MERENJE, POSTUPAK TRIANGULACIJE Postupak po kome se velike površine zemljišta dele, u cilju premeravanja, u niz medjusobno povezanih trouglova, čija se temena zovu trigonometrijske tačke. Po postupku se meri jedna strana jednoga trougla (osnovica, baza) kao i svi uglovi, pa se sinusnom metodom sračunaju ostale strane. Trigonometrijske tačke obrazuju jednu mrežu i, prema medjusobnom rastojanju tih tačaka, mreža može biti višeg i nižeg reda. Mreža I reda predvidja to rastojanje od 20 i više km, II reda od 10-20km, II reda od 3-10 km, IV reda od 1-3 km i V reda ispod 1 km.
MERILO, MODUL (l. modulus mera, merilo) Arh. mera za određivanje veličine pojedinih delova stubova i svodova građevine; jedinica za meru, merilo; prečnik metalnog novca, medalje i dr.; figura ili slika kod krojačica i tkalja; kalup za pravljenje metaka; fiz. modul elastičnosti, moduo elastičnosti recipročna vrednost koeficijenta elastičnosti; model.
MERKANTILNI INTERESI U ARHITEKTURI Prvenstveno nastali u SAD krajem XIXv., da bi kasnije bili prošireni i na Evropu. Predstavljaju skup međuzavisnih interesa naručilaca i samih arhitekata koji rezultuju specifičnim karakterom arhitekture. Ovi interesi zavise od ekonomskih činilaca i želja pojedinačnih investitora. Shvatanjem arh. putem merkantilnih interesa, ona dobija ponekad ekonomske odrednice koje su mnogo vaznije od stilskih i ostalih likovnih karakteristika.
MESOPOTAMSKE MERE Matematska načela na kojima se u Mesopotamiji osniva čitava nauka mera i odnosa, jasno se opaža i na spomenicima. Na osnovu tih mera i odnosa određivane su i proporcije u arh. elementima, a jedinica mere za proporcije ovde se podudara sa jedinicom mere za duzinu. U arh. taj odnos mera nametnut je pre svega dimenzijama gradiva: opeka, u najboljim epohama, imala je za duzinu strane jedinicu mere - stopu. Dužina građevina izražavana je brojem opeka, visina brojem slojeva. Dimenzije prostorija u rasporedu palata takođe su određivene brojem opeka. U Korzabadu, na pr. jedno popločano dvorište pokriveno je tačno celim opekama, tj. dimenzije opeka tačno se sastoje u dimenzijama prostorije. Ovaj brojni odnos opaža se takođe u proporcijama osnove prema visini objekta: kod stepenastih kula hramova baza prvog stepena ima duzinu strane jednaku sa celokupnom visinom kule.
Najzad, u osnovama se jasno opaza geometrijska pravilnost. Ona se sprovodi kako u hramovima i palatama, tako i u regulaciji gradova. Međutim, simetrije nema, nema osovine rasporeda, nema ni ravnoteže među pojedinim delovima građevine, u odnosu na njihove dispozicije, pa ni u dekoraciji zidova nema jednakosti podele.
META DIZAJN Naziv za projektovanje “dizajna o dizajnu”, koje je karakteristično za italijanske anti design predstavnike iz 1960-tih g., posebno Ettore Sottsa-sa, koji je istrazivao predmete kao objekte masovne kulture u odnosu na njegov koncept “ukusa”.
METAFIZIČKA ARHITEKTURA (ital. architettura metafisica) Arhitektura koja se koncepcijski naslanja na metafizičko slikarstvo, koje je inaugurisao G. de Chirico za vreme svog boravka u Parizu 1911-15 kao reakciju na futuristički dinamizam. M.a., poput metafizičkog slikarstva, uvodi geometrijsku pravilnost i simboliku boje, gradi prostor s naglašenom trodimenzionalnošću i ostvaruje specifičnu atmosferu unutrašnje napetosti. Elementi m.a. poprimaju katkad ironično značenje. Poput metafizičkog slikarstva, m.a. je svoje ideje i izvore pronalazila u delima A. Schopenhauera i F. Nietzschea. Najreprezentativniji i najkarakterističniji predstavnik m.a. je italijanski arhitekt Aldo Rossi.
METAFIZIČKA ŠKOLA U ARHITEKTURI Osnovni element m.š.a. jeste postavljanje i posmatranje arhitekture na nivou kosmičke skale, idealnih kosmičkih principa transponovanih unutar arhitektonskog modela. Glavni predvodnik m.š.a. bio je Louis Kahn, a značajni su bili Aldo van Eyck i James Stirling. Često se, u smislu upotrebe arh. konstrukcije, predstavnicima ove škole smatraju i Luigi Nervi i Buckminster Fuller.
METAFORA U ARHITEKTURI (grč. metaphora metafora prenošenje, prenos) Pojam metafora znači u poetskom smislu, figuru u kojoj reč, mesto svoga prvobitnog značenja, dobija drugo, zbog toga što je govornik u svom duhu upotrebio dva predmeta; skraćeno poređenje u kome nije izričito kazano da je neka stvar poređena sa drugom, te je, mesto reči koja treba da se poredi, prosto došla reč s kojom se ona poredi; slikovit izraz, prenosno značenje, prenosni smisao. U arhitekturi, metaforom se karikirano naglašuju karakteristične osobine jednog stila ili pojedinog arhitektonskog oblika ili urbanističkog plana. Najraniji planovi su metaforično predstavljani: zemlja kao živo biće “majka”, “drvo života”, površina planete kao “oklop kornjače” i dr. Ponekad se plan zgrade naziva “zmijom”, zbog karakteristične vijugave osnove i sl. Charles Jencks metaforično prikazuje tri primera camp arhitekture: kuću Bruce Goffa (Bavinger House), Herberta Greena (Prairie house) i Paolo Soleria (Desert House) kao “puž”, “armadilo” i “mesečev pejzaž”.
METAR – TAČNO »KOSMIČKO« ODREĐIVANJE DUŽINE METRA Za tačna fizikalna merenja »pra-metar« je netačan, jer podleže spoljnim toplotnim uticajima stezanja i rastezanja. Ta temeljna mera morala se je stoga odrediti na neki drugi način, nezavisan od promena na našoj Zemlji. Teoretski se mora svuda u vasioni, na kakvoj planeti i u svako vreme, moći odrediti dužina metra, pa čak i onda kad bi propala cela Zemlja sa svim svojim parametrima. Tek tako bi bila tačno utvrđena temeljna mera za sve prirodne nauke.
Tu je pozvana u pomoć astronomija koja se kod određivanja dužina oslanja na svetlost (npr. godina svetla). Tako je utvrđeno da je 1 m = 1.533.164,03 dužine talasa crvene kadmijeve linije spektra, na suvom vazduhu, kod 15º temperature i 760 mm vazdušnog pritiska. Na ovaj se način može svagda odrediti dužina metra, pomoću specijalnih aparata. Ranije određivanje metra, na osnovu veličine Zemlje, bilo je dugotrajno, promenljivo i stoga suviše netačno.
Mnogo se je pretresalo pitanje upotrebljivosti metra čija je dužina od 10,000.000-tog dela Zemljinog kvadranta utvrđena tako zamršenim načinom. Nijedan čovek ne može da sebi predstavi veličinu Zemljinog kvadranta, a još manje njegov 10,000.000-ti deo. Naročito umetnički svet je do dana današnjega zadržao negativan stav prema ovoj »nečovečnoj« meri. Baš u krugovima arhitekata, kod raspravljanja o merama, uvek se iznova ukazuje na jasnu i prirodnu meru stope koju svako može u sebi unapred nekako da predstavi.
METAR (gr. metron mera, merilo, l. metrum) 1. jedinica (metarskog) sistema mera, jedinica dužine: približno desetmilioniti deo jednog Zemljinog kvadranta, računajući ga od pôla do ekvatora (od stožera do polutara); metar je rastojanje dvaju zareza na šipci od slitine platine i iridijuma koja se čuva u jednoj međunarodnoj ustanovi u Parizu.
METARSKA MERA Pod pretpostavkom da je na našoj Zemlji jedino sama Zemlja nepromenljiva, uzeta je zemlja kao temeljna mera, i deljenjem ove utvrđena je dužina metra. Tvrdilo se da će se, u slučaju ako se jednom izgubi prototip metra, moći uvek iznova tačno utvrditi dužina metra, na temelju nepromenljive veličine Zemlje. Pokazalo se, međutim, da je ta pretpostavka netačna, i zato se danas metar meri po prametru, sačuvanom u Sevres-u kod Pariza, i po njegovim trabantima u glavnim gradovima svih zemalja koje su pristupile metričkoj konvenciji.
METARSKI RASTER Raster mreza kod koje su pojedinačna kvadratna polja data u određenoj razmeri veličine 1x1 metar.
METASPACIJALNA ORGANIZACIJA GRADA Naziv koji se koristi za organizaciju jednog prostora, najčešće grada, koja se smatra idealnom, višom, uzvišenom, idealnom i savršenom. Metaspacijalnu organizaciju susrećemo u svemiru, ali i u idealnim planovima, kao što su idealni gradovi ili palate. Metaspacijalnu organizaciju susrećemo u shvatanju organizacije ant. grada, gde su oni često smatrani za pvorođene i kosmocentrične. Svaki je, dakle, bio u središtu jednog sveta, jedne verzije sveta. Spekulacije ove vrste ne bi bile uopšte moguće da nije one prve, veoma plemenite zablude da je gradski entitet po sebi vajkadašnja tvorevina, nastala zajedno sa kosmosom, u trenutku kada se delilo postojanje od nepostojanja, red od nereda.
METOD (gr. meJodoz istraživanje, ispitivanje, put i način istraživanja, l. methodus) Smišljeno i plansko postupanje pri radu radi postignuća nekog uspeha, istine, saznanja, određeni put i način ispitivanja, mišljenja i rada; u istraživačke metode ili heurističke metode ubrajaju se: analiza ili analitički metod, sinteza ili sintetički metod, indukcija ili induktivni metod, dedukcija ili deduktivni metod v. dijalektika i metafizika; naročito: način poučavanja i predavanja; Sokratov metod način poučavanja u kome se dolazi do saznanja putem vešto postavljenih pitanja i odgovora.
METODE MREŽNOG PLANIRANJA Mrežno planiranje odnosi se na tehnologiju i vreme. Planirani radovi (u nastavku aktivnosti) svrstavaju se u one radove koji su neprekinuto medjusobno vremenski povezani, od početka do kraja plniranog gradjenja objekta (kritične aktivnosti), i koji odredjuju trajanje gradjenja, i u one koji se mogu s obzirom na vreme slobodno "pomicati" unutar odredjenih granica, tj. koji imaju tzv. "vremensku rezervu". Ta spoznaja daje metodama mrežnog planiranja mnoge prednosti obzirom na do tada razvijene metode. Tehnologija rada prikazuje se mrežnim dijagramima, upotrebom grafičkih oznaka koje zavise o primenjenoj metodi. Postoje dve mogućnosti prikazivanja tehnologije rada: da se njeno težište usmeri na trenutak početka i kraja rada, ili da se usmeri na izvršenje aktivnosti. U prvom slučaju je mrežni dijagram opisan i prikazan čvorovima dogadjaja. U drugom slučaju je opisan i prikazan strelicama aktivnosti. Drugi slučaj se može u mrežnim dijagram upisati i prikazati i na drugi način: aktivnosti pomoću čvorova, a tehnološka povezanost medju njima strelicama. Osim po načinu opisivanja i prikazivanja tehnologije rada, mrežni dijagrami se razlikuju i po načinu vremenskog povezivanja uzastopnih aktivnosti: normalna vremenska veza povezuje trenutak kraja prethodne aktivnosti s trenutkom početka sledeće, stoga se naziva i vremenska veza kraj-početak; vremenska veza početak-početak (St veza) povezuje trenutak početka prethodne aktivnosti s početkom sledeće, što omogućuje njeno slobodno pomicanje u vremenu; vremenska veza kraj-kraj (Ft veza) povezuje trenutak svršetka prethodne aktivnosti sa svršetkom sledeće, što takodje omogućuje njeno vremensko pomicanje.
MIKROKLIMA Mikroklima jednog područja ili naseljenog mesta predstavlja skup ekemenata i faktora: tle, voda, sunce, vetar, vlažnost i reljef terena, koji određuju uzročnike klimata prostora, karakteristične u pogledu klimatskih uslova. Posebni lokalni klimatski uslovi kod naseljenih mesta znatno se razlikuju od uskova klimata okoline, pa čak se razlikuju i međusobno s obzirom na namenu gradskih površinam, položaj naselja, reljef i nadmorsku visinu. Namena površina gradskih zona i izgrađenost gradske teritorije sa lokalnim faktorima klimatskih uslova, sačinjavaju osnovne uzročnike gradskih mikroklimata.
Klimat ne zavisi samo od uticaja prirodnih činilaca, već se on usled dejstva fizičko-bioloških pojava menja naročito u naselju i gradskim privredno-poslovnim zonama. Klima u gradu se razlikuje od klime svoje okoline, a ova se razlika naročito izražava u temperaturi i vlaznosti vazduha.
U samom gradu postoje znatne razlike mikroklimata između gradskih zona, gradskih četvrti i stambenih blokova. Povoljan je mikroklimat zelenih površina, blagih ozelenjenih kosina i prevoja, padina pore šume, jezera i reka, a nepovoljan je kod gusto izgrađenih zatvorenih gradskih stambenih blokova, popločanih trgova, ulica i sličnih površina, kao i zatvorenih a ogolelih kotlina, koje su leti izložene osunčavanju a zimi udaru vlaznih i hladnih vetrova.
Kao što se mikroklimat sa povoljnim i nepovoljnim uslovima za stanovanje obrazuje prema lokalnim ili prirodnim činiocima, isto se tako i klimatski uslovi mogu delimično menjati i poboljšavati kod izvesnih rekonstrukcija i remodelacija postojećih gradova i gradskih aglomeracija.
Zelenilo poboljšava zivotne uslove svoje sredine kao zaštita od vetra, prašine i larme, te ono poboljšava mikroklimat gradova.
MIKROREJON (Arh.). Osnovna urbanistička stambena jedinica koja, pored stanovanja, zadovoljava elementarne potrebe gradskog stanovništva u pogledu snabdevanja, školstva, kulturno-društvenih potreba, fiskulture itd. Kretanje u stambenom mikrorejonu je u principu pešačko, pri čemu je tranzitni saobraćaj isključen. U zavisnosti od sistema izgradnje, broj stanovnika se obično kreće od 4000 do 8000.
MIKROURBANIZAM Nasuprot makrourbanizmu, grana urbanizma koja se bavi proučavanjem, ispitivanjem, analizom i projektovanjem najmanjih urbanističkih celina, kao što su mikrolokacije: neposredno stambeno okruzenje, deo jedne ulice, jedna mala gradska zona ili četvrt, pjaceta, skver, neposredno susedstvo, staro gradsko jezgro i dr.
MIKROZAJEDNICA, JEDINICA SUSEDSTVA U urbanističkom smislu, mikrozajednicu čini neposredno okruženje jedne ili manje grupe stambenih jedinica. Mikrozajednica je izdvojena skupina stambenih jedinica, koje međusobno čine neposredno susedstvo. Problemima mikrozajednice bavi se mikrourbanizam.
MILIMETARSKA HARTIJA Naročito štampana hartija sa milimetarskom podelom na kvadratiće. Veoma je pogodna za brzo iscrtavanje grafikona, podužnih i poprečnih profila itd. Providna milimetarska hartija, u nedostatku planimetra, služi za odredjivanje površina na planu.
MILIMETARSKI PAPIRI U svrhu skiciranja i projektovanja, isto se tako mogu upotrebljavati normalni milimetarski papiri, sa debljim crtama centimetarske mreže, koji se mogu svugde kupiti. Centimetarski kvadrati odgovaraju u razmeri 1:250 = 1 IGM = 2,5 m. Milimetarski kvadrati odgovaraju u razmeri 1:250 = 1 MGM = 0,25 m. Za gradjevinske mere (GM) i male gradjevinske mere (MGM/2) vredi svaki put polovina.
Kod razmere 1:500 odnosi se na odgovarajući način pomiču.
Centimetarski kvadrati odgovaraju u razmeri 1:500 = 2 IGM = 5,00 m.
Milimetarski kvadrati odgovaraju u razmeri 1:500 = 2 IGM = 0,50 m. Prepolavljenjem ovih metarskih podela dobijaju se ranije opisani IGM i MGM brojevi.
IGM/2 i MGM/2. Za dalje deljenje IGM/2 vrede ¼ cm, koje se na merilima lako utvrde. Pa ni oznaci mere MGM/2 = ¼ mm ne stoji ništa na putu, jer su na crtačkim razmerama označene i ½ mm. Ali u praksi nisu uobičajene takve detaljne mere u toj maloj razmeri, nego se one označuju u većoj razmeri, 1:100 ili još bolje u razmeri 1:50. U razmeri 1:50 MHM/2 = 2,5 mm, pa se prema tome isto tako lako označuje kao IGM/2 u merilu 1:500.
MILIMETARSKI RASTER Raster mreža kod koje su najmanja pojedinačna kvadratna polja dimenzija 1x1 mm. Koristi se prilikom projektovanja detalja sklopova.
MIMIKRIČNOST ARHITEKTURE Pojam se odnosi na arh. koja se uklapa u prirodu, ostvarujući sintezu tradicionalnog graditeljstva i organskih oblika. Arh. koja je slična po obliku i drugim spoljnim osobinama prirodi i neposrednoj okolini.
MINIMALIZAM U ARHITEKTURI Stav u arhitekturi da se najmanjom mogućom upotrebom različitih elemenata arh. kompozicije i materijala postižu maksimalni kompozicioni i estetski efekti jedne zgrade. Najznačajniji predstavnik minimalizma u arh. bio je Mies van der Rohe, koji je svoj minimalistički stav izrazio u poznatom paradoksu “manje je više”. V. Racionalizacija. Kao nastavak i proizvod modernističkog i ranijih pokreta, isto kao i njegovu manifestaciju u drugim umetnostima, izvore minimalizma možemo da posmatramo u počecima pokreta Arts and Crafts, koji se razilaze od viktorijanske kulture. Začetke minimalizma pronalazimo u radovima William Morris-a, medju ostalima, za kojeg se smatra da je uspostavio temelje modernističkim principima iskrene upotrebe materijala i struktura, kao i “totalan umetnički rad”. Minimalizam, onakav kakav se pojavljuje danas, evidentno je da vuče veze u filozofiji i radu Mies van der Rohe-a i reduktivističkoj tendenciji koja pronalazi krajnji izraz u njegovom radu. U nameri da ostvari ekstremnu jednostavnost svojih radova, kao što je na primer Pavilion u Barceloni (1928-9) i Farnsworth House (1945-51), Mies je nameravao da maksimalizuje osećanje protoka prostora medju zonama u enterijeru, kao i izmedju spoljašnjeg i unutrašnjeg prostora. Mies-ovo redukovanje detalja nije predstavljalo njegov lični čin, već je predstavljalo izraz fuzije arhitekture i prirode. Izvesna promena dogodila se kod reduktivističkog senzibiliteta kad je minimalizam kao stav bio prihvaćen od mnogih arhitekata po celom svetu, koji su težili da pronadju odgovor na sopstvena pitanja odnosa prema prirodi i arhitekturi. Medju ovim arhitektima koji su tražili balans izmedju arhitekture i prirode kroz strogu jednostavnost forme, površine i detalja, bili su: Tadao Ando, Antoine Predock, John Pawson, Alberto Campo Baeza, Donald Judd i Ricardo Legorreta, koji su pratili trag Luis Barragan-a. Najznačajniji medju njima, Tadao Ando, ne prihvata tezu da arhitektonski minimalizam predstavlja izgradjeni ekvivalent artističke apstrakcije i anti-reprezentativni reduktivizam koji proističe iz nje. Pozitivna suprotnost u strategiji Tadao Ando-a predstavlja upotreba rafiniranih verzija modernističkog jezika da bi se pobedio njegov kontekst. Stub, zid i prozor su preuzeti kao oružje koje se upotrebljava protiv homogenosti koju su oni nekad kombinujući se kreirali. Primeri Ando-ve minimalističke arhitekture predstavljaju Koshino House, Tokyo (1981), Nakayama House, Nara (1985), Chikatsu-Asuka, Istorijski muzej, Osaka (1990-4), Water Temple, Awaji Island (1990), Meditation Space ua UNESCO, Paris (1995). Medju ostalim japanskim minimalistima karakteristični su: Shiro Kuramata, Yoshio Taniguchi. Medju skulptorskim minimalistima najznačajniji je Luis Barragan, sa Plaza y Fuente del Bebedero, Las Arboledas, Mexico City (1958-61)., kao i Towers, Satellite City, Mexico City (1957), sa Mathias Goeritz-om.
MINIMIZIRANJE INVESTICIJA, ZAKON MINIMIZIRANJA INVESTICIJA Racionalno trošenje raspolozivih investicionih sredstava je opšti zahtev ekonomskog razvoja. Preko njega se utiče na rasprostiranje uticaja akumulacionog efekta. Iako se zahtev postavlja pri svakom obimu akumulacije, ipak ukoliko je “raspoloživost kapitala” ograničenija, akumulacioni efekti racionalnog trošenja investicija su veći.
Početna faza i opredeljujuća u procesu racionalnog trošenja investicija je faza izbora lokacije. Ona je početna i opredeljujuća i za proizvodne i za neproizvodne investicije. Međutim, kako učešće neposredno proizvodnih investicija jedva premašuje 50% ukupnih investicija, problem ušteda investicija svodi se na: 1) pronalaženje mogućnosti izvora ušteda u okviru neposredno proizvodnih i 2) na intenzifikaciju ušteda u neproizvodnim investicijama.
Neposredno proizvodne investicije objektivno su opredeljene tehničko-tehnološkim karakteristikama proizvodnog procesa. Pa ipak, mogućnosti racionalizovanja investicionog utroška postoje. Strukturu proizvodnih investicija sačinjavaju investicije u izgradnju građevinskih objekata, u izgradnju pogona i nabavku uređaja, mašina i alata. Za funkcionalnost proizvodnih investicija najznačajnije su one koje su ulozene u nabavku tehnike.
Pored niza faktora, među kojima su neki čak i psihološki (sklonost ka reprezentativnom arhitektonskom izgledu), lokacija može da utiče na ekonomski neracionalnu strukturu investicija, posebno elementima svoje geografske osobenosti.
Daleko više mogućnosti za minimiziranje pruža područje neproizvodnih ili posredno proizvodnih investicija. Pre svega, ono je nužno iz više razloga: 1) investicionim uštedama na ovom području povećava se realan obim investicija za proizvodnju; 2) uštede u izgradnji neproizvodnih, naročito infrastrukturnih kapaciteta, omogućavaju uštede sredstava za održavanje; 3) princip investicionih ušteda navodi na poštovanje reda veličina u izgradnji privrednih objekata.
Dva područja ušteda su posebno značajna: područje infrastrukture i područje stambeno-komunalne privrede. Osnovne železničke linije, drumske magistrale, osnovna prenosna mreža električne energije - moraju da budu pratioci privrednih aktivnosti, a nikako “tranzitnog” karaktera.
Drugo je područje stambeno-komunalnih investicija. Njihov značaj nameće pre svega kvantum stambeno-komunalnih investicija. Dok su neproizvodne investicije u prosvetu, kulturu, zdravstvo, čvršće vezane za teritorijalni razmeštaj stanovništva, stambeno-komunalna izgradnja ima disperzivne osobine, koje značajno utiču na disperziju u investicijama, što automatski umanjuje racionalnost. Konačno, samo područje stambeno-komunalnih investicija sa svojim periodima aktivizacije investicija, komplementarnom funkcijom stambene i komunalne privrede, daje mogućnosti za postizanje određenih ušteda.
MINUTA (grč., engl. minute, ital. minuto) 1. U klasičnoj arhitekturi, jedinica mere koja predstavlja šezdeseti deo prečnika stuba u osnovi njegovog stabla. Može da bude šezdeseti ili pak trideseti deo modula.
Minuta je naziv za modularnu jedinicu mere duzine, omiljenu u periodu renesanse. Deo uncije, odnosno, vićentinske stope. 1 vićentinska stopa=35,10cm = 12 uncija = 48 minuta. 2. Šezdeseti deo stepena, kojim se meri jedan ugao.
MIT PRAVOG UGLA Tezu o mitu pravog ugla postavio je Iannis Xenakis (rodj. 1922.). On zapravo kritikuje planove pravog ugla, jer planiranjem zasnovanim na ovoj tradiciji ne mogu se rešiti ni neki jednostavniji problemi, kao što je podizanje novih gradova, i to čak ni onda kad urbanisti uživaju punu podršku svojih vlada, kao što je bio slučaj sa Le Avrom, Brazilijom ili Chandigharom, koji su zasad mrtvo rodjeni gradovi. Pri sadašnjem načinu obrazovanja urbanista i arhitekata nemoguće je da pojedinci uspeju, na papiru, a priori, da reše probleme radjanja, izgradnje i razvoja jednog grada, probleme koji su hiljadu puta kompleksniji nego problemi jednog stana ili jednog stambenog kompleksa. Taj nedostatak vodi urbanističkim rešenjima na papiru, a ona su tek jadne kombinacije pravih linija i pravougaonika, postavljenih u neumesno izvijugane prostore (=zelene prostore).
MLETAČKI SISTEM MERA Srednjovekovni sistem dužinskih mera poreklom iz Mletačke republike, koji se primenjivao i u oblastima pod mletačkim uticajem. Čine ga: veliki lakat, mali lakat, mletačka stopa, unča, crta, linija. V. takodje: Dubrovački lakat, Dubrovačka stopa, Dubrovački pasus (paš), Dubrovački pedalj, Sežanj.
MNOGOBOJNOST, POLIHROMIJA (gr. polu, crwma boja) Mnogobojnost; bojadisanje delova građevine i plastičnih umetničkih dela raznim bojama (naročito bilo u običaju u Starom i Srednjem veku; u novije doba ponovo ulazi u modu).
MOBILNA ARHITEKTURA (engl. mobile architecture) Naziv za pokretnu arh., onu koju je moguće pokrenuti, montirati i demontirati. M.a. je takođe i “arhitektura na točkovima”, kuće prikolice. Međutim, u osnovi, pojam se odnosi na pokret u modernoj arh. koji je nastao krajem šezdesetih godina. Predstavnici m.a. su članovi francuske Utopie group, koja je nastala na političkim doktrinama marksizma, i koja se predstavila serijom satiričnih kolaža koji su predstavljali napad na bvladajuće arh. ideologije liberalizma i futurizma. Bila je to m.a., načinjena od pneumatskih elemenata na naduvavanje: zidova, podova, nameštaja. Čak je i mehanička oprema kuće bila na naduvavanje.
MODEL STANOVANJA V. Stanovanje. Naziv za obrazac, tip, uzor stanovanja na jednom urbanom popdručju. Model stanovanja predstavlja urbanistički model kojim se pretpostavlja i predlaže odredjeni tip života – stanovanja u jednoj urbanoj sredini. Modeli stanovanja zavise od podneblja, sredine, sociološkog aspekta stanovništva, kulturnog karaktera (obrazovanja), ekonomskih mogućnosti i mnogih drugih činilaca. Osnovni modeli stanovanja mogu da budu: gradsko stanovanje i seosko stanovanje; individualno stanovanje i kolektivno stanovanje, stanovanje u centru i stanovanje u periferiji, stanovanje sa visokim standardom i substandardno stanovanje. U odnosu na pojedine tipove stanovanja, možemo tako razlikovati i pojedine modele stanovanja, kao što je: model kolektivnog stanovanja, model gradskog stanovanja, model ruralnog stanovanja, model stanovanja u centru, model stanovanja na periferiji i dr.
MODELACIJA Vajanje, oblikovanje volumena; obradoma materijala, oblika, prostora, prostornih elemenata, međuodnosa “punog” i “praznog”, boja, ritmova, svetla i senke i dr.
MODELOVANJE, MODELING (engl.) 1. Dvodimenzionalna prezentacija trodimenzionalne forme. 2. Oblikovanje umanjene trodimenzionalne forme, prema modelu, a pomoću plastičnih materijala.
MODIFIKACIJA (l. modificatio) Preinačivanje, preinačenje, predrugojačavanje, predrugojačenje, izmena; preinačenje, preinačenost, predrugojačenje, predrugojačenost; određivanje mere; bliže određivanje, napr. jednog pojma; ograničavanje, ublažavanje.
MODUL (lat. modulus, lat. mn. moduli) Mera odnosa, srazmere kod antičkog učenja o formi čija je jedinica mere prečnik stuba, koji je dalje podeljen na 30 delova (minuta). Visina, širina i dužina prostiranja jedne antičke građevine bila je prikazana jedinicama modula.
U antičkoj arhitekturi, jedinica mere kojom su se određivali odnosi među pojedinim delovima građevine. Kod Etruraca modul je bila stopa, kod Grka i Rimljana poluprečnik stuba na bazi. - U savremenoj arhitekturi kao modul se uzima dimenzija čOveka ili konstantan razmak osa stubova skeletne nosive konstrukcije.
U novim rečnicima, definicija m. se svodi na usko tehničko značenje koje modul ima pri analiziranju klasičnih redova arhitekture. Prema Vitruviju, modul je određen deo jedne utvrđene veličine i predstavlja jedinicu mere proporcija. Razni graditeljski kanoni utvrđuju veličinu od koje zavisi glavni projektantski modul kod hramova, za širinu spomenika ili stuba. Kod fasada dorskog tetrastila deliće se na 27, a kod hrama u obliku heksastila širina se deli na 42 dela, i t.d. Prema tome, m. je promenljiva mera i moze da bude glavni ili pomoćni m. za različite elemente građevine, ili korektivni , za modifikaciju karakterističnih proporcija u odnosu na dimenzije.
U kasnoj srednjovek. arh. obezbeđena je disciplinovanija modulacija, koja se razvijala od interkolumnijuma broda velikih katedrala do strukturalnih elemenata got. svodovai njihovih horizontalnih projekcija.
U savremenoj arhitekturi, modul je bilo koja jedinica mere koja olakšava prefabrikaciju.
MODUL, KONSTRUKTIVNI - korak. Predstavlja višestruki iznos projektnog modula, koji regulativno određuje razmak - raspon između dva konstruktivna elementa.
MODUL, OSNOVNI Iznosi 1M ili M=10cm=1dm, osnovna jedinica mere.
MODUL, PROJEKTNI Predstavlja regulativni stalni višestruki iznos osnovnog građevinskog modula.
MODUL, REGOLA HOMOGENEA ( lat. ) Naziv za modul iz kojeg je razvijena organska struktura (prema Witkoweru).
MODUL, TIPOVI MODULA Osnovni tipovi modula su: osnovni modul, projektni modul, modularni koeficijent, konstruktivni modul, modularna mera, modulisana mera.
MODULACIJANaziv za proces vršenja mera odnosa, srazmere arhitektonskih elemenata i njihovo utvrdjivanje putem modula.
MODULARNADISCIPLINA Pojam označava plan ili projekt izrađen u modularnom sistemu u svim svojim elementima. Najznačajniji predstavnik m.d. je Le Corbusier.
MODULARNAKOORDINACIJA “Modul” predstavlja englesku ili francusku reč koja je nastala iz latinskog izvora reči “modulus”, koja je predstavljala malu jedinicu mere, kao deminutiv od reči “modus”. U klasičnoj arh. modulus predstavlja polovinu prečnika stuba u njegovoj osnovi i predstavlja jedinicu proporcionisanja u klasičnom redu stubova i entablaturi. Njena stvarna veličinama nije predodređena unapred, ali se određuje za svaki projekat posebno.
Kod modularne koordinacije modul ne predstavlja jedinicu proporcije, već predodređenu standardnu meru koja se koristi za koordiniranje dimenzija komponenti jedne zgrade (vrata, prozori, paneli, grede) sa dimenzijama prostora projektovanog objekta unutar kojeg treba postaviti ove komponente. Modularna mera (oli osnovna mera) komponenti izražena je istovetnim celim brojem modula kao veličine koja određuje njihov prostor unutar zgrade. Međutim, stvarna, izvođačka mera komponente biće ubek manja od njene modularne mere za razliku koju stvara prostor naleganja i njegova tolerancija (proizvođačka i manipulativna). Pometnja u shvatanju “modula” kao jedinice standardizacije i njegove antičke upotrebe kao osnova arh. proporcija, nastavljena je, na pr., kod Le Corbusierovog “Le Modulora”. On predstavlja, u suštini, metod primene principa Zlatnog preseka i nema povezanosti sa modularnom koordinacijom. Modulor nama ničeg zajedničkog sa Modularnom.
Modul u modularnoj koordinaciji se ponekad smatraza “osnovni modul”, da bi bio razlikovan od svojih mnogostrukosti, koji se koriste kao “moduli plana”, “izvedeni moduli”, “projektni moduli” i td. Ipak najbolja upotreba pojma je kada se on ograniči na upotrebu pojma “modul” u smislu označavanja “osnovnog modula” i iz njega se izvedu ostali izrazi, kao što su “planska mreža” za njegove umnoške. Ovo je potrebno iz razloga zato što je veličina osnovnog modula međunarodno ograničena na 10 centimetara, za metričke zemlje i 4 inča za zemlje koje koriste inče i stope. Logična pozadina izbora ove mere za osnovni modul, ne podržava upotrebu bilo koje druge mere, duže ili kraće, koja bi se umnožavala i ponavljala kao modul. Ukratko, postoji samo jedan modul: 10 cm ili 4 inča.
Međunarodno određenje ovog modula od 10cm/4inča bilo je rezultat dva uzroka. Pre svega, to su bila nastojanja proizvođača da se modul načini što je moguće većim iz razloga pojednostavljenja i masovne produkcije. Sa druge strane, sa gledišta arhitekata, postojalo je nastojanjr da se dobije što je manje mogući modul iz razloga većih estetskih i funkcionalnih projektantskih mogućnosti. Usvojeni principi m.k. jedinstveni su za sve krajeve sveta, tamo gde je ovaj problem raspravljen. M.k. je ušla u nacionalne standarde mnogih tehnički razvijenih zemalja, počev od Francuske (1942.g.) i SAD (4 inča, 1945.), Belgije (1948.), Italije (1949.), Nemačke (10cm i 12,5cm, 1951.), a zatim i ostalih razvijenih zemalja. U mnogim zemljama postoje Asocijacje građenja prema modularnim standadima (SAD, Velika Britanija, Australija i dr.).
MODULARNA MERASve one mere koje nastaju prostom deobom projektnog modula, a kao rezultet takve deobe daju ceo, decimalan broj.
MODULARNA MREŽA Naziv za mrezu, postavljenu u dimenzijama odabranog osnovnog modula, koja se koristi za arh. projektovanje, izvođenje arh. objekata ili prilikom arheoloških iskopavanja. M.m. može da bude: trakasta, pravougaona, kvadratna, trougaona, šestougaona, kružno koncentrična, kružno radijalna i dr.
MODULARNE POMOĆNE MREŽE Upotreba pravilnih mreža, različitog oblika, sačinjava jedan od uobičajenih postupaka kojim se uprošćava posao u procesu arhitektonskog projektovanja. Upotrebljava se obična karirana hartija ili posebno nacrtana mreža shodno svrsi. Arhitekti se služe takvim načinom prilikom rešavanja poteza opšteg plana, a inženjeri, veoma često, postavljaju svoje crteže skeletnih konstrukcija preko takvih mreža. Ovakav postupak ujedno olakšava posao u projektnom birou i pozitivno utiče na umnu disciplinu. Tek nedavno se došlo na ideju o opštoj upotrebi mreza ne samo za postavljanje glavnih konstruktivnih elemenata i poteza opšteg plana, već i radi koordinacije po položaju i dimenzijama svih dimenzionisanih materijala i elemenata koji se ugrađuju. Ovo nameće njihovu racionalizaciju u zavisnosti određene mreže ili kombinacije nekoliko mreža i to ne samo u smislu da se uprosti rad u birou, već i da se olakša sklapanje materijala na gradilištu, uz što manje sečenje i doterivanje. Mreže nisu upotrebljavane na jednake načine u svim zemljama, niti pak od raznih konstruktera u jednoj te istoj zemlji. Da bi se izbegao svaki nesporazum, treba pribeći izvorima i proučiti, bar elementarno osnovne principe.
Plan Bramante-a za crkvu sv. Petra u Rimu, zasnovan je na mreži, a različiti konstruktivni elementi, svodovi, stubovi, pilastri i niše, poklapaju se sa potezima mreže. Svrha ovih mreža je dvostruka: one predstavljaju, u prvom redu, pomoćni sistem koji dopušta situiranje objekata u odnosu na stalne linije i tačke a time i među sobom; ove mreže utvrđuju takođe dimenzionalnu razmeru za proučavanu površinu. Kod grafikona, horizontalne i vertikalne raspodele, definisane linijama pomoćne mreže, odgovaraju, svaka ponaosob, razmeri određene veličine. Isto tako, na nekoj karti, pomoćna mreža služi kao razmernik i dopušta utvrđivanje položaja bilo kojeg predmeta u određenoj zoni.
U toku poskednjih godina, izvesne zamlje su pojačale upotrebu pomoćnih mreža kod postavljanja građevinskih planova. Ponekad, kao u Danskoj, sve evolucija modularnih mreža se zasniva na lokalnim ili nacionalnim tradicijama. U drugim zemljama, upotreba mreža se razvijala paralelno sa uvođenjem novih građevinskih metoda. Dimenzije mreža su različite, ali se uglavnom upotrebljava kvadratna mreža. Međusobni položaj pojedinih elemenata i njihovo mesto u skupnom planu određeni su na nedvosmislen način odabranim pomoćnim sistemom.
Kada su elementi utvrđeni u zavisnosti od pomoćne mreže tada je mogućno reduciranje broja formata i uprošćavanje i trandardizovanje detalja sastava.
U ovakvim prilikama, upotreba mreze dopušta koordinaciju polozaja i sklapanje elemenata, a naročito ako su njihove veličine pažljivo usklađene sa osnovnim dimenzijama pomoćnog sistema.
Modularne pomoćne mreže ili skraćeno: MPM predstavljaju sistem ortogonalnih linija gde su odstojanja između njih, u oba pravca, iskazana u modularnim merama.
Odstojanja između linija mreže mogu biti različita, ali uvek iskazana u modularnim merama.
Pored ortogonalnih, mozemo da koristimo i druge oblike mreža: dijagonalne, poligonalne, kombinovane, itd.
Prednosti koje pruzaju MPM:
1. Proces projektovanja je racionalniji i efikasniji;
2. Omogućava se sagledavanje, kompariranje i laka kontrola svih redova veličina u svim fazama projektovanja;
3. Usmerava proces projektovanja u pravcu strukturalnog disponiranja određenih funkcionalnih jedinica i skupova;
4. Olakšava i pojednostavljuje izbor i opredeljenje konstruktivnog sistema;
5. Disciplinuje misaoni proces projektovanja;
6. Omogućuje dimenzionalnu koordinaciju elemenata i delova zgrada;
7. Predodređuje industrijalizovani način građenja, odnosno prefabrikaciju elemenata za građenje.
Položaj MPM prema odabranom i usvojenom konstruktivnom sistemu može biti dvojak, i to: a) kontinualna MPM i b) diskontinualna MPM.
Kontinualna MPM postavlja se tako da potezi mreze prolaze kroz ose konstruktivnih elemenata i na taj način definišu meru (od ose do ose) kao čist konstruktivni raspon.
Diskontinualna MPM postavlja se tako, što se na mestima gde počinje prostiranje konstruktivnih elemenata MPM prekida, a mere za jačinu elemenat se dodaju.
MODULARNE STRUKTURE U urbanističkom pogledu, modularne strukture se razvijaju već nekoliko hiljada godina, sve do najnovijih urbanističkih dispozicija. Naravno da modularne strukture nisu samo one ortogonalne nego i heksagonalne i mnoge druge, kako to pokazuje Bakenonov predlog, dok linč (Lynch) i modularne strukture kvadratičnog rastera deli na “mrežne” i “šahovske”. Kombinacija različitih modularnih struktura, kao i “ispuštanje” pojedinih “polja” i njihovo korišćenje na drugi način, intenziviraju ritam i promene fizičke strukture u celini. Projekt novog Nemačkog uuniverziteta Kandilisa, Josića i vudsa (Candillic, Josic, Woods) pokaazuje mogućnosti modularnih struktura za slozene programe.
MODULARNI ARHITEKTONSKI ELEMENTI Naziv za arh. elemente koji su urađeni tako da njihove dimenzije odgovaraju određenim modularnim merama. Modularni elementi su proizvod modularnog projektovanja i obično se primenjuju kod prefabrikovanih arh. objekata. Za osnovni arh. modul usvaja se određena jedinična dužina koja određuje sve elemente modularnog arh. sistema.
MODULARNI DIZAJN (engl. modular design) Dizajn na osnovu utvrdjenih dimenzija ili modula, obično kao rezultat upotrebe prefabrikovanih elemenata. V. Industrijalizovana gradnja, ali takodje podržan teorijskim interesovanjem. V. Modulor.
MODULARNI KOEFICIJENT Poznata veličina izražena kao ceo broj kojim se multiplicira osnovni građevinski modul. Obelezava se u projektima sa (n).
MODULARNI RASTER Raster mreža kod koje su kvadratna polja data u veličini 1 modula (1 M). 1 modul je mera usvojena za osnovnu meru nekog projekta, prostora, arhitektonskog elementa ili elementa enterijera. 1 modul moze da iznosi; 10 cm, 60 cm i dr.
MODULARNI SISTEM Sistem mera i dimenzija jednog arh. objekta koji je projektovan i izveden prema bazično uspostavljenim mernim pravilima - modulu, koji je proizašao iz jedinične mere dela čovekovog tela.
MODULISANA MERA Naziv za sve mere koje su nastale prostom ili kojom drugom deobom projektnog modula, a kao rezultat daju mere koje nisu celi decimalni brojevi.
MODULOR (franc., engl.) Sistem proporcija koji je unapredio Le Corbusier u svom delu Le Modulor (1951.g.). Modulor je zasnovan na merama muške figure i korišćen je da bi se odredile mere i proporcije jedinica i elemenata gradnje.
Modulor je u teoriji arhitekture naziv za proporcionu skalu koju je postavio Le Corbusier sa svojim saradnicima, koja je prema Albertu Einsteinu “učinila loše teškim a dobro lakim”. Modulor ja zasnovan na dve linije, koje proističu iz Zlatnog preseka i koje su date u odnosu prema ljudskom tellu. Inicijalna dimenzija je 226 cm (7 ft 5 in), što predstavlja visinu stojećeg čoveka sa podignutom jednom rukom, a čija polovona je 113cm. Pri tome, čovekovom visinom se smatra visina od 183cm. Uslučaju kada je čovekova visina 175cm, inicijalna dimenzija m. je 216 cm.
MODUS VIVENDI (lat. način života) Stil života, način života. Pojam karakteriše način na koji jedna osoba ili pripadnici jedne socijalne strukture žive. Modus vivendi se, u arhitektonskom smislu, odnosi na način i stil stanovanja, uređenja enterijera stana ili kuće, stila odevanja, uopšte, životnog stila.
Modus vivendi, u sociološkom smislu, predstavlja način ponašanja pojedinca ili karakteristične grupe stanovnika. Na modus vivendi umnogome utiče proces urbanizacije, koji određuje način života, rada i stanovanja u jednoj urbanoj sredini.
Postoje različiti modeli stanovanja: građanski model, seoski ili ruralni model, tehniciziran model stanovanja, shematizovan model, kolektivni model, individualni model i dr.
MOLEKULARNA STRUKTURA Gradjevine načinjene u obliku tuba i lopti, aranžirane da podsećaju na dijagram molekula, kao kod Atomijuma, koji je podignut za Briselsku izložbu (1958).
MONOHORD U ARHITEKTURI Bilo je sasvim prirodno da se traže odgovarajuće brojčane vrednosti za tonove, kao elemente muzičke harmonije. Pitagora je u tu svrhu upotrebio jednu žicu na rezonantnoj podlozi, takozvani monohord. Ukupnu dužinu titrajuće žice = 1 oktava, podelio je Pitagora u 8 tonova, a rastojanje tonova je određivao prema pripadajućoj dužini žice. V. Pitagorina nauka o harmoniji.
MONOHROMATIKA Jednobojnost.
MONOHROMIJA (grč. monoz monos sam, jedan i crwma hroma boja) Jednobojnost. U arh. je monohromni objekt ili kompozicija ona, koja je završno obrađena samo jednom bojom ili jednim materijalom (natur beton), ali sa tankim prelazima i nijansama od svetle do tamne. Suprotan pojam je polihromija, višebojnost, mnogobojnost. Monohromija je takođe prisutna u enterijerima, vitražima, popločavanjima, dekoraciji i dr.
MONOTONA ARHITEKTURA Naziv za jednoobraznu arhitekturu, čiji elementi se neprekidno ponavljaju, čineći neinteresantnu, nedinamičnu, statičnu i neinventivnu kompoziciju. U urbanističkom smislu, monotonija je odlika delova jednog grada koji sadrze istovetne, jednoobrazne, neinventivne elemente. Postoji prostona monotonija, koloritna monotonija ili monotonija arh. i urban. sadržaja.
MONTAŽA (fr. montage) 1. postavljanje neke sprave na mesto upotrebe; nameštanje, sklapanje, sastavljanje (mašina, pušaka, topova i dr.); 2. voj. punjenje metaka, granata itd.; 3. odabiranje pojedinih odlomaka, delova, crteža, slika i dr. i sastavljanje u jednu skladnu umetničku celinu (u književnosti, muzici, radiju, grafici, fotografiji i dr.).
MONTAŽNA KUĆA, POREKLO Ideja o montažnoj kući potiče još iz vremena Leonarda da Vinci-ja, koji je ujedno i njen tvorac. Oko 1500. Godine univerzalni genije jen projektovao kuću od fleksibilnih elemenata, čiji su drveni delovi bili obradjivani pre nego što bi stigli na mesto gradnje. Pravljenje montažnih kuća otpočelo je u Engleskoj u XVII veku, dok su serijsku proizvodnju započeli Amerikanci. Doseljenici u Novi Svet morali su brzo i jeftino da dodju do krova nad glavom, pa je tako već 1900. Započela mašinska proizvodnja. U XIX veku montažne kuće u Nemačkoj su podizane prevashodno u vojne svrhe.
MONTAŽNO GRADJENJE, RAZVOJ Gradnja prethodno proizvedenim elementima koji se na gradilištu postavljaju i spajaju (montiraju). Za razliku od konvencionalnog gradjenja, kad se zida opekama, kamenom, kamenim blokovima i kad se betonira na gradilištu, montažnom gradnjom nastaju gradjevine sastavljanjem prethodno izradjenih krupnih gradjevinskih elemenata. Montažno gradjenje i proizvodnja elemenata (prefabrikacija, predfabrikacija) osnovna je industrijalizacije gradjevinarstva. Dosadašnje iskustvo s montažnim gradjenjem pokazuje da ne postoje gradjevine koje se ne bi mogle graditi montažnim postupkom.
Gradjenje gotovim elementima nije novo. U najstarije doba gradjevinski su elementi pripremani na nalazištu (kameni blokovi u kamenolomima), prevoženi su često na veliku daljinu i tamo ugradjivani u piramide i hramove. Od XVII do XIX veka gradjene su montažne drvene zgrade za smeštaj vojnika u Engleskoj, Nemačkoj i Austriji, te za smeštaj kolonijalne uprave u britanskim kolonijama. Prvi put je 1838. godine organizovana industrijska proizvodnja elemenata od cementa, a 1849. godine industrijska proizvodnja armiranobetonskih elemenata, kada je francuski vrtlar J. Monier (1823-1906) izradio različito oblikovane posude za cveće. Već posle nekoliko godina (1852) proizveden je prvi montažni nosač u obliku slova T za valjaoničku halu u Nemačkoj. Krajem XIX i početkom XX veka sve se više primenjuju pretfabrikovani elementi: nosiva konstrukcija nad kasinom u Biaritzu (1891), prvi velikopovršinski betonski krovni elementi (Brooklyn, SAD, 1900.), prednapregnuti betonski krovovi i tavanice (sistem Lund, 1905), armiranobetonska rešetkasta konstrukcija (sistem Visintini, 1906), prva lepljena drvena konstukcija (1910), prve montažne stambene zgrade u Evropi (1918), serijska proizvodnja nosača od prednapregnutog armiranog betona za tavanice i krovove (sistem Hoyer, 1937), montažni armiranobetonski nosači za most (raspon 33 m, 1938) i za hangar u blizini Rima (raspon 36 m, 1939), montažni most preko reke Marne (raspon 78 m, 1942). R. Camus (1953) ostvario je u Fracuskoj ideju o gradnji stambenih zgrada od prethodno izradjenih elemenata koji se na gradilištu samo montiraju.
MONTAŽNO GRADJENJE, SVRHA MONTAŽNE GRADNJE Osnovna je svrha prelaz na industrijske postupke gradjenja, jer se tako postiže veća produktivnost. Osim toga, takvo gradjenje ima mnoge prednosti: a) montažni elementi proizvode se u optimalnim uslovima, pa se postiže bolji kvalitet proizvoda, bolje iskorišćavanje materijala, a osigurava se i uspešna kontrola kvaliteta, b) ostvaruje se neprekidna proizvodnja elemenata nezavisno o vremenskim prilikama (rad na skelama, na visini i na slobodnom zamenjen je radom pod krovom), c) zanatska proizvodnja zamenjena je industrijskom, uz bolje iskorišćenje mašina i uredjaja, s mogućnošću serijske proizvodnje, te primene mehanizacije i automatizacije, d) smanjenom upotrebom skela i oplata snizuju se troškovi gradnje i štede šume, e) smanjeno je stezanje konstrukcije, jer su montažni elementi već stabilizirali pre montaže, f) elementi se najčešće montiraju suvim postupkom, pa se manje vlage unosi u gradjevinu, g) gradi se brže, a može se ostvariti istovremenost grubih i završnih radova, čime se smanjuju troškovi na gradilištu (gradilišna režija) i h) potrebno je manje kvalifikovanih radnika na gradilištu, koji se danas u razvijenim zemljama teško nalaze. Montažnom gradnjom uz dobru organizaciju i uz izbor pogodnog montažnog sistema može se postići jeftinija gradnja.
Montažna gradnja, medjutim, ima i nedostataka. Oni se mogu svesti na sledeće: a) potrebna su velika početna ulaganja (gradnja fabrike montažnih elemenata) koja su opravdana tek kad je serijska proizvodnja dovoljno velika, b) povećani su transportni troškovi, jer se gotovi elementi moraju dovesti iz fabrike na gradilište; oni se mogu smanjiti dobrom organizacijom prevoza i izradom nekih, pogotovu teških, elemenata na gradilištu, c) poteškoću pri gradnji predstavljaju mnogobrojne spojnice (fuge), ali one za približno 40% smanjuju uticaj promene temperature na stezanje i rastezanje konstrukcije i d) postoji opasnost od uniformisanosti gradjevina, što ne treba izjednačiti s tipizacijom elemenata koja uvek ima pozitivan uticaj.
Često već i jedna od spomenutih prednosti može biti dovoljna za primenu montažne gradnje. Tako, npr., u industrijski razvijenim zemljama pomanjkanje kvalifikovanih gradjevinskih radnika, a u zemljama s hladnom klimom bolje iskorišćenje relativno kratke gradjevinske sezone mogu uticati na odluku o primeni montažne gradnje.
MONUMENT PREDMET (l. monumentum) Umetnički izrađen predmet koji neposredno ili simbolično služi kao uspomena na koga ilišto, spomenik.
MONUMENTALAN (lat. monumentalis, nem. Monumental, engl. monumental) Naziv za građevinu naročito velikih dimenzija ili one građevine koje izazivaju kod posetilaca i posmatrača naročita osećanja.
Takođe, naziv za veoma značajne građevine.
MONUMENTALIZAM Odrednica jednog arh. pravca, stila ili pojedinačnog objekta koja se odnosi na njegovu grandioznost u fizičkom ili idejnom smislu. Snažne odlike monumentalizma imajumnoge arh. epohe i mnogi stilovi: egipatska epoha, helenistički arh. stil, arh. Starog Rima, renesanse, klasicizma i dr.
MONUMENTALNA ARHITEKTURA Naziv za arh. čije su dimenzije ogromne u odnosu na čovekove i koja ima za osnovni karakter svoju fizičku veličinu. Međutim, nije uvek neophodno da m.a. bude fizički grandiozna: monumentalnost jednog arh. objekta postiže se takođe monumentalnošću, grandioznošću njegove ideje, koncepcije i značaja. Tokom istorije arh., stećemo bezbroj primera m.a. Stare civilizacije na tlu Severne Afrike i Latinske Amerike ostavile su za sobom najznačajnije primere monumentalne arh.: egipatske piramide, mezoameričke i latinoameričke piramide. Civilizacije Dalekog Istoka takođe obiluju m.a. u obliku brojnih hramova. Arh. Stare Grčke i Starog Rima mogu se smatrati koncepcijski monumentalnim arhitekturama, u čijim arh. redovima i stilovima preovlađuje namera i ideja monumentalnosti. U doba gotike, monumentalnost je glavna odlika i namera gradnje katedrala. I u periodu renesanse, postoji monumentalnost uglavnom kod sakralne arhitekture. Monumentalnost savremene arh. prisutna je u fizičkim dimenzijama arh. objekata, pre nego u koncepcijskom i idejnom smislu. Savremeni oblakoderi su predstavnici novog koncepta monumentalnosti.
MONUMENTALNA GRADJEVINA (lat. monumentalis, engl. monumental) 1. Gradjevina koja je podignuta da bude monument, ili liči na njega. 2. Gradjevina koja je formalna, impresivna, vrlo velika i postojana, verovatno podignuta u nameri da zadivi i zastraši posmatrača.
MORALNOST STAMBENE ARHITEKTURE Pitanje moralnosti stambene arhitekture vezano je za pitanje moralnosti arhitekture uopšte. Stambena arhitektura je ona vrsta arhitekture koja je najviše vezana za čoveka i njegove potrebe, koja predstavlja napor za zadovoljenjem tih potreba na najpogodniji način. Ukoliko stambena arhitektura nije zadovoljila potrebe svojih stanovnika, dolazi do stvaranja patogenih elemenata koji se prenose na stanovnike.
MORAVSKA STOPA Naziv za modularnu jedinicu mere koja odgovara jedinici stopi, koja je korišćena u periodu Moravske škole. 1 m.s.=30cm=4šake=16 prstiju.
MORFOLOŠKE STRUKTURE Naziv za urbane ali i arhitektonske strukture koje su vezane za geografsku strukturu terena i područja na kojem se ta urbana sredina ili arhitektonski oblik nalaze. Morfološke strukture predstavljaju predele i položaje, kuće, ulice i trgove, spomenike, okolinu i četvri, povezane sa prirodnim oblicime terena na kojem se nalaze. Nasuprot morfološkim strukturama, razlikujemo sociološke strukture koje obuhvataju podelu stanovništva, doba starosti i polove, domaćinstva, aktivno ili pasivno stanovništvo, takozvane socio-profesionalne kategorije, oni koji rukovode ili kojima se rukovodi.
MOTIV (srednjovek. lat. motivum od moveo pokrećem) U lik. umetnostima, obeležje umetničkog dela prema prikazanom sadrzaju, odnosno obelezje formi ukrasne namene (dekorativni m., ornamentalni m.). Terminološki se naziv m. diferencira od naziva tema koji se upotrebljava kad je reč o kompoziciji s mitološkim, legendarnim, istorijskim, sakralnim, alegorijskim i sl. sadržajem.
MOTIV U ARHITEKTURI Motiv je moguće utvrditi na bilo kom nivou organizovanog prostora, ukoliko se naravno ne radi o nužnom skloništu. Ali je svrsishodnije u međuakciji nivoa označiti te sile koje deluju na određene motivacije.
U principu, moguće je prihvatiti da se motiv konstituiše kao forma i tehnika pod uticajem mnoštva razloga. Stoga motiv ne treba gledati kao isključiv problem forme, jer se često u organizacijama može govoriti o sociološkim motivacijama a koje struktuiraju osnove budućeg prostora. Na nivou izgrađene (urbane) sredine motivacije su obično kombinovane: sociološke, ekonomske, političke, organizacione itd. Primera radi, pravo na vidik kao usvojeni princip i motiv mnogih gradova u prošlosti nema svojih posledica, kao motiv, samo u organizacionom smislu.
Motiv ne deluje samo u urbanom tkivu, već je motivacija predodredila i neke unutarnje strane života u jedinicama: socijalne raspodele, odnose u porodici, prava na zatvoren i otvoren život i prava na meditiranje i uživanje u vidiku. Ovakvo delovanje motiva pronalazimo u tezi o izgrađenom prostoru koju zastupa 1934.g. Gropius: “Visoki objekti okruženi sa što je moguće više zelenila, pokazali su se kao jedini stambeni tip na području glavnih gradova.” Le Corbusier pokazuje iste motive izgradnjom Unite d’habitation a Marseille, 1954.g. Obe teze sastoje se u smanjenju izgrađenog prostora a pod različitim dejstvom moguće tehnike, i daju predloge koji po značaju i višestrukim posledicama predstavljaju kombinovane motive.
Na nivou urbane sredine motiv utiče na stepen ograđenosti i uključenosti u sredinu; određuje pored opšte regulacije svih vrsta tokova i vrstu mase sa neposrednim posledicama na njen organizacioni sastav. Na nivou ograđenog-uključenog prostora, tri slučaja moderne arhitekture kao što je Miesov nemački paviljon na izložbi u Barceloni, 1929.g., vila Savoie Le Corbusiera iz 1929-1931.g. i Herbert Jacobs House F.L. Wrighta iz 1937.g. su najbolji primeri za različite motivacije unutarnjeg prostora, koji međusobno imaju istih načelnih obeležja u vezi s pejsazem i okruzjem. Nemački paviljn u Barceloni pokazuje postojanje opšteg motiva bliske i mobilne veze izgrađene sredine i predela. Mobilnost je u njenoj unutrašnjoj, izgrađenoj, organizaciji, a što je stvorilo tehniku “tekućeg prostora” (flowing space, espace courante). Izrazavajući osnovni motiv o preklapanju sredine, vila Savoie i Herbert Jacobs House, isti motiv preispituju u jačem dejstvu izgrađenog i ograđenog sopstvenog sveta u sredini.
Na nivou ograđenog, moguće je motive vezati u “lanac”, prekidati ga i time određivati njegove različite “dubine”. U jednoj tipičnoj jedinici očigledno je moguće na tri osnovna stepena izvršiti spajanje motiva ili njihove prekide:
1. Orijentisanost u pravcu kretanja - pristup bez dvoumljenja, moguće “dubinsko svezivanje” motiva;
2. Sagledljivost i mogućnost kretanja - orijentisanost prema grupama - odnos prema spoljašnjem prostoru.
3. Analiza pojedinih grupacija - međuodnosi i odnos prema spoljnjem prostoru.
MREŽE U ARHITEKTURI, ARHITEKTONSKE MREŽE Naziv ne predstavlja perspektivnu konstrukciju, već su one pomoćno sredstvo za trodimenzionalnu organizaciju jednog apstraktnog prostora, njegovu anatomiju ili strukturu i osnovne pojmove o teoriji mreza.
MREŽE, MODULARNE POMOĆNE MREŽE Koriste se prilikom projektovanja da bi se odredili elementi definisanja prostora, a iz njih dalje se odredjuju konstruktivni prostorni elementi i funkcionalni elementi. Postoje sledeće modularne pomoćne mreže: kontinualna modularna pomoćna mreža, diskontinualna modularna pomoćna mreža, transformisana modularna pomoćna mreža, superponovana modularna pomoćna mreža, miniplicirana modularna pomoćna mreža.
MULTICENRIČANPROSTOR, POLICENTRIČANPROSTORProstor u arhitektonskom i urbanističkom smislu, koji je formiran okolo više razmeštenih centara. V. Multicentričnigrad.
MULTIFUNKCIONALAN, VIŠENAMENSKI U arhitekturi, naziva za jedan prostor koji ima više od jedne namene. Gotovo sve vrste arhitektonskih prostora mogu da imaju više od jedne funkcije, bez obzira na njihovu namena. U stanovanju, multifunkcionalan prostor kuhinje prima i funkciju obedovanja, dok multifunkcionalan prostor dnevne sobe može da ima i funkciju biblioteke, a ponekad i funkciju spavaće sobe, u izuzetnim slučajevima.
Postoje projektovani multifunkcionalni objekti sa predviđenim karakeristikama obavljanja više srodnih ili različitih funkcija. Tako na pr. multifunkcionalna sportska hala može da ima funkcije odvijanja nekoliko raznorodnih sportova, pa čak i da ima funkciju bioskopa ili kongresne, koncertne dvorane. Multifunkcionalni trgovi nisu predviđeni samo za okupljanje većeg broja građana, već su često imali uloge gradskih tržnica i većnica (u starom Rimu), pa i funkcije sudnica, mesta egzekucija.
Multifunkcionalnost je veoma značajna karakteristika jednog prostora i kao takva predstavlja prednost jedne urbane sredine. Multifunkcionalnost u određenim slučajevima može da bude mana jednog prostora (kao na pr. multifunkcionalnost dnevne sobe), ali je najčešće to prednost (sportska hala).
MULTIPLI (od lat. multiplus mnogostruk, engl. multiples) Umetnička dela projektovana za masovnu produkciju, koja teoretski mogu da budu izvedena u neograničenom broju, bez erozije na kvalitetu sadržaja.
MULTIPLIKACIJA, ARHITEKTONSKANaziv za umnogostručavanje istih arhitektonskih elemenata, jedinica ili objekata koji se nalaze u jedinstvenojh celini. Multiplikacija je karakteristična za stambenu arhitekturu, kao i za arhitekturu administrativnih zgrada, gde se kancelarije multiplikuju oko jezgra zgrade ili koridora.
MULTIVALENTNOST PROSTORA (engl. multivalence vrednost, važnost) Naziv za višeznačnost, višestruku važnost ili višestruku vrednost jednog prostora. Takođe, pojam predstavlja jedan prostor koji ima više prostornih karakteristika. Prema Jencksu, m. predstavlja unutar jednoga prostora prisustvo različito vrednovanih nivoa značenja. Ovako posmatran, m.p. se sastoji iz četiri različita kvaliteta: imaginativne kreacije, ili načina postavlja kompozicije elemenata prostora na popuno nov način, od količine delova kompozicije koja je tako transformisana, načina vezivanja između delova koji predstavlja izvor kreacije i koji dopušta da se delovi kompozicije modifikuju između sebe. Teoriju multivalentnosti mozemo konkretno predstaviti primerom dva tipa arhitekture: jedna je arh. Le Corbusiera koja pokazuje imaginativnu fuziju, a druga je arh. Fredericka Gibberda, koja pokazuje skup ili kompoziciju koja je suštinski univalentna.
MUTUALIZAM (engl. mutual uzajaman, međusoban) Karakteristika jedne arhitekture, arh. ideje, koncepta ili arh. stava koji su proizašli iz različitosti više ideja i koji unutar svoje strukture nose više ideja i uticaja. Gropijusov osnivački manifest Bauhausa nosi u sebi sadržine ideja socijalizma gildi, pokreta Arts i Krafts i mutualizma.
NACIONALNE ARHITEKTURE Naziv za arh. objekte, ideje, pokrete i uopšte kulturne, etnološke i druge primere graditeljstva i arhitekture, koji su ponikli, nastali iz izvora, tradicije, kulture, socijalnih, ekonomskih i drugih uslova jedne nacije, zemlje, izdvojene regije, teritorije sa izdvojenim i zaokruženim karakteristikama kulture. N.a. možemo posmatrati u više nivoa razvoja i u kontekstu više značajnih činilaca: istorijskog razvoja, perioda istorije iz kojeg su ponikle, uslovima koji su predodredili n.a.: geografski, regionalni, razvoj zanatstva, nivo razvoja kulture, tradicija upotrebe odredjenog gradj. materijala, potrebe koje arh. zadovoljava; tipološke karakteristike arh., društveno uredjenje i njegov uticaj na n.a., vera i verski običaji i dr. Nasuprot nacionalnim arhitekturama, postoje pokreti internacionalne arhitekture koja predstavlja arhitekturu formiranu nezavisno od bilo kakvog nacionalnog uticaja.
NACIONALNE KARAKTERISTIKE ARHITEKTURE Pojam opisuje elemente jedne arh. koji predstavljaju karakteristične crte jednog podneblja transponovane na arh. objekte. Arh. objekti sa n.k.a. ne moraju da budu arhitektonski predstavnici nacionalnih arhitektura; često objekti predstavnici modernih arh. pokreta mogu da sadrže nacionalne karakteristike. N.k.a. mogu da budu karakteristike u; formi, konstrukciji, dispoziciji i planu osnove, ornamenici, upotrebi materijala i dr. Mnogi savremeni arhitekti koristili su nacionalne karakteristike pojedinih zemalja da bi postigli željeni arhitektonski cilj: Frank Lloyd Wright, u projektu svojih vila koristi karakteristike japanske nacionalne arh., takodje u projektu hotela u Tokiju. Mnogo godina kanije će Kiyonori Kikutake transponovati elemente nacionalne japanske arh. i primeniti ih u svojim gradjevinama (Civic Centre, Miyakonojo, 1965-66), Alvar Aalto će ugraditi finske tradicionalne elemente u svoje projekte ( Saynatsalo Gradska Većnica, Finska, iz 1950).
NACRT (nem. Entwurf, engl. draft) Putem crteža prikazano rešenje nekog arhitektonskog objekta ili gradjevine, koje služi kao osnova, podloga za izradu arhitektonskih planova. Takodje, naziva se i: predprojekt, projektna skica ili idejno rešenje. V. Arhitektonski projekt, Plan.
NAČELO URBANE GRAVITACIJE Princip urbanizovanja jednog područja obzirom na udaljenost od ustanova primarne socijalne i zdravstvene zaštite, obrazovanja, javnih komunalnih službi i snabdevanja, sportskih i kulturnih središta i sl.
NAČIN IZGRADNJE (nem. Bauweise) Urbanistički pojam koji označava izgradnju gradjevinskih jedinica ili grupacija u smislu njihovog medjusobnog odnosa, dispozicije, odnosa prema terenu, saobraćajnicama, otvorenom prostoru i drugim prostorno – urbanističkim odrednicama. Način izgradnje predstavlja najčešće vrstu urbanog sistema, urbanističkog opredeljenja za način postavke i orijentacije arhitektonskih objekata unutar neke urbanističke celine ili odvojene grupacije arhitektonskih objekata.
Osnovni tipovi načina izgradnje, u urbanističkom smislu, su: otvoreni način izgradnje, zatvoreni način izgradnje, izgradnja u nizu, izgradnja u redovima, blokovski način izgradnje (otvoreni blok, poluotvoreni blok, zatvoreni blok i dr.).
Otvoreni način izgradnje predstavlja urbanu strukturu ili grupaciju slobodnostojećih arhitektonskih objekata na svojim, pojedinačnim parcelama. Objekti su najčešće četvorostrano orijentisani, a svaka arhitektonska jedinica predstavlja posebnu, izdvojenu celinu.
Mešoviti način izgradnje predstavlja kombinaciju otvorenog načina izgradnje i načina izgradnje u nizu. Kod ovog načina izgradnje, arhitektonski objekti su:
1. samostalno izdvojeni na sopstvenim parcelama,
2. medjusobno povezani sa susednim objektom, formirajući na taj način dvojni objekt, ili
3. medjusobno povezani sa dva ili više susednih objekata, formirajući na ta način niz.
Zatvoreni blok je urbanistička struktura kod koje su objekti postavljeni u formi zatvorenog sistema, tako što su gradjevine postavljene po obodu parcela, neposredno uz okolne ulice, ostavljajući slobodan ali zatvoren prostor u sredini bloka. Ovaj način izgradnje je primenjivan kod izgradnje starih gradskih jezgara, gde je obrada spoljašnjih fasada bloka (prema ulicama) bogatija i plastičnija u odnosu na unutrašnjost bloka.
Kod izgradnje u nizu, stvorena je forma ulice, duž koje su postavljeni objekti, naslanjajući se medjusobno jedan na drugi.
Kod izgradnje u redovima objekti su lamelno gradjeni i postavljeni paralelno jedan u odnosu na drugi.
Kod blokovskog načina izgradnje, arhitektonski objekti su medjusobno povezani u dugi niz koji svojom formom čini otvorenu ili zatvorenu blokovsku strukturu.
NADOGRADNA FLEKSIBILNOST V. Fleksibilnost u stambenoj gradnji
NAIVNA ARHITEKTURA, ARHITEKTURA NAIVACA Predstavlja arh. nastalu iz ideja ili realizacijom naivnih umetnika, umetničkih laika i amatera, kao ekspresiju njihove osobene ličnosti ili ostvarenje njihovih stremljenja, želja i snova (v. Nadrealna arhitektura). Naivni arhitekti pristupaju procesu gradnje iz unutrašnjeg poriva i želje, a ne iz namere zadovoljenja sopstvenih funkcionalnih potreba za stanovanjem, tako da njihova arh. ne predstavlja funkcionalne, konstruktivne ili ostale karakteristike organizovanog plana. Medju istaknutim predstavnicima n.a. je Ferdinand Cheval, poštar iz Hautrives-a u Francuskoj, koji je 33 godine gradio svoju “idealnu palatu”. Njegova palata predstavlja mešavinu mnogo stilova: mošeju sa minaretima, Hindu hram, švajcarski chalet, Maison Carree u Algiru i srednjovekovni dvorac. Drugi predstavnik n.a. je Simon Rodilla, Napolitanac, crepar, koji je emigrirao u SAD i sagradio Watts Towers (1921.-51.) blizu Los Angeles-a, visoku metalnu skeletnu konstrukciju pokrivenu betonom inkrustriranu komadima lomljenog stakla i porcelana. Dalje primere n.a. predstavio je Gilles Ehrman (u knjizi Les Inspires et leurs demeures, 1962.g., sa predgovorom Andre Bretona): Maison de la Sirene, pokrivenu školjkama, koju je sagradio čamdžija izVendee-a, drugu kuću je podigao i pokrio mozaikom jedan grobar i dr.
NAMENA POVRŠINA (Urb.) Plan namene površina i upotrebe zemljišta glavni je deo prostornog plana, iako taj plan u prostornim planovima ima manje značenje nego u urbanističkim planovima. Kao podloga služe karte u razmeri koje odgovara području za koje se izradjuje prostorni plan (npr. za opštinske planove razmera 1:25 000, za regionalne 1:50 000 do 1:250 000, za republičke planove razmera 1:250 000 do 1:500 000). U planu namene površina naznačene su zone namena i pojedinačne lokacije nekih specifičnih objekata
NAMENA POVRŠINA, PLAN NAMENE POVRŠINA (Urb.) Plan namene površina osnovni je deo generalnog urbanističkog plana. Njime se propisuje upotreba zemljišta, i to odredjivanjem zona i pojedinačnih lokacija. Generalnim se planom utvrdjuju sadržaji koji imaju funkciju gradskog, a ne lokalnog značenja. Njihov je smeštaj potrebno odrediti na nivou celine, a ne na nivou detaljnog urbanističkog plana, bilo zbog toga što utiču na ukupnu koncepciju, bilo što imaju posebne lokacijske zahteve s obzirom na obeležja zemljišta ili obzirom na prostorni odnos s drugim opšte-gradskim funkcijama.
Zona se od pojedinačne lokacije ne može razlikovati veličinom površine. Ona obuhvata na odredjenoj površini više korisnika prostora koji su uglavnom homogeni (skupina čestica), pa smeštaj bilo kojeg od njih nema važnosti za celinu grada. To znači da je zona zapravo konačna jedinica za nivo generalnog plana pa ju je potrebno planirati i na nivou detaljnog urbanističkog plana, koji će pokazati razmeštaj svake čestice. Pojedinačna lokacija odredjuje se na nivou generalnog plana za sadržaje koji se u gradskom prostoru pojavljuju izolovano, bilo zato što funkcionišu prema načelu gravitacije (centri, škole) ili imaju specifične lokacijske zahteve obzirom na obeležja terena ili funkcionalne odnose.
Kriterijumi za odredjivanje površina jesu: obeležja terena (nagib, osunčanost, vlažnost, nosivost, izgled, rastinje itd.), upotreba okolnog zemljišta, postojeća vrsta izgradjenosti, smeštaj u gradu ( obzirom na saobraćajnice i saobraćajne terminale, regionalni saobraćajni sistem, rečnu ili morsku obalu, smer vetrova, smer tokova i visinu podzemnih voda) te načelo gravitacije (udaljenost od osnovne škole, trgovine dnevnog snabdevanja, lokalnog središta snabdevanja, javnih službi, većeg opskrbnog središta i sl.).
Površine se prema nameni klasifikuju na stambene zone, koje mogu biti samo stambene (osim stanovanja dopuštena je i trgovina na malo i osnovne ulsuge) i stambeno centralne zone (prizemlja u načelu namenjena za trgovinu i usluge), stambeno-poslovne zone (kao stambene zone, a dopuštene su i manje proizvodne jedinice koje ne smetaju okolini te poslovne zgrade), gradska središta ili poslovne zone (sve središnje funkcije uz mali deo stanovanja), poslovno-manipulacijske zone (trgovina na veliko, skladišta, poslovne zgrade), industrijske zone (industrijski pogoni, servisi, skladišta, proizvodni zanati i sl.), saobraćajne površine (ulice, trgovi, šetališta, javna parkirališta), transportne površine (pruge, stanice, aerodromi, luke), slobodne površine (javne zelene površine, sportske, poljoprivredne i šumske površine), posebne površine (groblja, sajmišta, deponije, vojni objekti), zaštićene zone (zone zaštite spomenika, prirode, vodozaštite, zaštitni zeleni pojasi, pojasi funkcionalne zaštite), neizgradive (non aedificandi) površine (zone i pojasi posebnih ograničenja, zone prostorne rezerve i sl.) i mreže pojedinačnih lokacija.
NAPINJAČI UŽETA KOD EGIPĆANA Stari Egipćani imali su za važan zadatak odmeravanja gradjevina posebne cehove, herpedonapte (napinjače užeta). Iz mnogobrojnih prikazivanja svih egipatskih epoha vidi se i njihovo versko kultno značenje. Na slikama iz 2500. godine pre n.e., kao i na slikama iz 150. godine pre naše ere, nalaze se uvek isti napinjači užeta, koji maljem zabijaju kolac. Ovi hiljadugodišnji cehovi su sa primitivnim sredstvima došli do neverovatnih uspeha.
Prema Borchardt-ovim merenjima, iznosila su odstupanja kod uglova Keopsove piramide, u orijentisanju prema stranama sveta, najviše 3' i 3''. Jedan od uglova bio je tačan do na 2'', tj. do na 1800. deo uglovnog stepena.
Kod simboličnog situiranja građevine učestvovao je čak i sam kralj. Pri tome su se upravljali po zvezdama, kao što je to vidljivo iz jednog pradavnog izvora koji navodi Cantor: »Kralj reče: Uzeo sam drveni kolac i držalje malja. Držim uže zajedno sa boginjom Safeh. Pogled mi ide za kretanjem zvezda. Kad moje oko naiđe na sazvežđe Velikog medveda i kad se ispuni određen mi vremenski odsek broja na časovniku, postaviću ugaone tačke tvog božanskog hrama.«
NAPINJAČI UŽETA U GOTICI Iskolčavanje gotskih katedrala bilo je poput gradnje takođe simbolički čin. »Orijentisanje« glavne ose katedrale podešavalo se, kao što i samo ime kaže, horom prema istoku. Na istoku živeo je i umro otkupitelj i spasitelj. Tamo je, naravno, bio upravljen i pogled zajednice. Tamo, pred horom, bio je oltar pred kojim je klečalo sveštenstvo okrenuto prema istoku.Katedrala se »smeštala«, »orijentisala« većinom na dan ekvinocija, kad se sunce rađa tačno na istoku ili u podne prema seni olovnice. Slično kao što se i danas velike površine Zemlje mere trianguliranjem koje polazi od tačno odmerene osnovice, tako se i u srednjem veku, pri odmeravanju svih pojedinosti na građevini, polazilo od prirodne dužine osnovice izabranog lika za proporcionisanje. Tačnost klesarskih radova u gotici može se razumeti samo iz toga što se primenjivala geometrija kruga kao merilo.
NAPREDNI ARHITEKTONSKI ELEMENTI Nasuprot konvencionalnim arhitektonskim elementima, naprednim arhitektonskim elementima Robert Venturi smatra one arhitektonske elemente koji su proizašli iz ekonomije i tehnologije gradnje.
NARATIVNA ARHITEKTURA (engl. Narrative Architecture) Predstavlja ekspresiju koju je razvio arhitekt i enterijerista Nigel Coates sredinom 1980-tih i koju je koristila njegova grupa NATO (Narrative Architecture Today), koja je osnovana u Londonu 1983.g. Coates insistira na stanovištu da je narativna arhitektura pre svega stav, pristup a ne stil. On smatra da funkcija jednog arh. objekta ima manje veze sa arh. strukturom a više sa aspektima koji su virtuelno nevidljivi - savremena životna sredina umnogome zavisi od električnih kablova, telefonskih linija i radio talasa. Zbot svega ovoga, arhitektura je otvorena za novo definisanje. Smatrajući da simbolična funkcija arh. može da bude slojevito postavljena, “tako da restoran može da postane pozornica”, Coates smatra da arh. treba da sadrži tzv. “mentalnu dimenziju”, “vremensku dimenziju” i prema tome i “narativnu dimenziju”. Drugim rečima, on posmatra enterijer poput poprišta, prostora gde se odvija scenario van funkcije prostora kao mesta ljudskog boravka: bivajući pročitan, entereijer takođe priziva psihološke odgovore. Zbog toga, ako spoljašnji svet uključuje karakteristike kao što su energija, nepostojanost i promenljivost, haos i konflikt, onda ove karakteristike treba da budu odražene, čak preuveličane unutar jednog enterijera. Takođe, slojevi pozivanja na prošlost i budućnost mogu takođe da naglase karakteristike sadašnjosti. Ukoliko se ovakvi prostorni pojmovi priblize filmskom ili televizijskom scenografskom poimanju jednog prostora, unutar kojeg su prostorno - vremenske karakteristike apstraktne kategorije, tada možemo posmatrati n.a. poput jezika filma ili televizije.
Ovakav pristup arh. može da bude posmatran pod opštim plaštom Postmodernizma, isto kao i delom radikalnog dizajna ili anti - dizajna. Takođe, dok je Robert Venturi uticao na primenu znakova i simbola komercijalnog sveta na arhitekturu, n.a. je posmatrala mnogo suptiliniju upotrebu i ponovo upotrebu moderne imaginacije u kojoj su osećajni i iskustveni aspekti igrali vaznu ulogu. N.a. je predstavljala radni koncept koji je bio zasnovan na Coates-ovim sopstvenim radovima. Međutim, sličan pristup možemo da pronađemo kod Španaca Alfredoa Arribasa i Javiera Mariscala, u periodu 1980-tih, kao i Britanaca Tom Dixona i Daniel Weila.
NARUŠAVANJESREDINE Sa porastom “pomodnosti” ekologije i njenom orijentacijom na probleme “okrnjene sredine”, “poremećenog ekološkog ekvilibrijuma”, “napadnutog ekološkog sistema”, itd., rasla je i angažovanost ekologa proučavanjem osnovnih činioca koji su doveli do konstatovanog stanja. Veliki je broj ekologa koji je proučavao uzroke pa je i veliki broj klasifikacija činilaca. Navodimo samo nekoliko klasifikacija uzroka:
Gutheim smatra da se osnovni uzroci nalaze u hiperpopulaciji, u narastanju stanovništva koje se urbanizira i u ograničenim egzistencijalnim resursima, na drugoj strani. Ovaj nesklad izaziva tri sloma: 1) slom harmonije sa prirodnom sredinom; 2) slom u socijalnom sistemu i 3) slom u psihologiji čoveka.
Ylvisaker ukazuje na tri grupe faktora: 1) trend porasta stanovništva; 2) porast gradova i 3) nedovoljnost javnih gradskih službi.
May ističe takođe tri, ali nešto drugčija, uzroka: 1) akcelerirani porast stanovništva, 2) urbanizacija i 3) nova tehnologija.
Johnson smatra da je osnovni uzrok neprilagođenost tehnike nivou razvoja i uslovima razvoja i svoj stav obrazlaže brojnim primerima iz zemalja u razvoju. Najčešće se u ovom pogledu rukovodi dvema grupama zabluda: 1) da se primenom najsavremenije tehnike može preskočiti period istraživanja, eksperimentisanja, razvijanja “razvojnih disciplina”; 2) da je dovoljno izgraditi veliku industriju da bi se povećao nacionalni dohodak i ostvarilo blagostanje zemlje.
Možda je najbolji primer dobre sinteze Japan, gde su se spojili zapadna tehnologija i samuraji disciplina, integrisanjem spoljnih elemenata sa onim što je duboko usađeno u kulturnom nasleđu. Na drugoj strani, kao primeri se mogu navesti Buenos Ajres i Manila. Trećina stanovništva Argentine živiela je u Buenos Ajresu, sedamdesetih godina, sa tendencijom povećanja ovog procenta na polovinu samo u jednoj dekadi. Preduzeća locirana u Manili daju preko 50% ukupnog industrijskog dohotka na Filipinima.
Mesthene govori o “pet krivica tehnologije”: 1) tehnologija je lišila čoveka posla; 2) tehnologija je oduzela čoveku individualnost; 3) tehnologija je postala autonomna, eliminisala je potrebe ljudske kontrole; 4) tehnologija je dehumanizirala sve sfere ljudskog zivota i rada i 5) tehnologija je promenila socijalne uslove individualnog ponašanja.
Iz navedenih razmatranja dosta vidljivo proističe da je najrasprostranjenije shvatanje o značaju dve osnovne grupe činilaca za poremećaje u ekološkom sistemu: 1) porast populacije i 2) uticaj tehnologije.
NASILJE U ARHITEKTURI I URBANIZMU (engl. outrage) Pojam je uveden u arh. istoimenom temom časopisa Architectural Review, iz juna 1955.g., gde predstavlja određene vidove nasilja u arh. i urban. Bio je to konačni odgovor na urbani haos koji je sve više uzimao maha. Tema časopisa narasla je u stalnu kolumnu, da bi kasnije bila utopljena u stalni prilog Ian Nairna subtopia i predstave “varvarskih civilizacija”. N.a. predstavlja uticaje na polju arh. a posebno urban. koji agresivnim i štetnim delovanjem degradiraju bilo koje kvalitete arh. i urban. Najrečitiji primeri urban. nasilja su svi vidovi bespravne gradnje, neplanske ekspanzije gradova i izgradnja substandardne urbane substrukture.
NATURALIZAM (prema lat. natura priroda) 1. Svako teorijsko objašnjenje, naročito filozofsko, koje uzima za ishodište “prirodu”, tj. ljudskom iskustvu pristupačne pojave i zakone. U tom smislu n. je misaono stanovište suprotno misticizmu (supranaturalizmu). Prema filozofskom n. priroda je primarna stvarnost i izvor svega zbivanja u svetu; sve svesno i duhovno, na pr. područje etičkih normi i društvenih struktura, izvedeno je iz materijalno-prirodnog i o njemu zavisno.
2. Na području lik. umetnosti i literature, n. opšte znači pravac koji uzima za svoj predmet i za stvaralački uzor prirodu. Međutim, kraj mnogoznačnosti pojma “prirode”, terminom n. označuju se različite tendencije u umetnosti. Tako se u arh. ponekad n. naziva težnja prema što potpunijoj i vernoj imitaciji oblika iz prirode. U novije vreme, sužava se naziv n. na one umetničke priukaze realnog sveta u kojima je naglašena elementarnost, sirovost i divljina prirodnih bića.
NATURALIZAM U ARHITEKTURI 1. U arhitekturi predstavlja stav podrazavanja prirode u arhitekturi, analiziranje i istrazivanje prirodnih pojava i stanja i njihovu primenu u arhitekturi. Naturalisti usklađuju svoje životne, posebno arhitektonske principe sa prirodnim principima i transponuju ih unutar svojih objekata. Naturalistički stav predstavlja transponovanje prirodnih zakonitosti i principa unutar veštački izgrađene čOvekove životne sredine.
2. Pojam se takođe koristi da bi opisao naturalisti pristup upotrebe prirodnih građevinskih materijala i prirodne, često sirove i grube obrade površina arhitektonskih objekata. Naturalizam u tom smislu se primenjuje kao pojam koji označava grubo obrađenu fasadnu površinu jednog arhitektonskog objekta, izgrađenu prirodnim materijalima, često u njihovom prirodnom, sirovom stanju. Ovakav naturalizam često prelazi u brutalizam arhitektonske gradnje, koji karakteriše upotreba natur betona i gruba završna obrada.
NEFUNKCIONALNOST Nasuprot funkcionalnosti, pojam karakteristiše jedan arhitektonski objekat, enterijer, prostoriju ili deo nameštaja u smislu njegovog otežanog korišćenja ili nepogodnosti za korišćenje. Nefunkcionalnost nastaje onda kada nisu u dovoljnoj meri analizirane upotrebne karakteristike jednog arhitektonskog prostora ili objekta, tako da nastaju problemi prilikom njegovog korišćenja. Nefunkcionalan objekat je onaj čija namena ne odgovara svrsi objekta i koji nije moguće koristiti sa uspehom i bez problema. Nefunkcionalan nameštaj ne odgovara ergonomskim karakteristikama korisnika, neudoban je i nepraktičan.
Nefunkcionalnost često nastaje usled formalizma u pristupu dizajniranja i projektovanja, kada projektant posvećuje značajnu pažnju izgledu prostora ili objekta, a nedovoljno obraća na njegove upotrebne karakteristike.
Nasuprot nefunkcionalnosti, funkcionalnost predviđa svrsishodno i lako, ugodno korišćenje jednog prostora ili objekta. Na osnovu upotrebnih karakteristika jednog prostora, mozemo govoriti o funkcionalnom ili nefunkcionalnom prostoru.
Funkcionalizam u arhitekturi predstavlja pokret ili arhitektonski stav koji prvenstveno tretira upotrebnu vrednost prostora ili arhitektonskog objekta, a tek potom tretira njegove estetske i oblikovne karakteristike.
NEGATIVNA SIMBIOZA U URBANIZMU Predstavlja simbiozu suprotnosti, oprečnih tendencij i ciljeva koja korespondira unutar jedne urbane zajednice na štetu jedne strane, ali u krajnjem, istorijskom kontekstu, kao rezultat donosi progres. Skoro celokupna istorija arh. i urban. predstavlja primere negativne simbioze. Simbioza snažne, nehimane i tiranske vladavine nad narodom, koja je donosila ratove, porobljavanja i smrt, ostavila je najznačajnije arh. spomenike i urbane organizacije gradova, koji nisu imali premca. Na ovaj način, negativna simbioza je u krajnjem smislu imala pozitivne efekte.
NEGATIVNI PROSTOR (engl. negative volume, negative space) Zatvoreni, okruženi prazni prostor u arhitekturi, skulpturi ili slikarstvu koji čini okosnicu celokupne umetničke kompozicije.
NEIMARSTVO, GRAĐEVINARSTVO (Org.). Naučno-stručna oblast koja obuhvata istraživanje, projektovanje i izvođenje svih vrsta građevinskih objekata, odnosno svih vidova građevinskih radova. Deli se na dve glavne grupe: zgradarstvo ili visokogradnju i inženjerstvo ili niskogradnju.
NEISKAZIV PROSTOR (engl. ineffable space) Pojam kojim je Le Corbusier opisao prvobitni akt svakog zivog bića za posedovanjem ili zauzimanjem neiskazivog ili neizrecivog prostora, što ujedno predstavlja prvi opšti dokaz nečije egzistencije. Odnos prema n.p., Le Corbusier je dao u svojim specifičnim krivim, nedefinisanim prostorima koji oblikuju crkvu Ronchamp, koja će ući u ikonografiju moderne arhitekture.
NEIZGRADIVE POVRŠINE, NON AEDIFICANDI (lat.) Neizgradive površine. Naziv za one površine na urbanističkom planu jednog grada ili urbanističke aglomeracije uopšte na kojima nije moguća nikakva gradnja. To su zone i pojasevi posebnih ograničenja, zaštićene zone i zemljišta. V. Namena površina.
NEKONVENCIONALNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja nije izvedena ili projektovana na uobičajen, standardan, klasičan, sporazumno dogovoren način. Pojam n.a. je u arh. teoriju uveo Robert Venturi polovinom 1960-tih g., da bi opisao, predstavio i objasnio arh. koja je nastala no osnovu drukčijih stanovišta od svakidašnjih i uobičajenih. Tako, Venturi u svojoj knjizi “Složenosti i protivrečnosti u arhitekturi” iz 1966.g. (“Complexity and Contradiction in Architecture”) daje opis pojma n.a. na sledeći način: “Arhitektura je nužno složena i protivrečna u samom njenom uključivanju tradicionalnih Vitruvijanskih elemenata udobnosti, čvrstine i uživanja. A danas su potrebe programa, konstrukcije, mehaničke opreme i izraza, čak i u pojedinačnim zgradama u jednostavnom kontekstu, raznovrsne i oprečne na taj način koji je ranije bio nezamisliv. Za mene su problemi dobrodošli i ja koristim neizvesnosti. Obuhvatajući suprotnost kao i složenost, ja sam za životnost baš kao i za valjanost...Volim elemente koji su pre hibridni nehgo “čisti”, pre kompromisni nego “neuprljani”, pre iskrivljeni nego strogi, pre dvojni nego “jasno naglašeni”, koji su jednako neobični koliko i bezlični, dosadni koliko i “zanimljivi”, pre konvencionalni nego “dizajnirani”, koji više prihvataju nego što isključuju, koji su pre višeslojni nego prosti, na tragu prošlosti koliko i novatorski, više nedosledni i zagonetni nego neposredni i jasni.Ja sam za neurednu vitalnost pre nego za očigledno jedinstvo. Ja uključujem non sequitur i proklamujem dvojnost.
NEOPLASTIKA Pojam predstavlja nauku o plastičnoj vrednosti predmeta u prostoru koji se stepenuje bojama. Pošto je kubizam otkrio izražajnu - plastičnu - snagu svih geometrijsko-stereometrijskih tela u okviru date kompozicije, odnosno u prostoru, lako se uočava da boja tu već postignutu plastičnu vrednost može da stepenuje i diferencira po rasprostrtosti površina ili po dubini prostora. Boje pri tom mogu da budu svojstvene, urođene odabranom prirodnom ili veštačkom materijalu ili naknadno nanete. Prirodne boje imaju u svojim međusobnim odnosima izvesna pravila. Ta pravila takođe raspravlja neoplastika.
Kubizam dopunjen ovakom neoplastikom priprema, sa likovnog gledišta, tle kasnijem purizmu, prvom smelijem opitu u razvoju savremene arh. misli, sa težnjom ka sintezi.
Nema sumnje da je idejno - istraživački rad pre svega holandskih neoplastičara, pre svega Mondriana, uticao na grupu umetnika okupljenu u Parizu, kao i na sazrevanje samog Le Corbusiera, Ozenfanta i drugih, a time i na postanak purističkog pravca kao logičnog razvoja stvari, odnosno na osposobljavanje osnovnih otkrića kubizma za dalju borbu. Dok je program “Stijla” sadržajno uklopljen do neraspoznavanja u teoriju pariskih purista, on se već primećuje u radu Bauhausa u Weimaru (Gropius, Meyer), a zatim i u Dessau.
NEOSKULPTURALNA ARHITEKTURA Arhitektura koja je karakteristična za različite periode savremene arhitekture, a čije su osnovne karakteristike upotreba novih skulptoralnih formi putem kojih se ostvaruju različiti skulptoralni arhitektonski efekti.
Neoskulptoralna arhitektura se pojavljuje zajedno sa anti racionalnom arhitekturom, prvi put početkom 1960.tih, u mnogim zemljama. Trend u arhitekturi uvodi skulptoralne forme na taj način da celokupni arhitektonski objekti imaju karakteristike grandioznih skulptorskih dela. Objekti su građeni sa sofisticiranim krivim konturama, poput onih od Eero Saarinena, pa sve do skulptoralnog eklekticizma Edwarda Stonea (Hartford Museum, New York, 1958-59. Kasniji predstavnici neoskulpturalne arhitekture su Charles Eames, Ieoh Ming Pei, Paul Rudolph, Louis K ahn, Minoru Yamasaki, Kevin Roche i Robert Venturi. Savremeni neoskulpturalni arhitekti su: Stanley Tigerman, Frenk O' Gehry, Philip Stark, Zaha Hadid, Hans Hollein, Calatrava i dr.
NEOZIDANA POVRŠINA (Arh.). Slobodna površina građevinske parcele koja po propisima mora ostati neizgrađena, kao urbanističko-higijenska zaštitna mera u cilju obezbeđenja pravilnog osvetljavanja, osunčavanja i provetravanja zgrada.
NESAMOSVESNA TRADICIJA U ARHITEKTURI Pojam je u arh. teoriju uveo Stirrat Johnson-Marshall, koji je 1946.g. zajedno sa svojim timom projektovao sistem za masovnu proizvodnju škola, da bi kasnije bio naimenovan od engleskog Ministarstva prosvete da centralizuje svoja istraživanja i formuliše zvaničnu politiku gradnje. Johnson-Marshall će napisati: “Ono što je poytrebno, to je da imamo tim eksperata, sa arhitektom odgovornim za utvrđenje balansa između svih aspekata, koji će da osigura da doprinos svakog specijaliste bude na pravilan način povezan sa celinom... Ovaj pristup gradnji će nas dovesti do...nove arh. koja je jednostavna i nesamosvesna ekspresija savremenih potreba.” Ovakav stav će izrasti u opštu tendenciju u arh. koja će nastaviti model funcionalne tradicije odomaćene industrijske gradnje koja je nastala još u XIXv.
NEUTRALNI PROSTORI Naziv za prostore koji se nalaze na lestvici između izotopija (mesta istog, ista mesta) i heterotopija (drugo mesto, mesto drugog). Neutralni prostori u urbanističkom smislu su: raskršća, mesta za prelaz, mesta koja nisu nerešena već neodređena, neutralna. Često su to rezovi/šavovi u prostoru, kao na primer kad jedna široka ulica ili avenija odvaja i/ili povezuje dve četvrti, dve suprotne heterotopije.
NEZNAMENITA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja nije toloko dobro poznata niti ima karakteristike monumentalnosti ili fizičke grandioznosti, već je okrenuta tradiciji, podneblju. N.a. je narodna arhitektura , ali ne predstavlja primitivnu arhitekturu, već njeni primerci mogu da budu arh. veoma značjni, bogati po svom obliku i sanzni prema svojoj koncepciji.
NIVELISANJE Predstavlja visinsko predstavljanje mreže gradskih saobraćajnica i ulica i gradskih površina u okviru rejona, četvrti, stambenih zajednica, aglomeracije ili grupe zgrada. Nivelisanje uslovljava reljef terena, koji često nije tako povoljan za nivelaciono i visinsko rešavanje gradskih površina namenjenih izgradnji, a naročito nije pogodan za rešavanje gradske saobraćajne mreže pokrenutog terena. Zadatak prostornog nivelisanja često uslovljava namenu i preoblikovanje reljefa obzirom na uslove za podizanje gradskih stambenih kompleksa i površina namenjenih trgovima, kao i na uslove ostvarenja saobraćajnih uličnih površina. Prostorno nivelisanje sačinjava deo inženjerskih priprema pri rešavanju gradskih problema i izgradnji gradova i naselja. Prostorno nivelisanje obuhvata problematiku rešavanja nivelacije gradske teritorije, regulisanje obaloutvrda, bujičnih slivova, močvara, niskih gradskih plavnih zona, otkopa, jarkova, useka, nasipa i dr. Svi ovi radovi su vezani za predradnje prostornog nivelisanja koje treba da reši problem razmeštanja masa po celoj teritoriji grada.
U vertikalnom planiranju grada veoma je vazno nivelisanje ulica. Uslovi nivelisanja utiču na položaj i značaj ulice, na njen poprečni presek, na dispoziciju uokvirujućih objekata, na prilaze stepeništima i na veličInu ekonomskog dvorišta.
Površinsko odvodnjavanje trgova, gradskih blokova i ulica, rešava se nivelisanjem. Uređajne nivelacione osnove gradova i naselja treba da prikažu: - podužne ulične profile; - uličnu mrežu sa nivelacionim oznakama vododelnica, uvale i uspone.
NIVO IZGRAĐENOSTI U urbanizmu predstavlja broj stanovnika ili površinu objekata koji se nalaze na jednom posmatranom urbanističkom području, upoređen sa predviđenim i dozvoljenim nivoom izgrađenosti za to područje. Nivo izgrađenosti se izražava brojem ili procentom.
Gornji nivo izgrađenosti predstavlja gornji parametar fizičke urbane iskoristljivosti prostora. U slučaju kada je prekoračen gornji nivo izgrađenosti, dolazi do degradiranja kvalitativnih karakteristika prostora: kvalitet stanovanja drastično opada, javljaju se teško premostivi saobraćajni problemi.
Donji nivo izgrađenosti predstavlja donju granicu izgrađenosti koja je dovoljna da bi bilo urbanizovano jedno posmatrano područje. Donji nivo izgrađenosti je minimalna izgrađenost koja omogućuje izgradnju pravilne infrastrukture, pravilno snabdevanje i druge urbane karakteristike. Područja koja pripadaju grupi ispod donjeg nivoa izgrađenosti su neurbanizovana područja.
NIZ UDVOSTRUČAVANJA Udvostručavanje je isto tako jednostavno i važno kao i polovljenje (v.). To je tako prirodno da ne vredi gubiti reči da bi se utvrdila osnovanost ove izreke. Udvostručavanje, koje počinje od 1, daje ovu sliku: 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512, 1024.
Počevši od brojke 8 razlikuje se niz udvostručavanja, koji počinje sa 1, od niza polovljenja koji počinje sa 1000; te razlike treba izjednačiti zaokruženim vrednostima.
NIZANJE U STAMBENOJ ARHITEKTURI Pod pojmom nizanje u arhitekturi podrazumeva se svako postavljanje stambenih ili drugih zgrada. U stambenoj arh. to mogu da budu individualne, odvojene ili spojene kuće ili to meže da bude ređanje (sklapanje) višeporodičnih zgrada (zgrada sa više stanova) u jedan otvoreni ili zatvoreni niz bilo kojeg oblika.
Međutim, ovde ćemo nizanje (niz) definisati kao postavljanje porodičnih kuća - stanova jednih uz druge, sa zajedničkim zabatnim zidovima, ili, još određenije, kao nizanje individualnih porodičnih kuća u jedan jedinstveni objekt i to tako da su pojedini stanovi - kuće neposredno vezani sa terenom (ulicom, vrtom, dvorištem) odnosno da ne gube karakteristike samostalne (individualne) porodične kuće.
Ovaj “niz”, možemo ga nazvati i zatvoreni niz, ušao je u terminologiju pojedinih zemalja u svom pravom smislu, a u Engleskoj, postoji kao pojam terasaste kuće.
Glavni uzrok nastajanja ovakvog zbijenog niza bila je teznja za koncentracijom prostora, na koju su uticali ekonomičnije građenje, skraćivanje komunikacija, zatvaranje, zaokruživanje prostora, lakša odbrana, traženje bliskosti (društvenost), i dr., a na njegov dalji razvoj uticale su njegove karakteristike, jer on, isto kao i individualna (samostalna) porodična kuća, omogućava neposredno povezivanje zatvorenog i otvorenog prostora. Usled toga često se niz primenjuje ne više kao “klasičan niz” već niz koji otvara široke mogućnosti oblikovanja novih prostornih struktura.
Tragovi početka nizanja individualnih porodičnih stanova pod zajednički krov vode nas još u doba barbarstva. Tako je na Biskupinskom jezeru (Poznanj) u XVIIv. p.n.e. izgrađena na močvarnom terenu veća nastamba koja se sastoji od paralelnih nizova. Nasip ovog naselja armiran je drvenom građom, ulice su popločane balvanima, a ćelije sa ognjištem i tremom su na drvenomn roštilju.
U primere početaka grupisanja spada i primitivno naselje na indonežanskom otoku Nias, koje se sastoji od dva paralelno blago zakrivljena niza koliba - kuća i kuće poglavice koja na kraju zatvara zajedničku unutrašnju površinu.
Takođe i u kućama Pueblo indijanaca nailazimo na stvaranje niza, ali ovoga puta terasasto postavljenih ćelija, gde je verovatno odbrambeni činilac bio od ne malog značaja, pored toga što je takav način izgradnje pod jednim krovom odgovarao zajedničkom načinu življenja.
Primena nizanja u starom veku može se uočiti u sklopu gradskog tkiva u planu grada Mohenjo Daro, iz 3250-2750.g.p.n.e.
U Olynthosu (Grčka) iz Ivv.p.n.e. neki delovi grada sačinjeni su u nizovima atrijunmskih kuća.
To isto, ali sa izrazitim odvajanjem u zasebnu četvrt, vidimo u egopatskom gradu Kahun iz prvog veka druge hiljadugodišnjice p.n.e. ili u gradu Ahetatin (Tel el Amarna) iz kraja Xvv.p.n.e. U oba slučaja sa radi o potpuno odvojenom delu grada, za radnike - zanatlije, ograđenom od ostalih.
U srednjem veku mozemo pratiti nizanje individualnih porodičnih kuća zanatlija i trgovaca unutar skučenih granica srednjovekovnih gradova. Taj je niz karakterističan po tome što se on prilagođava pomenutim skučenim granicama i često raznovrsnoj konfiguraciji terena. Uglavnom se formiraju dva tipa niza: jedan sa uski licem porodičnih individualnih kuća kod kojega se stan razvija po dubini parcele i drugi koji se sa širokim licem pojedinih kuća prilagođava, usled strmog terena, plitkim parcelama. Ova dva karakteristična tipa nizova možemo da primetimo u mnogim evropskim gradovima, na pr. u Bernu, Bazelu i dr. Slično ovim primerima su i kratki nizovi u Nirnbergu, iz oko 1500.g., koji se ne pojavljuju kao element formiranja ulice, već se koriste kao element za oblikovanje jedne zasebne grupacije (stanovi za zanatlije - tkalce) u tkivu grada.
Prednost niza ali ne i svih pogodnosti koje pruza, kao što je povezivanje sa prirodom, primenjene su u nekim ranijim pokušajima socijalnog i ekonomskog pristupa izgradnji manjih najamnih stanova sa početka XVIv. u Augsburgu i početka XVIIv. u Kopenhagenu. Mada ova dva naselja predstavljaju usamljene poduhvate, ona su karakteristična po tome što je njima posle Tel Amarne i Kahuna učinjen pokušaj organizovanog pristupa izgradnji jedinstvenog poduhvata, koji će u eri industrijalizacije dobiti široke razmere.
“Niz” se primenjuje u većoj meri kada industrijski polet XIXv, dovodi do velikog priliva radnika u gradove i industrijske centre i prouzrokuje veliku nestašicu stanova. Kako je industrijalcu - vlasniku sredstava za proizvodnju, potrebno da bilo kako obezbedi jeftinu radnu snagu, koja će ujedno biti vezana za njega, to on kao najpodesniji, koristi onaj način kojim će radnika što više vezati za zemlju, a to je bila individualna porodična kuća i to kuća u nizu, kao ekonomski najpogodnija.
One se mnogo primenjuje naročito u industrijskim oblastima Engleske, a docnije je prihvaćena i u svim industrijski razvijenim zemljama. Kao primer moze se uzeti Mulhausen, iz 1867.g.
Razvoj vrtnih gradova u Engleskoj početkom Xxv. takođe pogoduje razvoju “niza” kao načina koncentracije porodične individualne kuće koja ujedno pruža i velike mogućnosti za postizanje ambijentalnih vrednosti.
Primena “niza” nalazi plodno tle u Danskoj posle II svetskog rata, negde oko pedesetih godina, kada se intenzivno grade individualne porodične zgrade. U ovom periodu razvoja “niza” dali su vidan doprinos arhitekti Ern Hoff i Bennet Windings u naselju Sondergard park 1950.g. Naselje se sastoji od samostalnih individualnih kuća, dvojnih u slobodnom tretmanu, kraćih i dužih nizova. Kućama se prilazi sa mirnih uličica, a okrenute su prema slobodnim zelenim površinama koje se utapaju u veliku zajedničku površinu za igru i rekreciju.
Smicanje po horizontali i vertikali omogućilo je da se ovaj “klasičan niz” prilagodi prilikama na terenu, da se pojavi kao smaknuti niz, lančani niz itd.
Slobodnijim tretiranjem organizacije sheme stana i umnozavanjem novih vrednosti, naročito u sferi privatnog, nastaju nova rešenja. Što se tiče osnove stanova - kuća spratnog niza, razvile su se tri karakteristične šeme koje se uglavnom razlikuju u položaju stepeništa. Najpre se pojavljuju osnove sa stepeništem po dubini trakta koje su karakteristične za srednji vek, a kasnije je uvedena osnova sa stepeništem okomito na zajedničke zidove niza, u periodu forsiranja izgradnje stanova tzv. Existenzminimum-a - stana za minimum egzistencije - oko 1930.g. Ovo rešenje ima i svoje puno opravdanje jer predstavlja jednostavnije konstruktivno rešenje i omogućava smanjenje raspona na minimum, naročito ako je stepenište dvokrako.
NIZOVI GRAĐEVINSKIH MERA U SRAZMERI ZLATNOG PRESEKA Niz zlatnog preseka osnovan na građevinskoj meri 125 ima iste zaokružene vrednosti kao i Lamé-ov niz; pri tom su brojevi građevinskih mera analogni brojevima srazmera kako sledi: 125/ (deljiv sa) 1, 250 /2, 375/3, 625/5, 1000/8, 1625/13, 2625/21, 4250/34, 8875/55, 13125/89, 22000/144. Isto vredi i za sledeći niz sa građevinskom merom 250: 250/1, 500/2, 750/3, 1250/5, 2000/8, 3250/13, 5250/21, 8590/34, 13750/55, 22250/89, 36000/144.
Naročito praktičan i upotrebiv srazmer 5 : 8 je u direktnoj vezi s građevinskim merama, a s druge strane i s decimalnim sistemom, jer je: 54 = 625 = 5/8 od 103 = 1000.
Zbog toga nas ne iznenađuje što svi srazmeri 5 : 8 aritmetičkog niza koji počinju sa 250, daju uvek brojeve sa celim stotinama: 125 : 200, 250 : 400, 375: 500, 500 : 800, 625: 1000, 1250 : 2000, itd.
Na osnovu ovo malo primera od naročite su važnosti srazmere: 375 : 500 i 625 : 1000, jer se kod njih i minor i major podudaraju sa članovima aritmetičkog niza koji počinje sa 125.
NO PLACE (engl. bez mesto) Pojam koji ima značenje naj približnije zna čenju pojma utopija. Jedno mesto moze da bude definisano sa mnogo različitih odrednica, značajnih predstava mesta, prilika, istorijskih konotacija, višeznačnosti, ili, jednostavno, sve ove odrednice mogu da budu izbegnute i u tom slučaju iamo pojam ne-mesta, no place, što u suštini predstavlja originalno značenje pojma utopija.
NON AEDIFICANDI (lat.) Neizgradive površine, naziv za one površine u urbanističkom planu jednog grada na kojima nije moguća nikakva gradnja. To su zone i pojasi posebnih ograničenja, zaštićene zone i zemljišta.
NORMALNA PROJEKCIJA, NORMALAN PLAN, PRAVOUGAONA PROJEKCIJA (nem. Normalprojektion) Projekcija jednog geometrijskog tela sa pogledom normalnim (pod uglom 900) u odnosu na ravan tog tela. Normalna projekcija prikazuje geometrijsko telo pomoću njegovog izgleda u tri ravni: horizontalnoj, vertikalnoj i bočnoj (horizontalna, vertikalna i bočna projekcija). Takođe, može da prikazuje i neko telo iz ugla, ali iz vertikalne, horizontalne ili bočne ravni. Takvu projekciju nazivamo oborenom projekcijom.
NORMALNI BROJEVI Kad je, kratko vreme nakon Prvog svetskog rata, nemački odbor za standarde stvorio normalne brojeve (NB), koji služe za premeravanje standardizovanih delova, odredio ih je iz sklopa desetice i iz sklopa dvojke, koja su oba broja praosnova izgradnje našeg brojčanog sistema. Pri tome je trebalo voditi računa i o različitim drugim, za tehniku važnim matematičkim pojmovima, kao što su koreni, potencije, vrednost p itd.
Kod normalnih brojeva zadržan je niz udvostručavanja od 1 i to 1, 2, 4, 8 do 16. Isto tako je zadržan niz prepolavljanja od 1000 preko 500, 250 do 125. Za sledeći prepolovljeni broj 62,5 uzet je broj 63. Umesto udvostručenog broja 32, koji je zadržan kao približna vrednost reda Ralo, izabrana je vrednost 3,15 i to prema tačnoj vrednosti od 3,125 i s obzirom na brojeve π = 3,14 i drugi √10 = 3,16. Odstupanja od tačnih vrednosti su tako uzeta da se ona poništavaju prilikom sabiranja, praktično je postignuto međusobno izjednačenje odstupanja od tačnih vrednosti.
NORME U GRADJEVINARSTVU Norme u gradjevinarstvu (gradjevinske norme) predstavljaju utvrdjene odnose u pogledu utroška vremena, materijala, energije, novca i sl. na jedinicu finalnog proizvoda. Ako predstavljaju utrošak vremena za jedinicu proizvodnje, tada su norme vremena; predstavljaju li učinak u jedinici vremena, tada su norme učinka; a za utrošak materijala, energije i sl., imamo norme materijala, energije itd. Sve zajedno se zovu tehničke norme. Razlikujemo elementarne norme od proizvodnih normi. Prve predstavljaju norme za pojedine operacije koje ulaze u sastav radnog procesa, dok se druge izračunavaju za gradjevinske procese za odgovarajuću jediničnu meru proizvodnje.
NOVA ARHITEKTURA Pojam se vezuje za stvaranje nekog novog pokreta ili stila u arhitekturi uopšte, ili promovisanje nekog novog arhitektonskog pravca. Nova arhitektura mož da bude posmatrana sa aspekta filizofije prostora, odnosa čoveka prema njemu, odnosa arhitekture prema istoriji, okolini ili pak prema tehnologiji. Pojam n.a. se ponekad koristi da bi označio upotrebu nekih novih građevinskih materijala ili novih konstruktivnih sistema.
Po Gropijusovoj gormulaciji nova arhitektura se ne postavlja kao moderni “stil”, već kao prevaziloaženje svakog mogućeg stila. Tehnički i estetski proces teže da se izjednače i daju garanciju da će arhitektonsko istraživanje biti bez ikakve devijacije i greške: ispravna konstrukcija, arhitektonsko delo povezano sa sistemom proizvodnje i vrednost samo po sebi, apsolutni kvalitet. Ova metafizička ideologija arhitekture kao “istine” omogućila je funkcionalističkom statutu da se potvrdu isred istorijskih teškoća svih vrsta u jednom od najdramatičnijih perioda svetske istorije, kada se iracionalnost oslobađala lanaca uz pomoć političke moći fašističkih diktatura, kada je jedan rat nepredvidivih dimenzija pretvarao u prah nesigurnu ravnotežu čitavog sveta. Obećanje jedne apsolutne racionalnosti, stalnog i čvrstog spoja sa razvojem industrijskog sistema učinilo je da bela volumetrijska arhitektura postne “suština nada čovečanstva”, simbol očajničkog prizivanja jednog sveta vraćenog razumu i bratstvu.
NUMERIČKA TAKSONOMIJA (engl. numerical taxonomy) Metoda koja se koristi da bi bila prikazana međusobna relacija pojedinih predstavnika stilova i pokreta (u arhitekturi), na taj način što se njihova pripadnost određenom stilu ili školi označava brojevima, koji na skali predstavljaju deo sistema uticaja ili razvoja arhitekture uopšte u određenom periodu.
OBJEKAT (l. objectum) Predmet, stvar, ono što se vidi ili predstavlja, predmet ili osoba na koje je posmatranje upravljeno; zadatak, svrha, cilj neke celatnosti; gram. predmet, tj. ona reč u rečenici na koju prelazi (ili: na koju se odnosi) glagolska radnja; fil. preldmet ili sadržina neke misli, bila ona stvarna (realni objekat) ili samo zamišljena (idealni objekat); supr. subjekat.Objekt je naziv za predmet, ograničen u prostoru svojim konturama, definisan svojim oblikom, bojom i teksturom, koji je određen svojom zapreminom, koji je statičan ili se kreće, u kontaktu sa čovekom ili samostalan. Prema J. Piagetu: “Objekt je sistem perceptualnih predstava koje zadržavaju svoj stalni prostorni oblik tokom uzastopnih pomeranja i mogu se izolovati u uzročnom nizu, koji se odvija tokom vremena.” Takođe, on navodi; “Svet se izgrađuje kao jedan sklop stalnih objekata, povezanih uzročnim vezama, nezavisnim od subjekata i smeštenih u prostoru i vremenu.”
OBLIK (Arh.). Spoljašnje usklađivanje izgleda u arhitekturi, koje proizlazi iz logičnog poretka raznovrsnih elemenata ukomponovanih u jednu estetsku celinu po zakonu objedinjavanja subjekta – sadržine i objekta – forme.
OBLIK EVOCIRA FUNKCIJU Predstavlja maksimu Kenzo Tange-a (1913).
OBLIK PRAVI NEUSPEH Predstavlja maksimu P. Backe-a (1977).
OBLIK SLEDI FUNKCIJU Predstavlja maksimu Louis Henry Sullivan-a (1856-1924).
OBLIK SLEDI METAFORE Predstavlja maksimu Ada Louise Landman Huxtable.
OBLIK. Oblik je funkcionalan odnos između čoveka i prostora. O. arhitektonski određuje prostor i u njemu zauzima kvantitativno mesto. Sačinjen je po prirodnim organskim uzorcima, menja se neprestano i tako dobija nova obeležja. Raščlanjava se proporcijskim odnosima zasnovanim na zakonima geometrije ili teorije graditeljske morfologije. Ako nastaje iz jednog unapred osmišljenog ili odabranog modularnog postupka sadržaće određene tektonske ili harmonijske odnose, gde će njegovi pojedini članovi, geometrijski shvaćeni, kocke ili poliedri, činiti osnov za trodimenzionalnu apstraktnu kompoziciju.
Značajno je za arhitektonsko stvaralaštvo da između oblika i funkcije postoji organska povezanost. U stvari, oblikovanje predstavlja takođe jednu vrstu funkcije. Funkcija i forma su u običnoj upotrebi dva zasebna pojma; u umetničko - arhitektonskom stvaralaštvu to su međusobno organski povezani pojmovi, koji u okviru funkcionalizma predstavljaju isti simultani proces trazenja jedne nove izdelane oblikovne pojave, jednog novog i jedinstvenog arhitektonskog izraza. Najlepše izdelana forma je simbol svrhovitosti jednog arh. oblika. Kvalitet oblika, već prema stepenu svoje svrhovitosti i likovne vrednosti, probuđuje kao viši umetnički izraz sveže doživljaje i istinsko doživljavanje lepog i novog. Zato su ljudi i zainteresovani za oblike jer oni nisu odvojeni od svrhovitosti objekta bilo da je reč o kući, automobilu, avionu i dr. Krajnji kvalitet i vrednost svih pojedinih funkcija utapaju se u konačni sadržaj objekta, u materijalni i duhovni sklop novog umetničkog dela i izraza i postaju na taj način organski sastavni deo proizvedenog i konačnog oblika, kao oznake kolektivne svrhovitosti. Unutrašnja snaga te spojenosti - kompozicija sadrzaja i oblika - srazmerna je stvaralačkom naponu utrošenom i sadržanom u jednom umetničkom delu i stvaralačkoj moći samog arhitekte. Najviši stepen funkcionalnosti predstavlja meru harmoničnog sređivanja sadrzaja i oblika, njihovog materijalnog i duhovnog sjedinjenja.
Predmet arhitekture je konkretizovan kroz interpretaciju geometrijskih kategorija oblika. Oblik je najneposrednije sredstvo izrazavanja i uobličavanja prostora. Prema Focillonu “oblik je stroga definicija prostora, ali i nagoveštaj novih oblika.
Oblik ima sopstvenu atmosferu, on se nastavlja, širi u imaginarnom svetu...” Le Corbusier, zaljubljen u euklidovske oblike, daje svoju, lirski obojenu predstavu oblika arhitekture: “Kupe, konusi, cilindri ili piramide su veliki osnovni oblici u kojima reljef izlazi čist, tačan, bez dvosmislenosti, zato su ovi oblici lepi, to su najlepši oblici...” Balsac je vrlo kratak i jasan kada uzvikuje: “Sve je oblik, i život je oblik!”
Karakter oblika zavisi pre svega od karaktera elemenata njegove konstitucije. Njegovi osnovni elementi su, kao što već znamo: linija, površina i volumen.
OBSOLESCENCIJA, OPSOLETNOST, ZASTARELOST (lat. obsoletus) Pojam zasterelosti često predstavlja uporište moralnih debata o konzumerizmu, pa prema tome i o dizajnu. Planirana zastarelost pojavila se u SAD u periodu 1950-tih kao deo strategija velikih korporacija. To je značilo da bi jedan proizvod trebalo da ima ograničen vek trajanja, da li zbog umanjenja njegove fizičke izdržljivosti ili zato što bi ubrzo stilski izašao iz mode. Poslednji razlog je predstavljao strategiju stylinga (mode). Opredeljenje i lojalnost potrošača prema nekoj marki proizvoda bilo bi određeni i podrzani putem reklamne kampanje, strategije razvijanja identiteta korporacije (corporate identity) i servisiranjem proizvoda nakon prodaje, tako da bi potrošač nastavio da kupuje unutar ponude novih proizvoda iste kompanije. Opseg proizvoda bio bi tako planiran i dizajniran da sluzi ovoj “lestvici” konzumerizma. Za one koji podržavaju ovakav sistem, na taj način je posao bio zagarantovan za sve one koji su bili uključeni u ovu industriju, uključujući i dizajnere. Protivnici o., kao što je to bio Vance Packard, smatrali su ovakav koncept za podmuklu manipulaciju potrošača, koji isto tako nije opravdan sa stanovišta očuvanja kvaliteta životne sredine. Kao odgovor, pojedini proizvođači, posebno u Nemačkoj i Skandinaviji, počeli su da naglašavaju u svojim reklamnim kampanjama i planiranju proizvoda postojanost njihovih materijala. Pojedini proizvođači su takođe počeli da razvijaju reciklirajuće elemente svojih proizvoda.
OČIŠĆENE GRADJEVINE (engl. scraped) Gradjevine sa kojih su uklonjeni svi naknadno dodati delovi i elementi. Termin je bio u upotrebi u periodu gotičkog preporoda, kad su entuzijastički restauratori u Engleskoj, kao što je bio Sir George Gilbert Scott, virtuelno uklanjali sve ono što je moglo da kreira homogene gradjevine srednjeg zašiljenog perioda. U tom procesu, otklanjano je sve ono što je bilo perpendikularno, jakobinsko i georgijansko. Ova tendencija je bila proširena u periodu XIX veka, a vodila je William Morris-a da osnuje Udruženje za zaštitu antičkih gradjevina (Society for the Protection of Ancient Buildings, SPAB) 1877. SPAB je bilo poznato kao pokret za antičišćenje gradjevina.
ODNOS PREMA POSTOJEĆEM U ARHITEKTURI Većina savremenih objekata ne uklapa se u tradicionalno, nemoderno, okruženje, bez obzira komeperiodu ono pripada. To uklapanje neki čak namerno ignorišu. Sa druge strane, uklapanje moderne arhitekture u moderno okruzenje je skoro uvek išlo lakše. Ovo ne znači da su savremeni objekti koji ignorišu svoje nemoderno okruženje obavezno ružni, ili da u nekim slučajevima nisu vazniji od okruzenja koje zanemaruju. Ali, u suštini, to pokazuje samoljubivost i antisocijalni karakter modernog pokreta u arhitekturi.
Površno procenjujući, ova ravnodušnost, uistinu odbojnost prema harmoničnom kontinuitetu u prostoru, potiče od silovitog odbacivanja izvedenih arhitektonskih formi od strane modernista. Arhitektonski etički kodeks modernista smatra da je istorija beznačajna, da je njihovo doba jedinstveno i da zbog toga arhitektura mora da bude odvojena od prošlosti. U periodu nastanka pokreta Moderne, modernisti uveravali da će skoro svako na svetu, oslobođenog ukusa i pod uticajem Moderne, uskoro želeti da živi u istoj vrsti kuća, u istoj vrsti modernih gradova, u svemu što bi odražavalo duh modernog vremena. Dok su “vremena” uvek bila “naša”, odluka o tome koje forme ih karakterišu, bila je uvek “njihova” - odluka arhitektonske elite. Zbog ovakvog (nadmenog) ubeđenja nekolike generacije arhitekata osećale su malu potrebu da prilagode svoj rad starijoj, teoretskoj zastareloj arhitekturi koja okruzuje njihova ostvarenja. Oni su projektovali svoje objekte kao da će da egzistiraju u nekoj vrsti vizuelnog vakuuma.
Razarajuće posledice ovakvoga stava ugrožavaju stanovnike svakog većeg grada u svetu. Ironija je da koreni modernizma, skoro dvesta godina stari, potiču direktno od romantičarskog shvatanja umetnika iz XVIII i XIXv.
ODNOSI MEĐU ZONAMA ARHITEKTONSKOG OBJEKTA Značaj odnosa među zonama jednog arh. objekta je toliki da direktno utiče na karakter budućeg prostora. U načelu, odnos među zonama može se uspostaviti na bazi samo funkcionalne sheme, najjednostavnijim spajanjem postavljenih grupa. Ovo se čini bilo direkno, ili preko prelaznih elemenata - zglobova, ne ulazeći u bliža prostorna doticanja ili međusobna prodiranja. Postupak suprotan ovome polazi od koncentracije mase i bliskih povezivanja pojedinih zona, tako da se spoljni utisak objekta priblizava delovanju jednostavnih geometrijskih tela.
Skoro je nomoguće nabrojati sve slučajeve u kojima se pokazuje specifičnost ovih odnosa, spojeva, jer je takođe uobičajen postupak i kombinovanja iznetih mogućnosti.
U pojedinim programima gde se ističe težnja i ka koncentrisanim, javnim površinama interesantnim za sve zone, kao i postojanje potpuno odvojenih funkcionalnih grupa samo prikačenih lakim vezama za sredotežnu površinu, iziskuje se baš postupak primene i jednog i drugog načina.
Sredotežna površina moze dopustiti, pored koncentrisanosti, potpuno slobodno nadgrađivanje radnih zona, kako u vertikalnom tako i horizontalnom smislu. Tu se postize potpuna pokrenutost tako da su radne zone sasvim oslobođene u namenskom i prostornom delovanju.
Najopštiji tip odnosa među zonama je sproveden u trakama, paralelnim jedna drugoj. Širenjem komunikativne trake, njenim izborom za mesto ulaza i njenim skraćivanjem u dužinskom smislu, ovi spojevi u unutarnjem prostoru dobijaju razvijenije prostorne odnose. Uvlačenjem više traka u spoj moguća su rešenja koja nizmenično deluju trakasto i koncentrisano, pri čemu postoje velike mogućnosti za isticanje pojedinih delova sklopa, odnosno, njihovo samostalno oblikovanje u svim planovima.
ODNOSI U PROSTORU Razlikujemo sledeće karakteristike odnosa u prostoru: prelamanje, deljenje, sabiranje, prodor, preklapanje, izobličenje.
OFFICE 1. V. Administrativne zgrade, Office landscape. 2.U arhitekturi hotela i ugostiteljskih objekata offce predstavlja proširenu komunikaciju, hodnik ili hol koji se nalazi kao tampon prostor izmedju prostorije kuhinje i prostorije resztoranske sale za ručavanje. Office predstavlja tampon zonu koja eliminiše buku, neprijatne mirise, isparenja i temperaturnu razliku izmedju kuhinje i restorana. Takodje, ovaj prostor služi za odlaganje posudja, escajga i hrane i pića u vremenu neposredno pre ili nakon konzumiranja.
OFFICE LANDSCAPE (engl., nem.Buerolandschaft)V. Pejzažni sistem. Predstavlja oblik projektovanja poslovnih prostorija koji je razvijen u Nemačkoj od strane specijalista za organizaciju administrativnih objekata, Eberharda i Wolfganga Schnelle, u periodu kasnih 1950-tih i ranih 1960-tih godina. Nemačka reč buerolandschaft znači “pejzažni biro”, a ovakva organizacija poslovnog prostora predstavljala je istraživanje mogućnosti orvorenog plana kancelarija, za čiji enterijer su upotrebljene pregrade i žardinjere sa biljkama kao prostorni elementi koji dele prostor. Ovakav pristup je vrlo brzo uticao na razvoj enterijera kancelarijskog prostora kako u estetsko – vizuelnom pogledu, tako i u poboljšanju produktivnosti i opštem poboljšanju uslova rada. Ovaj koncept je naročito prihvaćen i razvijen u SAD, pogotovo medju specijalistima za enterijer i kancelarijski nameštaj, kao što je bio George Nelson.
OFFICE LANDSCAPE, PEJSAŽNI SISTEM, LANDSCAPE SISTEM Naziv za sistem projektovanja, pre svega prostora poslovnih zgrada u otvorenom planu ili slobodnom planu kod kojih je prostor celih pojedinih etaza izveden kao jedinstveni prostor, bez zidova i drugih masivnih zidnih barijera. Na taj način je ostvaren vizuelni i fizički međusobni kontakt svih zaposlenih na jednoj etaži. Office landscape je sistem koji je prvi put upotrebljen u SAD, u prostorima enterijera prvobitnih oblakodera. Sistem je prihvatio i primenio Sullivan, da bi ga kasnije gotovo do savršenstva razvio F.L. Wright.
Kritiku office landscapea, u kojima se radno mesto nalazi u otvorenim loznicama sačinjenim od niskog nameštaja i gde su svetlost i vazduh iz prozora zamenjeni neonskim sijalicama i otvorima za klimatizaciju, daje Blake. On primećuje da su rezultati ovog sistema, osim rasipanja prostora i energije, a s obzirom na veoma štetan psihološki uticaj obaveznog promiskuiteta, tragično razočaravajući. “Otkud to”, pita se Blake ironično, “da arhitekti koji su izmislili ovaj apsurdni sistem organizacije, nastavljaju da žive i rade gotovo uvek u tradicionalnim ambijentima, zaštićeni starim zidovima, osvetljeni tradicionalnim prozorima i ljubomorni na sopstvenu privatnost?”
OKRUŽENJE, OKOLINA SISTEMA Pojam okruženja nekog sistema kao i pojam sistema je vrlo relativan (jer sve veze između sistema i njegove sredine ne moraju da istovremeno predstavljaju veze između sistema i okruženja). Sve postojeće veze između nekog stvarnog objekta ili pojave za koji smo uveli sistem i stvarne sredine toga objekta nisu i ne moraju predstavljati okruzenje za sistem Okruzenje sistema predstavljaju samo one veze koje proizilaze iz aspekta i svrhe istrazivanja a ne na sve postojeće ili na sve moguće. Tako okruženje i sistem treba svojim odredbama da predstavljaju onaj deo sveta koji je od interesa za posmatranje, te se uzimaju u obzir samo oni odnosi i dejstva koja utiču na prirodu celog sistema a sa gledišta same svrhe istrazivanja i njegovih kriterijuma.
Kako je svaki sistem potopljen u svoju okolinu na koju vrši uticaj i kako okolina vrši uticaj na sistem i to tako da ti uticaji mogu menjati obeležja kako okoline tako i sistema onda se postavlja opravdano pitanje dge je granica nekog sistema u njegovoj okolini. Odnosno, koji elementi pripadaju sistemu a koji njegovom okruzenju? Kako su i sistem i okruzenje po svojoj definiciji relativni to je i pripadnost elemenata jednog ili drugog relativne prirode. Samo utvrđivanje pripadnosti elemenata i postavljanje granica između sistema i njegovog okruženja nije egzaktne prirode, već je prvenstveno stvar ocene, iskustva i intuicije onoga koji sistem proučava i određuje njegov karakter. Ciljevi i zadaci istraživanja određuju da li će i koji oblici predmeta, svojstva i veza biti element sistema ili njegove okoline. Svakako da su granice između sistema i okoline promenljive i one se mogu pomeriti u toku samog procesa istraživanja tako da se elementi koji su prethodno bili elementi okoline mogu naći u sistemu a elementi koji su u nekom momentu pripadali sistemu mogu biti prebačeni u njegovu okolinu.
Uticaji sistema na okolinu i okoline na siistem asociraju na to da između sistema i okoline postoji neki “aktivan” odnos koji uslovljava zavisnost stanja jednog od drugog.
OKRUŽJE Skup svih spoljašnjih uticaja na jedan arh. ili urbanistički oblik: geografski, prirodni, tradicionalni, istorijski, sociološki, estetski, ograničavajući, saobraćajni, ekonomski, stilski, pojedinačni, posebni i dr.
OKSIMORON U ARHITEKTURI Naziv za materijal u arhitekturi koji moze da se upotrebi za sve svrhe.
OKTAEDARSKI ĆELIJASTI SISTEM Ćelijasti sistem koji je sačinjen od jednakih oktaedara.
OKTAMETARSKA PODELA U arhitektonskom projektovanju i izvodjenju, naziv za podelu zidne ili fasadne ravni ili površine poda po principu podele na osam jednakih delova. Takodje, pojam označava i projektovanje i izvodjenje objekata u kvadratnom ili pravougaonom rasteru na razmaku od osam metara.
OKTAVA U ARHITEKTURI Oktava je ponavljanje osnovnog tona (C) u smanjenom merilu (C') u srazmeru brojeva titraja, npr. 256:512. To odgovara jednostavnoj srazmeri od 1:2. Nizovi oktava nastavljaju se u srazmeri prepolavljenja = ½, ¼, 1/8 itd., odgovarajući nizu prepolovljenja našeg sistema građevinskih mera od 1.000, 500, 250, 125 itd. Drugi intervali imaju, prema svojim brojevima titraja, isto tako jednostavne proporcije.
OKTAVNI SISTEM naziv za sistem mera ili matematičko - geometrijski sistem koji je baziran na osnovnom broju osam, odnosno, brojevima čiji krajnji količnik predstavlja broj osam. Graditeljski oktavni sistem bio je prisutan u staroj Indiji.
OLFAKTIVNA KARAKTERISTIKA GRADA Naziv za čulnu karakteristiku jednog grada, pre svega za karakteristične gradske mirise, prema kojima možemo da raspoznajemo i razlikujemo pojedine gradove. Na primer, marokanski grad Meknes se raspoznaje po snaznom mirisu ružinog drveta, budući da je u njemu razvijeno zanatstvo izrade rezbarenog nameštaja od ovog drveta. Pojedini gradovi koji se nalaze na velikim rekama, imaju karakterističan miris reke.
OMOTAČ, ARHITEKTONSKI Naziv za materijal ili element konstrukcije ili pregrade koji se koristi da bi obložio konstruktivni sklop jednog objekta. Omotač objekta predstavlja njegov završnisloj, finiš, fasadu ili izgled, a može da bude od različitih materijala: kamena, opeke, maltera, drveta, stakla i dr. Omotač predstavlja vizuelnu završnicu objekta, sa estetskom funkcijom ili funkcijom da štiti unutrašnjost objekta ili konstrukciju objekta od nepovoljnih spoljašnjih uticaja.
OPAŽAJNA SVOJSTVA PREDMETA Osnovna o.s.p. su: veličina, oblik, tekstura i boja. Predmete prvenstveno razlikujemo prema njihovoj veličini. Zatim, oblik je taj koji diferencira dva predmeta iste veličine. Ukoliko posmatramo dva predmeta iste veličine i istog oblika, sledeća mogućnist njihovog razlikovavanja je pomoću njihovih međusobnih razlika u teksturi. Na kraju, ukoliko dva predmeta imaju udentičnu teksturu, još jedino preostaje boja kao sredstvo njihovog medjusobnog razlikovanja i raspoznavanja.
OPEN PLACE (engl.) Otvoreni prostor. Engleski naziv za otvoreni prostor, trg, neizgradjeni prostor. Nasuprot “zatvorenom prostoru”, koji je izgradjen pa prema tome i pokriven, “otvoreni prostor” predstavlja neizgradjen prostor, sa ili bez konkretne funkcije. U urbanizmu, otvorenim prostorom se smatra prostor gradskog trga, ulice, parka, šetališta, igrališta, keja ili poljane.
OPIT (ISPITIVANJE) NA MODELU Primenjuje se pri projektovanju gradjevina, kada usled velikog uticaja raznih faktora nije moguće računski dobiti tačne razultate. Metoda se zasniva na principu mehanike sličnosti, gde delujuće sile na gradjevini u prirodi i na modelu u odgovarajućim tačkama stoje u direktnoj proporciji.
OPORTUNIZAM U ARHITEKTURI Stav u arh. koji predstavlja suprotnost ili negaciju određenog opšteg shvatanja, stila ili stanja, nasuprot uobičajenom stavu. Mnogi veliki arhitekti bili su oportunisti, a ovaj stav su prenosili na svoje objekte. Na primer, Walter Gropius za vreme faze svogboravka u Americi, konstantno je negirao i samo postojanje nečega što se može podvesti pod pojam novog stila.
OPŠTI PSIHOLOŠKI EFEKAT OBJEKTA U opšti psihološki fekat objekta spadaju sledeće njegove karakteristike: mogući uticaj objekta na psihološko stanje korisnika, dugoročan psihološki efekat objekta na korisnike, psihološka ugodnost objekta, mogućnost intimiziranja u objektu, mogućnost sretanja u objektu.
OPTIČKAKOREKCIJA, VARIJACIJA (engl. optical correction) Mala varijacija u obliku pojedinih arhitektonskih elemenata (na primer entazis) kod stubova ili blago zakrivljena gornja linija lintelada bi se korigovala očigledna izbočina, ulegnuće ili disproporcija objekta.
OPTIČKAKOREKTURA U praksi, kod projektovanja i kod građenja, teško da će se koristiti ove, same po sebi jednostavne, mogućnosti optičke korekture, jer nema naročitog stilskog opravdanja za istovremenu primenu većeg broja geometrijskih osnovnih likova koji proizlaze iz harmonijskih odnosa. Niko se neće ni osvrtati na sitnu razliku između 123 i 125 = 1,6%, koju oko jedva primećuje. Baždarski instrumenti dozvoljavaju kod drvenih merila greške do ± ¾ cm po metru, što u najgorem slučaju znači razliku od 1,5% između dva krajnje različita merila. Ali, gde se želi da se proporcije potpuno doteraju, po pravilu će se ionako raditi sa korekturama vertikale i horizontale (ugaone i ostale stubove stanjiti prema gore, horizontalne kurvature itd.), a to znači korigovati mere u skladu s optičkim utiskom. Gornja razlika može zato poslužiti u svrhu srednjeg izravnanja građevinskih mera. Autor nema ionako namere da arhitekta sputava ili da mu koči slobodna likovna nastojanja, već naprotiv, ove mere moraju svuda omogućiti slobodne korekture koje se, praktički, odnose na »meso« građevine, a »kostur« ostavljaju netaknutim.
OPTIČKARAFINIRANOST (engl. optical refinements) Suptilne modifikacije na profilima ili povrčinama da se koriguje iluzija ulegnuća ili disproporcije na gradjevini. V. Entazis.
OPTIČKEILUZIJE Viđenje je vremenski, sukcesivni proces odslikavanja stvari i njihovog prevođenja u pojmovne predstave. Čovekovo oko u prividno haotičnom poretku traži tačke oslonca, repere koji bi diferencirali odnose i vrednosti i definisali zakonitosti integriteta sveta i stvari koje nas okružuju. Haotični prostor, bez unutrašnjih zakonitosti uznemiruje stanje duha. Mi nikada ne doživljavamosvet objektivne stvarnosti na isti način i ako je on prividno ostao nepromenljiv. Tok vremena se respektuje na promenu odnosa oko nas i u nama samima.
Proces percipiranja i njegovi aspekti su za arhitekturu od posebnog značaja. U tom pogledu za arhitektu projektanta naročito je značajan fenomen “optičkih iluzija”, koji vrlo često, ako ne i po pravilu, prati vizuelno percipiranje oblika
Optičke iluzije su posledica određenih deformacija slika objektivne stvarnosti i nastaju zbog nesavršenstva naših instrumenata percepcije koja ne vređaju ukus i osećanja.
Oko je instrument vizuelne pecepcije. Akomodacijom oka pokušavamo sagledati svet oko nas i subjektivni doživljaj učiniti što vernijim objektivnom stanju. Za što vernije sagledavanje stvari i njihovo defnisanje nije dovoljna jedna tačka osmatranja - potreban je niz tačaka - potreban je pokret.
Stari majstori su izvanredno poznavali zakone percepcije i unapred vršili određene korekcije koje su otklanjale moguće deformacije kod objekata koje su gradili prema utvrđenim zakonima harmonije i proporcije. Otuda pojava entazisa kod stuba i podignute strele luka kod bazisa hrama, kao i blagi nagibi krajnjih stubova prema centru.
Iz bezbrojnog spektra optičkih iluzija može se utvrditi nekoliko zajedničkih zakonitosti koje ih objašnjavaju. Jedan od prvih zakona percepcije glasi: veličine su upravo proporcionalne vremenu njihovog sagledavanja. Primer sa dužima iste vrednosti (dužine) a različitog utiska najbolje ilustruje ovu zakonitost “subjektivne percepcije”. To pokazuje da se ulozeni napor za sagledavanje odrazava kao kvantitativno svojstvo predmeta osmatranja.
Utvrđeno je takođe da je sagledavanje po horizontali lakše (a tim i brže) od sagledavanja po vertikali. Otuda i objašnjenje iluzije različitih vrednosti kvadrata izdeljenih po horizontali ili vertikali, kao i poznati primer tzv. iluzije Gaty sa krugom u trouglovima.
Treće “pravilo” percepcije objašnjava iluziju uzajamnog dejstva veličina; tako, na primer, maleno kao konstanta u društvu većih izgleda manje nego što objektivno jeste, i obrnuto, veliko izgleda veće u društvu manjih.
Poseban vid optičke iluzije jeste problem iradijacije koji je posledica odnosa i uzajamnog dejstva različito osvetljenih povtšina i oblika. Iradijacija je u stvari “glodanje” koje svetlost vrši po ivicama oblika. To ima za posledicu utisak da su iste vrednosti na tamnoj i svetloj podlozi prividno različite, u korist svetlije površine.
OPTIČKE KOREKCIJE, POPRAVKE PLANA (engl. optical corrections) Popravke plana ili površine nekog arhitektonskog objekta ta bi se ispravile moguće perceptivno iskrivljenje. Optičke korekcije uključuju entazis, povećanje visine nizna kamenih blokova zajedno sa visinom zida da bi se nizovi učinili da izgledaju identični po svojoj visini, kao i blago konveksno zakrivljenje površine stilobata.
OPTIČKE MEŠAVINE (engl. optical mixtures) Medjusobno blisko postavljanje malih količina primarnih boja tako da se dobije utisak njihovog pretapanja koje proizvodi sekundarnu boju. U slikarstvu su ovaj efekat koristili impresionisti, a još sistematičnije neoimpresionisti.
OPTIČKI ILUZIONIZAM U ARHITEKTURI BAROKA Dok suklasična kultura i njen renesansni produzetak a posteriori izvršili kontolu optičkog učinka teoretizujući različita prilagođavanja i korekcije slike u funkciji njene vidljivosti, barokna kultura postavlja pitanje percepcije u središte svog interesa. Prema Chantelouovom svedočenju, sam Bernini je tvrdio da je “jedna od najvaznijih stvari imati dobro oko da se dobro ocene suprotnosti, jer stvari ne izgledaju samo onakve kakve jesu već su i u odnosu prema stvarima koje su im bliske i taj odnos menja njihov izgled.” Ovaj zaključak o komplementarnosti figure i podloge, koji predsytavlja okosnicu Gestaltpsychologie, bio je dobro poznat umetnicima XVIIv., za koje kompozicija predstavlja predviđanje odnosa koji će se stvoriti između pojedinih delova zavisno od njihovog rasporeda i mogućih položaja posmatrača. U arhitekturi, još se rezonuje i projektuje u vidu hijerarhijski raspoređenih osovina i površina, ali aksijalna vizija ima jedino zadatak da poveze u celinu epizode kontinuirane naracije koja se odvija duz čitave strukture omotača koju treba istrazivati i dozivljavati u svakom i najsitnijem detalju.
Arhitekti iz 1630.g. ne zadovoljavaju se ovim analitičkim rešenjem i okušavaju se u novoj sintezi. Fasada završava svoju autonomiju, a naročito odlučujuću vezu s gradskom sredinom; no njena veza sa strukturom pred kojom stoji kao urbanistički posrednik ponovo postaje krajnje tesna iako je privid pretpostavljen suštini.
OPTIMIZACIJA PROJEKTA Arhitektonski projekat, nakon izvršenih analiza, se optimizuje, da bi se postigli najpovoljniji uslovi u jednom prostoru. U jednom projektu, vrši se: optimizacija prostora, optimizacija prostornih jedinica, optimizacija konstrukcije, optimizacija saobraćajne sheme projekta, optimizacija funkcionalnih celina objekta.
ORGANICIZAM Predstavlja shvatanje arhitektonske forme kao zivog organizma, sa biomorfološkim karakteristiama. Organicizam se javlja naročito u arhitekturi renesanse i baroka, da bi se kasnije javio u arhitektiri klasika Moderne (F.L. Wright). Organicizam izbegava svako kontaminiranje prošlošću i propoveda raskid i tabulurasu: napuštanje svih tradicionalnih kodova i njhovo zamenjivanje jednim novim kodom dobijenim deduktivnim postupkom organicističke funkcionalne analize. Organicistički kod je u stvari bio mnogo manje nov nego što se verovalo jer je s jedne strane počivao na Euklidovoj geometriji a s druge na pojednostavljenju tradicionalnih arhitektonskih tela.
Međutim, važna je bila namera s kojom je geometrijski kod bio transponovan u arhitektonsku razmeru: namera je bila da se korenito izmeni geneza arhitektonskog dela. Ako je ranije neka kuća uvek bila kći neke druge kuće i u krajnjoj liniji potomak kolibe, sada je kuća morala nastati direktno iz čovekovih potreba projiciranih u prostor. Odbacivanje uzora i vera i analitičko projektovanje proizlazili su zapravo iz opredeljenja intelektualnih avangardi koje su u eliminisanju svih ukrasa i u napuštanju reprezentativnog značenja arh. videli proces obesvećenja, posvetovljenja, vraćanja arhitektonske operacije jednom sasvim ljudskom horizontu, izvan ikonologija predaka nasleđenih od starog sveta.
ORGANIZACIJAPOVRŠINE Uspostavljanje kompozicionih zakona na jednoj arh. površini: zakoni ravnoteže, funkcionalna organizacija, estetska organizacija, organizacija masa i dr.
ORGANIZACIJASISTEMA Svaki slozeni arh. sistem sačinjen je metodom njegove organizacije, odnosno, organizacije njegovih elemenata. O.s. može da bude: linearna o.s., koncentrisana, radijalna, segmentna simbolična, ortogonalna, mrežna, modularna, slobodna, modularno ekstenzivna, rastuća o.s.. Linearna o.s. predstavlja linearno nadovezivnje elemenata u nizu. Radijalna pretpostavlja kruzno organizovanje elemenata sistema. Segmentna o.s. organizuje sistem po njegovim delovima (segmentima). Mrezna o.s. predstavlja organizaciju unutar mreze (matrice), koja može da bude ortogonalna, modularna ili slobodna. Simbolična o.s. sadrži simboličku predstavu sistema, sa simboličkim značenjem. O.s. sa modularnom ekstenzijom omogućuje proširenje modula sistema, ili rast jednog sistema.
ORGANSKAGEOMETRIJA Naziv za baznu geometrijsku postavku jednog arh. sistema ili jednog arh. objekta. Pojam o.g. najčešće se vezuje za geometriju arh. Frank Lloyd Wrighta. Mnogo puta je pominjano da se Wright kao dete često igrao rasklopivim geometrijskim blokovima, Froebel blokovima. Ono što određuje sve ove blokove, bila je osobina njihovog slaganja u beskrajno mnogo varijanti, odnosno, oni su posedovali karakteristike nediferenciranog jedinstva: istovremeno oni su predstavljali masu, boju, uzorak, siluetu, konstrukciju i strukturu. Na primer, nije bilo razlike između njihovog položaja jednog na drugome, što je predstavljalo konstrukciju ili njihovog uspravljanja, što je predstavljalo strukturu: sve je to predstavljalo jedinstveni čin. Ovakav stav predstavljao je suštinu Wrightove organskearhitekture, koja je bila njegovo prvo i najsnaznije oruzje prema svim drugim stilovima, uključujući Beaux-Arts i klasicizam.
ORGANSKA SLOŽENOST U ARHITEKTURI Nakon organske arhitekture, F.L. Wrighta, pojam se vezuje za postmodernu arhitekturu, pre svega za arhitekturu italijanskih arhitekata, kao grupe GRAU (Gruppo Romano Architetti Urbanisti). Njihove građevine i projekti sustiču se u predstavljanju, u miru ostvarene ravnoteže, jednog procesa na delu, jednog “delovanja” koje nije aditivno i kombinatorno već organsko, u smislu koji ovoj reči može da se pripiše pozivajući se na Della Volpea, ali i neposredno na Albertija, na Palladija i na Vasarijevu primedbu koji, u povodu Farnesina del Perruzzi, upotrebljava izraz “ne sazidana već rođena”.
ORGANSKE FORME I KOSMIČKI SIMBOLIZAM U SAVREMENOJ ARHITEKTURI Upotreba organičkih formi, povezanost arhitekture sa neposrednim terenom na način koji je reminescentan primordijalnim konstruktivnim tehnikama i skloništima pokrivenim zemljom. Objekti pojedinih autora sugerišu čak elemente ceremonije i rituala, posebno kroz provokativno uključivanje “pozajmljenog scenarija”, kao na primeru sračunatog kosmičkog simbolizma arhitekture Ushida-Findlay Partnership-a, kao i zemljane arhitekture Charles Jencks-a i njegove supruge Maggie Keswick. Generalno, njihova filosofska sličnost uključuje integraciju pejsaža kao deo sirovog arhitektonskog materijala i ekspresivno prevodjenje prirodnih fluidnih formi u jezik gradnje. Karakteristični primeri uključuju kuće autora kao što je Jersey Devil, “Kuća puž”, Forked River, New Jersey, SAD (1972), “Hill House”, La Linda, California, SAD (1977-79); takodje srhitekturu Ushida-Findlay Partnership, Soft and Hairy House, Tsukuba City, Japan (1994), Truss Wall House, Tsukurawa, Machida-City, Japan (1991-93); Arthur Quarmby, “Underhill”, Yorkshire, Engleska (1974); Peter Vetsch, Nine Houses, Dietikon, Švajcarska (1993). Jedan od najinteresantnijih primera organske forme i kosmičkog simbolizma u arhitekturi predstavlja “The Garden of Cosmic Speculation” Charles Jencks-a, Škotska (1989-).
ORGANZACIONI SISTEMI Predstavljaju sveukupno čovekovo delovanje, počev od prvog štapa kojim je dohvatio plod, od prvog krika koji je imao neko značenje, od prvog znaka uklesanog u deblo drveta ili kamena, sve do pisma i preko njega do sveukupnog umnog i kulturnog fonda. Pri stvaranju tehničkih sistema, čovek je putem delovanja i organizovanja elemenata te prirode stvarao svoje svrsishodne sisteme koji su mu i omogućavali da postavlja sebi sve više i više ciljeva. Time je sve više i više određivao sebe i suštinu svoje egzistencije.
U komponovanju prirodnih elemenata sa nekim ciljem čovek je vršio redosled njihovih organizovanja, dajući pri tome nova funkcionalna svojstva tom prestruktuiranju. Od linija i tačaka, kao elemenata geometrijskih sistema, stvarao je znakove ili modele prirodnih realiteta, slike i crteze zivotinja i biljaka. Svaki drugi i novi raspored i red davao je modele novih oblika i formi. Stvarajući nove rasporede od niza, štapova, organizujući ih u novim odnosima, kakve nije sretao u prirodi, ljudska moć stvarala je nova sredstva i oruđa koja su joj služila i koja su imala novu scrhu. Vezujući u zajedničku spregu prirodne i novostvorene sisteme, čovek je dobijao i novi organizacioni sistem - zaprege. To je opet nova pretpostavka za ostvarenje i novog cilja. Motiv svakog organizacionog sistema je cilj a kao takav je i motiv stvaralaštva.
Iz iznetog se da uočiti da su organizacioni sistemi ili sprega prirodnih i tehničkih sistema ili bioloških sistema. Najčešći elementi organizacionih sistema su sprega prirodnih-bioloških i tehničkih elemenata. U organizacione sisteme sa biološkim elementima često spadaju sve vrste društvenih organizacija.
Uopšte uzev, organizacioni sistemi su delo ljudskog intelekta i njegove moći da ovlada procesom.
Ovi sistemi mogu se klasificirati uglavnom u dve grupe, kod kojih ne postoje oštre granice: na jednostavne i slozene. I jedni i drugi određuju se sa dva kriterijuma:
- kriterijumima složenosti strukture sistema,
- kriterijumima broja upravljačkih impulsa.
ORGMAN (engl. skr. the organization man organizovani čovek, organizacija čovek) Pojam nastao 1950.tih godina, u vreme kad je sociologija urbanizma uspela da postigne ono što nazivamo saglasnost o efektima života u velikim područjima metropola. Ovaj konsenzus bio je zasnovan na pogodnoj zamisli, poput onoj o “ekonomičnom čoveku” koja je bila neophodna da bi se razgovaralo o širokim trendovima u okolnostima idealnih tipova. Naravno nijedan stvarni uzor čoveka nikada se nije ponašao prema pravilima idealnog tipa kojeg su formulisali ekonomisti na osnovu podataka kojima su raspolagali putem statistike. U isto vreme, sociolozi su formulisali lik i osobenost urbanog čoveka, koji je dobio naziv orgman, oorganizacija čovek.
ORIGINALNOST U ARHITEKTURI Originalnost je bila jedna od mogućih mera umetničkog uspeha u prošlosti, ali nikada i jedina mera kao što je postala u određenim krugovima u XIXv. i zadrzala se do danas na štetu vizuelnog kontinuitetima u današnjim sredinama. Ako ste zeleli da se o vama misli kao o ozbiljnom umetniku, morali ste da ismevate popularne predstave lepog i da stvorite svoje sopstvene. Moraliste da stvorite svoj sopstveni izraz; u suprotnom ste bili samo plagijator. otrcani umetnik.
Tako je prethodno insistiranje na perfekciji izvođenja arhitektonskih objekata zamenila genijalnost i originalnost. Renesansni umetnici nisu kršili ruke u brizi što su Madona i dete koje su slikali bili već ranije slikani hiljadama puta. Oslanjali su se na perfekciju izvođenja u okvirima ograničanja datog kompleksa. Već u drugoj polovini XIXv. za avangardu je čak i tradicionalni motiv postajao sumnjiv. Neke od ovih romantičarskih ideja prodrle su van slikarstva i u druge vizuelne umetnosti, podstičući reformu koja je započela u Engleskoj. Jedan od njenih ciljeva bio je da utiče na uzdizanje ukusa srednje klase. Smatra se da je pokret “arts and Crafts” (Umetnički i zanatski pokret), zvanično osnovan 1875.g., na čelu sa Williamom Morrisom, najpoznatija manifestacija ovg tipa umetničke pedagogije. Međutim, 1890.g., postalo je jasno da su reformatori promašili i da ukus srednje klase nije mogao da se “uzdigne”, barem ne dovoljno da bi reformatori bili zadovoljni.
Preokupacija originalnošću, u smislu izražavanja umetnikovih najdubljih osećanja, i želja za “šokiranjem buržoazije” zajedno su doprineli da se definicija lepog u arhitekturi okrene za 180 stepeni. Početkom Xxv. fabrika je već postala objekat divljenja, a eklektička vila vlasnika fabrike predmet podsmeha. Tako je zver postala lepa, a lepo se pretvorilo u zver.
Istoričari tvrde da se ovakav “salto” u domenu estetskih vrednosti dogodio jer su arhitekte ponovo prihvatili razum i estetsku moralnost kao vodilju u svom radu. Ali, baš su ti isti principi, (kao što su racionalnost, etičnost i funkcionalnost - ekonomičnost, koji su konačno doveli do modernizma) bili korišćeni da bi opravdali gotičku obnovu u XIXv. Ovaj preokret bolje se moze objasniti kao zestoka reakcija na ono što su umetnici smatrali trulim burzoaskim vrednostima. Predvodnici su bili Emile Zola, Oscar Wilde, George Bernard Shaw i Clive Bell, čiji su senzibiliteti, kao što ih je okarakterisao Jacques Barzun, izražavali ogorčenost. Do toga vremena umetnici su pokušavali da podučavaju srednji stalez; od tada, pa nadalje, prešli su u napad.
ORIJENTACIJA (novolat. orientatio usmeravanje od lat. oriens, orientatis istok, istočni, engl. orientation) 1. Sama reč orijentacija dolazi od Orijenta - Istoka, sa koga se rađa Sunce. I sve hrišćanske crkve su oduvek orijentisane svojim oltarom prema istoku. Prema E. Cassireru. “Istok, kao izvor svetlosti je takođe i izvor života, dok je zapad kao mesto gde zahodi sunce prepun svih uzasa smrti”. Prema nekim teorijama, strane sveta se povezuju sa axis mundi, pa se tako formira jedna obuhvatna kosmologija. Prema Vitruviju: “Priroda je proturila jedan kraj osovine sveta kroz severnu tačku iza Velikog Medveda, a drugi kraj ide kroz suprotnu tačku ispod zemlje, na jugu.” Tako je i rimski grad organizovan po dve ose cardo (axis mundi) koja ide pravcem sever-jug i decumanus, koji se prostire pravcem istok-zapad.
2. Predstavlja planiranje, projektovanje i gradnju ili postavljanje jednog arh. objekta ili urbane celine obzirom na njen polozaj u odnosu na strane sveta. O. uslovljavaju prirodni faktori: osunčanost (insolacija), ruža vetrova, ozračenost, postizanje pogleda, ali i drugi faktori: mitološki, astrološki, religiozni i mnogi drugi. O. je posebno značajan element prilikom podizanja sakralni objekata, crkava, mošeja, gde je posebna pažnja posvećena položaju objekta u odnosu na strane sveta (pravac sunčevog izlaska i zalaska).
3. U teorijskom smislu, u osnovi, čovek se orijentiše prema “objektu”, što će reći, prilagođava se fiziološki i tehnološki fizičkim stvarima; on uspostavlja uzajamne veze i odnose sa drugim osobama, shvata apstraktne realnosti, ili “značenja”, koja se prenose raznim jezicima, nastalim u cilju komuniciranja. Njegova orijentacija prema različitim objektima može biti saznajna, ali i afektivna; no u oba slučaja ona je usmerena prema ustanovljenju jedne dinamične ravnoteže između njega i njegove okoline.
Prema tome, prostor nije neka posebna kategorija orijentacije, već jedan od aspekata bilo kakve orijentacije. Odnosno, prostor je samo jedan od aspekata sveukupne orijentacije.
4. Kod etrušćanskog čina fondacije templuma ili grada, orientatio predstavlja jednu fazu, postupak, kojim se templum povezuje za unapred određene kosmološke repere i deli na izvestan broj sekcija, najverovatnije šesnaest, jer se na toliko delova u haruspicini zamišljeno razlagala i jetra žrtvovane životinje. I pored ogromne razlike, i jetra i templum su imali jednu zajedničku stranu: u pitanju je bio supstitut kosmosa. U činu orijentacije, određeni su kardinalni astronomski pravci i to pomoću instrumenta koji se zove groma. U prvoj fazi rituala povlačio se prvo u mislima, a zatim i stvarno na tlu se iscrtavao veliki koordinatni krst u čijem se preseku nalazilo zamišljeno središte templuma, a verovatno i samog budućeg grada.
5. U crkvenom graditeljstvu polozaj glavne uzduzne ose u smeru zapad-istok, tj. glavni delovi crkve - kor s apsidom i glav. oltarom - smešteni su na ist. strani. Naziv potiče iz ranohrišćanskog običaja, preuzetog iz antike, da se pri molitvi vernici okreću prema izlazećem suncu. Taj se način usmeravanja objekta proširio i starohrišćanskoj arh. ist. zemalja, zatim se javlja na Zapadu, ali nije nikada prihvaćen kao isključivo načelo.
6. U opštem smislu, usmeravanje osovine neke građevine u odnosu na strane sveta, pre svega prema klimatskim uslovima (insolacija, ruža vetrova), prema mikroklimi i saobraćajnicama, susednim objektima i dr. U crkvenoj arhitekturi i arhitekturi hramova uobičajena je orijentacija prema stranama sveta.
ORIJENTACIJA RASTERA Naziv za orijentaciju jednog urbanog rastera, u odnosu na fiksne repere. U ant. rim. urban. srećemo o.r. koja treba da se poklapa sa glavnim stranama sveta. Međutim, ima i odstupanja, jer su mnogi, prilikom utemeljenja rastera, ne poznavajući sistem sveta, sledili Sunce, t.j. njegov izlaz i zalaz, a to ponekad nije bilo tačno sa stvarnim pravcem istok-zapad. Dakle, različit položaj izlaska Sunca u toku ceremonije koja je dugo trajala, a pogotovo u različitim godišnjim dobima, mogao je uticati na orijentaciju limitacije.
Raster i orijentacija grada s njegovim ulicama morali bi se potpuno, što se orijentacije tiče, poklapati s rasterom i limesima agera. Čak još više: geometrijsko središte grada (umbilicus) trebalo bi da bude ujedno i središte sistema limitacije u ageru, kao njegovo ishodište, ali to u praksi redovno nije ispoštovano.
ORIJENTACIJA ZGRADA Stambene ulice sa okvirnom ivičnom izgradnjom pa i najšire, ne pružaju dobre uslove orijentacije i osunčavanja. Kod ovakvih ulica, uzidana zgrada ima dva slepa zida, a fasade su orijentisane povoljno ili nepovoljno.
Od svih vrednosti za arh. i urban. pravilna orijentacija je najbitnija, mada je njen problem postavljen dosta kasno.
Da li će se od orijentacije primeniti jug, jugoistok ili jugozapad zavisno je od lokalnih prilika i ostalih uslova klimata, ali ukoliko se želi srednja vrednost sunčane svetlosti naročito u periodu zaimskih meseci, tada je južna strana preporučljivija. Međutim, ukoliko uslovi zahtevaju toplotnu vrednost, tada je jugoistočna i jugozapadna orijentacija u prednosti.
Južna orijentacija je najtoplija u proleće, jesen i zimi, a dosta prijatna leti zbog visine sunca na horizontu. Sunčani zraci pri ovoj orijentaciji veoma malo prodiru u prostor zgrade. Zgrade orijentisane prema istoku i zapadu veoma su hladne u doba zime, a naročito tople u danima leta. Što se tiče orijentacije prema severu, ona je i suviše hladna i škodljiva za stanovanje.
Najveći intenzitet radijacije prima fasada. Treba voditi računa o temperaturi vazduha, jer ima razlike između maksimuma visine sunca (u podne), i maksimuma temperature vazduha koju ima mesto nešto oko dva sata kasnije. Zato položaj prema jugozapadu, ma koliko primao istu količinu sunčeve radijacije, kao jugoistočni, praktično je topliji u toku leta, a mnogo manje udoban za spavaće sobe gde se traži večernja svežina.
Orijentacija prema jugu ili orijentacija koja se ne širi više od 25 stepeni prema jugoistoku je najbolja za sve prostorije stanovanja, podrazumevajući i kuhinju.
Orijentacija koja se širi više od 25 stepeni prema jugozapadu je povoljna za prostorije dnevnog baljenja, ali manje povoljna za spavaće sobe.
Orijentacija koja se ne širi više od 45 stepeni prema jugoistoku je prihvatljiva za sve prostorije, sem ako se ne širi više od 45 stepeni prema jugozapadu, kada se toleriše za dnevne sobe, ali je nepovoljna za spavaće sobe.
Sve ostale orijemtacije su nepovoljne bilo za dnevne ili spavaće prostorije.
Najzad treba voditi računa o kišnom vetru, štetnom po zdravlje.
ORT (nem. mesto, prostor) 1. Mesto, predeo, kraj.
2. Granica, ograničavanje ivica, rub neke građevine ili dela građevine (na primer zabat)
3. Nemački naziv za mesto, prostor, zatim, varošicu, palanku, selo, predeo, kraj. Koncept mesta (Ort) predstavlja F. Bollnow, prema kome je Ort određen osnovnim pravcima i smerovima, kao što su vertikalno i horizontalno, ispred i iza, levo i desno. Ort je definisan središtem (Mitte), geografskim smerovima, horizontom i perspektivom.
ORTOGONALAN PLAN Naziv za arh. i urban. plan koji je izrađen u ortogonalnom mrežnom sistemu, odnosno, čiji su elementi kompozicije međusobno ortogonalno postavljeni. U urbanističkom smislu, o.p. predstavlja plan kod kojeg su urban. elementi komponovanu unutar ortogonalnog mreznog sistema.
ORTOGONALNA PROJEKCIJA (PRAVOUGLA PROJEKCIJA) (Mat.). Figura koja se dobija ako se iz svake tačke neke geometrijske figure povuče normala na neku ravan ili na pravu na koju se projicira.
ORTOGONALNI SISTEM (grč. ortoz gonos ortos gonos pravi ugao) Geometrijski sistem paralelno postavljenih linija u dva pravca, koja se nalaze u međusobnom odnosu u pravom uglu. O.s. se koristi kod mrežnog sistema arh i urb. projektovanja. Za razliku od o.s., takođe postoje i kosi sistemi, gde su prave postavljene pod kosim uglom.
ORTOGONALNO PLANIRANJE Naziv za izradu urbnističkih planova u ortogonalnom matričnom sistemu.
OSNOVA OBJEKTA, PLAN OBJEKTA Predstavlja horizontalni presek kroz objekat u njegovom podnozju iznad temelja ili u visini prozora. Moze biti više osnova jednog istog arhitektonskog objekta, na pr. osnova temelja, osnova prizemlja, osnovasprata itd. Iz osnove vidimo horizontalnu površinsku figuru objekta, debljinu zidova, polozaj stubova, vrata, prozora, stepenica i sl. Ali iz osnove ne mozemo oceniti prostor objekta, niti imati ideju o njegovoj unutrašnjoj ili spoljačnjoj arh. Tome pomazu fasade i preseci.
OSNOVNI BROJ GEOMETRIJE KRUGA Kad se ispitaju proučavanja u pravcu harmonije zlatnog preseka, mnogo se toga može naći u raspravama o zlatnom preseku Spitzenpfeil-a koje su objavljene u raznim stručnim časopisima, ali do danas nisu nažalost prikupljene i zajedno objavljene. Zlatni presek Spitzenpfeil proučava već decenijama kao ključ mera i brojeva raznih građevina gotike, sve do baroka, uglavnom u južnoj Nemačkoj, pa je u tom pogledu vrlo zaslužan. Kao Mössel i drugi, pronašao je i on posvuda uporište odmeravanja u geometriji kruga. On je, međutim, na osnovu merila pojedinih epoha pronašao jednake grupe brojeva, nezavisne od mnogougla koji je služio kao osnov građevinskim izmerama. On je na osnovu toga došao do ubeđenja, da su matematski slabo potkovani ljudi u srednjem veku, umesto iracionalnih vrednosti korena iz 2, 3 i 5 koje zahteva konstruisanje kvadrata, istostraničnog trougla i pravilnog petougla upotrebljavali srazmerne brojeve koji daju praktično potrebne vrednosti s velikom približnom tačnošću.
OSOVINSKI OTKLON (nem. Achsenneigung) Postavljen pod uglom u odnosu na osovinu. Projektovanje, izgradnja ili dogradnja neke građevine ili dela neke građevine tako da je on postavljen u planu otklonjen, pod uglom u odnosu na glavnu osu arhitektonskog plana. Najčešće su to pridodati elementi arhitektonskog plana koji su iz nekih razloga izgrađeni pod uglom u odnosu na ortogonalan plan osnovnog korpusa građevine. Najočigledniji primer osovinskog otklona nalazi se u planu Amonovog hrama u Luksoru, ili planu crkve San Vitale u Raveni.
OSOVINSKI RAZMAK, OSNI RAZMAK Razmak između dve osovine simetrije, podužne ili poprečne ose dve međusobno udaljena arh. elementa, na pr. dva stuba, zid i sl.
OSUNČANJE Predstavlja stepen izloženosti sunčevim zracima jedne površine, arhitektonskog objekta ili građevinskog terena. O. zavisi od: geografskog polozaja terena, oblika i orijentacije terena, zakošenosti terena, godišnjih doba, doba dana, klimatskih uslova, blizine zelenila, stepena oblčnosti i dr. O. je veoma bitna karakteristika terena predviđenog za gradnju i odlučujući je faktor orijentacije jednog građevinskog objekta ili njegovog dela.
Povećanjem sadržaja slobodnih čestica u atmosferi javlja se i veće razbijanje i reflektovanje svetlosti u vidu difuznog zračenja. Kada su čistiji vazdušni slojevi, intenzitet direktne dnevne svetlosti, od izlaska sunca ka njegovom visinskom maksimumu u podne, daleko je veći nego difuzne svetlosti pri istim uslovima. Ovaj odnos između direktne i difuzne radijacije zavisan je od visine sunca i nadmorske visine mesta. Odnos vrednosti dnevne sunčeve svetlosti prema difuznoj raste sa povećanjem upadnog ugla sunca prema horizontu, kao i sa povećanjem nadmorske visine. Reflektovanje zemljinog pokrivača povećava vidljivost u zavisnosti od upadnog ugla i sastava tla. Ovoreflektovanje ytla izaziva i povećanje zagrevanja nižih slojeva. Ukoliko se kod mikroklimata želi izbeći naročito u danima oko letnjeg solsticija i najveće visine sunca, reflektovanje tla usled povećanja difuzne svetlosti i zagrevanja tla, vrši se izbor materije pokrivača sa povećanjem ili smanjenjem njegove površine u zavisnosti od namene.
OSUNČAVANJE (INSOLACIJA) (Arh.). Direktno obasjavanje strana zgrade sunčevim zracima, kao važan higijenski faktor, naročito za prostorije u kojima se boravi. Vazduh sa osunčane strane je topliji, suvlji i slobodniji od bakterija nego sa neosunčane strane. S ovim u vezi je i orijentisanje zgrada i prostorija prema stranama sveta. Minimalno osunčavanje je 2 časa dnevno. Za pravilno osunčavanje širina ulice u odnosu na visinu fronta je: za pravac S–J, jedan i po puta visina, a za I–Z, tri puta visine.
OSVETLJAJ Osvetljaj neke površine se dobija kada se količina svetlosti koja svake sekunde pada na tu površinu podeli sa njenom veličinom. Jedinica osvetljaja zove se luks. Pri stalnoj količini svetlosti svake sekunde, osvetljaj je veći ukoliko je osvetljena površina manja, a opada sa kvadratom rastojanja površine od svetlosnog izvora. Ukoliko su radovi koji se pri veštačkom osvetljenju obavljaju finiji, utoliko osvetljaj treba da je veći i obratno. Ukoliko je osvetljaj veći, utoliko je veći i radni efekat, ali su iz razloga ekonomičnosti za razne vrste radova i prostorija propisane srednje vrednosti osvetljaja, koji podaci služe za osnovu pri proračunu električnog osvetljenja.
OSVETLJAJ, TIPOLOGIJA Predstavlja količinu svetlosti koja pada na jednu površinu izračunata u odnosu jačine svetlosti i veličine površine. Razlikujemo sledeće o.: 1. o. u slobodnom prostoru (horizontalni o ., vertikalni o.), 2. o. u zatvorenoj prostoriji. O. može da bude: prirodni o. i veštački o. O. u zatvorenoj prostoriji zavisi od: refleksije zidova, boje zidova, veličine, polozaja i oblika prozora, visine parapeta, orijentacije prostorije, oblik prostorije, dubine prostorije u odnosu na prozor, vrste prozorskog stakla koje se koristi, zavesa i dr.
OSVETLJENJE, INDIREKTNO Osvetljenje koje se postiže indirektnim upadom svetlosnih zraka u neki prostor ili na neku površinu koja se osvetljava. Indirektno osvetljenje se postiže putem odbijanja ili prelamanja svetlosnih zraka od prepreke postavljene ispred prostora koji se osvetljava. Na fasadama, arhitektonski elementi koji vrše prelamanje sunčevih zraka zovu se brisoleji, na prozorima su to žaluzine, žaluzije ili škure.
OTVARANJE PROSTORA Skeletni sistem oslobađa i otvara prostor u svim pravcima; to je u stvari ekstremni rezultat redukovanja zidne mase za račun otvora. Umesto kontinualnih površina dobijaju se tačke, stub i greda postaju osnovni elementi strukturalnog sklopa. Sistem se preko tačaka oslonaca projektuje u modularne mreže uniformnih raspona. To omogućava maksimalni primenu raznih sistema prefabrikacije, montaže, tipizacije elemenata i uvođenje modularne koordinacije u proces projektovanja i proizvodnje građevinskih elemenata. Skeletni sistem je povezan u jedan jedinstven prostorni sklop udruženih elemenata konstrukcije objekata koji primaju i savladavaju niz složenih sila i napona i omogućavaju montažu sekundarnih elemenata zatvaranja prostora. Transparentnost i fleksibilnost unutarnjih prostora je do maksimuma omogućena. Sistem je odraz uvođenja reda u međuodnode, što obezbeđuje racionalnost do maksimuma i sugeriše izvesnu strogost i elastičnost u isto vreme. Arhitektura zrači svojom logikom, otvorenošću, lakoćom i uravnoteženim odnosima.
Skelet je u pogledu izbora materijala najsvestraniji sistem: drvo, čelik i beton su najbolje iskorišćeni u skeletnom sistemu konstrukcija. Primena modula dobija svoju punu afirmaciju u sistemu skeleta.
OTVOREN TIP PROSTORA Nasuprot zatvorenom tipu prostora naziv za prostor koji aktivno korespondira sa svojom okolinom. Otvoreni prostor prima u sebe saobraćajnu i drugu infrastrukturu okoline, sadrži tokove kretanja njegovih korisnika, multifunkcionalan je i upotrebljiv na svim svojim nivoima.
+Zatvoreni tip prostora je fizički izolovan prostor iz okoline, nedostupan, monofunkcionalan, često nedodirljiv ali i neupotrebljiv.
OTVORENA ARHITEKTURA (engl. open architecture) Prema Oscaru Hansenu (poljski arhitekt, član Team Ten), o.a. je ona arh. koja moze da prihvati promene a da ne postane nejasna ili zastarela. Prema Christoferu Alexanderu, o.a. je ona koja moze da prihvati brojne rasprostranjene pozitivne karakteristike naše ere.
OTVORENA ESTETIKA (engl. open aesthetic) Naziv za estetiku jednog arh. objekta, njegovog dela (na pr. fasade) koja nosi karakteristike različitih estetskih izvora i tendencija. Objekti građeni po principu o.e. predstavljaju tzv. “aditivnu kolekciju”, odnosno, zbir različitih estetskih doživljaja: stilskih, ornamentalnih, upotrebe različitih materijala, često i čitavih stilova, koi su ukomponovani u jedinstvenu celinu. Objekti o.e. liče na proizvode sklopljenih elemenata preuzetih iz kataloga delova, mada njihov sveukupni izraz nije narušen.
Prema definiciji o.e. Alison i Petera Smithson, ona predstavlja formalan sistem koji nije nikada završen, koji nikada ne nameće limit mogućnistima njegove funkcionalne promene i nikada ne potseća na protekli socijalni red.
U urbanističkom smislu, princip o.e. pronalazimo u urbanističkim planovima koji imaju karakter otvorenosti prema okolini i sredini u kojoj se nalaze, odnosno, koji korespondiraju sa okolinom, nasuprot mogućim “zatvorenim rešenjima”.
OTVORENA ESTETIKA U ARHITEKTURI, OPEN AESTHETIC U arhturi, naziv za svojstvo arhitektonskog objekta koje ima otvoreni odnos kako prema njegovom tvorcu, tako prema njegovom korisniku i nadasve prema posmatraču. Objekat sa svojstvom otvorene estetike dopušta nadgradnju, predstavlja prostor u koji je moguće uneti ličnu notu, lični element. Ovakav objekat nije naglašeno individualan već je pre neutralan, a konačnu individualnost dobija tek nakon većeg broja intervencija u prostoru od strane njegovih korisnoka. Objekti otvorene estetike često su industrijski proizvedene zgrade, zgrade sa prefabrikovanim elementima, ali neutralne u svom estetskom karakteru i sadržaju, dovoljno jasnom da dozvoli nesmetan pristup promenama koje će načiniti njegovi budući korisnici.
OTVORENA FORMA (engl. open form) Arhitektonski objekat ili skulptura koja se nekim svojim delom upadljivo uvlači, prožima i stapa sa okolnim prostorom.
OTVORENE FORME Kenzo Tange jeveć 1966.g. naznačio pojam otvorenosti, “otvorene forme” za buduće promene (Function, Structure and Symbol). Time je bila označena razlika između funkcionalizma i strukturalizma; to je bio u istini novi odnos i promena ka shvatanju procesa projektovanja i prostora njegovog proizvoda, kao stalnog procesa, te Herman Hertzberger s pravom zaključuje: “zadatak arhitekte se ne sastoji u postavljanju gotovih i perfektnih rešenja, već u mogućnosti da korisniku pruzi uslove za njegovu sopstvenu nadgradnju”. Zato sirovost Diagon kuća istog autora nije estetski princip brutalizma, već je to samo prelazna faza “života” građana, - spoj velikog reda i granica velike strukture i individualnog ponašanja jedinica. Ali, već 1959.g. se u Holandiji, a pre toga 1952.g. na kongresu CIAM-a u Sigtuna-i, počeli su razgovori o “Promenama i Rastu” ili o vremenu kao oblikovnom faktoru. Van Bodegraven je to formulisao na sledeći način: “Mi stojimo pred potrebom stvaranja forme ili strukture, koja se vremenom može razvijati”...Ya sumnjičavost u davno obrazovane principe između godina 1920-1960. došla je do izražaja i na kongresu takođe CIAM-a u Oterlo-u pojavom grupe “Team Ten” i posebno aktivnostima Kenzo Tange-a, metabolista u Japanu ili Louis-a Kahn-a u Americi. U sklopu ovih nasytojanja svakako su i povelja u Machu Picchu 1977.g., jer “arhitektura treba da bude proces stvaranja sredine isplanirane u harmoniji sa elementima prirode. Treba jasno istaći da je tehnologija sredstvo a ne cilj”, ili deo usvojene deklaracije arhitekata sveta u Varšavi 1981.g.: “Planiranje, arhitektura i projektovanje ne treba da tretiraju grad kao niz sastavnih delova, već moraju teziti da stvore integrisanu multifunkcionalnu sredinu. Novi koncepti urbanizacije traže kontinuitet izgrađene sredine implicirajući da svaka građevina nije više izolovan objekt već element kontinuuma koji iziskuje dijalog s ostalim elementima da bi dopunio sopstveni lik. Naglasak više nije na omotaču, već na kontinuitetu gradskog tkiva. Zaključak je nedvosmislen da se u ovakvoj vrsti promena ne mogu očekivati i nepromenjenost delatnosti u arh., prvenstveno u projektovanju. Opšta povezanost elemenata sredine i problema njenog kvaliteta iziskuju pomnije i detaljno utvrđivanje svih pojavnih oblika fizičkog okvira, pri čemu se način odabiranja ne moze svesti, podvrgnuti principima koji su lišeni trostruke odlike struktura (opštost, promenljivost, samoupravljanje).
OTVORENE I ZATVORENE STRUKTURE Pojam je preuzet iz sociološke terminologije i prenet je u oblast arhitekture i urbanizma. U arhitektonskom i urbanističkom smislu, pojam otvorene strukture predstavlja naziv za strukture koje imaju karakteristike: neposrednog saobraćanja sa okolinom, transponibilnosti, transformabilnosti, nadogradivosti, širenja i ekspanzije, multifunkcionalnosti, konstruktivne jednostavnosti, transparentnosti, jednostavnosti svojeg značenja i dr. Nasuprot otvorenim strukturama, zatvorene strukture predstavljaju njihovu suprotnost: izolovanost od okoline, neprenosivosti na sredinu okolo nje, nepromenljivost, završnost u kompoziciji, nemogućnost proširenja, jednofunkcionalnost, često su konstruktivno završene, komplikovane i nije ih moguće konstruktivno nadgraditi, nisu transparentne, i komplikovane su unutar svog značenja. Otvorene strukture su: moderni gradovi, urbanistički otvoreni blokovi, otvorene kompozicije arh. objekata (grozdasti sistemi, linearni sistemi, tepih sistemi). Zatvorene strukture predstavljaju: stara gradska jezgra, manastirske građevine, utvrđenja, dvorci, zatvoreni stambeni blokovi i dr.
OTVORENI BLOK Urbanistički pojam koji označava blok otvoren prema svom okruženju: ulicama, trgu, slobodnim, zelenim površinama i dr.; nasuprot zatvorenom bloku, kog kojeg su objekti zatvoreni prema okolnim ulicama, a otvoreni orema unutrašnjem dvorištu.
OTVORENI PLAN Naziv za athitektonski plan koji ima osnovnu karakteristiku prostorne otvorenosti, kako u odnosu na teren, odnosno, spoljašnji prostor okolo objekta, isto tako i unutar samog objekta, u odnosu na susedne prostorije. Otvoreni plan sadrzi potpuno nov arhitektonski vokabular: holove, galerije, pomične pregrade, lake demontažne i pomične zidove, centralni sklop prostorija, velike otvore na fasadi. Osnovni princip otvorenog plana predstavlja jedan od zakonitih principa Moderne flowing space - “tekući prostor” ili “prostor koji teče”.
Koncepcija građevina u otvorenom planu ili u “slobodnom planu” često se dovodi u vezu sa japanskim prototipovima iz kojih potiče. Ovu koncepciju naročito je kritikovao Blake zbog njene apstraktnosti koja ukazuje, u vidu univerzalnog rešenja za prostorne probleme, na model koji će odgovoriti na zahteve “predstavljačkog” i “kontemplativnog” tipa. Prelepo nizanje povezanih prostora, koji teku jedan iza drugog, odvojeni samo pokretnim pregradama, tipičnih za japanske kuće, pretpostavljalo je u stvari postojanje društvenog poretka zasnovanog na nejednakosti u kome je bilo moguće osloniti se na mnogobrojnu poslugu i u kojoj je žena, u potpuno podređenom polozaju, imala zadatak da odrzava neokrnjeni red u ovim prostorima lišenim nameštaja i u kojimasvaki predmet koji nije na svom mestu predstavlja neizdržljiv vizuelni poremećaj.
Principe otvorenog plana uveliko će preuzeti i eksploatisati Moderna, pre svega njeni osnovni protagonisti i nosioci: F.L. Wright, Mies van der Rohe, Le Corbusier, W. Gropius i drugi.
OTVORENI PROSTOR Naziv za neizgrađen prostor u sklopu terena jednog arh. objekta ili jedne urbanističke celine. O.p. može da bude neuređen, ili oblikovan parternim arh. ili urb. rešenjem.
OTVORENO DRUŠTVO I ARHITEKTURA (engl. open society) Pojam je u arh. teoriju uveo Karl Popper, u svojoj knjizi “Otvoreno društvo i njegovi neprijatelji”, koja je prvi put publikovana odmah nakon rata, 1945.g. Knjiga je predstavljala napad na na sve oblike zatvorenog društva, od tribalizma do arhetipalnog platoničkog društva Zapada sve do Hitlerove Nemačke. Ovaj zadnji slučaj bio je veoma važan posebno zbog toga što je predstavljao neposrednu i relevantnu ilustraciju načina na koji je jedan iskorenjeni stanovnik grada mokao efektivno da bude retribalizovan, između ostalog i zato što je predstavljao jednostavnu i laku žrtvu svih oblika progresivističkih mitova i istorijskih determinizama. Nacistička Nemačka je, shodno ovome, u nekom smislu bila paradigma svih urbanih problema na najgori mogući način: tribalna, zatvorena mitologija nakalemljena na tada tehnološki najrazvijeniju drzavu. Nasuprot ovakvoj tezi, Popper je postavio tezu otvorenog društva, koja je predstavljalo mešavinu prisutnih socijalnih tendencija, zamenu za impersonalne, racionalne funkcije personalnim kontaktima i ideologiju kritičkog racionalizma, koje obe, postavljene zajedno, daju sliku otvorenog društva .Ovakav model idealnog društva, o.d. sa svojom osnovom u konstantnom kriticizmu i “socijalnom inženjerstvu, komad po komad” predstavljao je suprotnost svim oblicima holističkog, utopijskog planiranja, što je odgovaralo opštim tendencijama posleratnog urbanizma. Popper je dao glavne crte dugog revolucionarnog procesa, koju je istorijski začet još u periodu Stare Grčke, a koji još uvek predstavlja početak stvaranja savršenog otvorenog društva.
OTVORENOST PROSTORA (engl. openness) Pojam kojim se određuje otvoren, odnosno, povezan odnos jednog arh. i urban. prostora prema drugom prostoru, prema neposrednoj okolini, prema korisniku tog prostora i ostalim učesnicima u njemu. Takođe, predstavlja otvorenost jednog prostora prema različitim stilskim uticajima, mogućim promenama, transformabilnosti, multifunkcionalnosti i dr.
PALAC I METAR Za arhitektu je naročito važno da može, unutar danas već neoborivog metričkog sistema, rekonstruisati predstave starih mera stope i palca. Pri tom bi bilo pogrešno kad bi se pošlo od neke slučajno zaostale mere, npr. od engleske stope, kao što to mnogi čine u upornom i grčevitom prianjanju uz ono što je preostalo od ranijih vremena. Mi moramo biti na čisto da je engleska stopa, u svojoj današnjoj dužini, isto tako plod samovolje, kao što su to bile i ranije dužine stopa u drugim zemljama. Dužina engleske stope je određena, kako se tvrdi, prema kraljevskoj stopi Karla Velikoga. Prema jednom drugom izvoru odredio je engleski kralj Henrik Prvi dužinu engleske stope prema dužini svog žezla. Pri upoređivanju stope sa metrom danas nije više opravdano uzimati u obzir englesku ili američku stopu. Treba držati na umu i činjenicu da se engleski i američki sistem stope i palca ne slažu potpuno. Tako je Engleske 1895. godine utvrdila zakonski odnos između yarda i metra sa 1 yard = 914,399 mm, dok su Amerikanci 1903. godine službeno utvrdili preračunavanje yarda u metre sa1 yard = 914,4018 mm. Slično se razlikuju i prostorne mere ovih dveju zemalja.
PALAC, DAKTIL (grč. daktyloz), naziv za mernu jedinicu antropometrijskog karaktera, proisteklu iz mere čovekovog palca. Kod Grka, stopa je glavna građ. mera koja je sastavljena od 16 daktila, odnosno, prsta. Japanski graditelji su takođe imali mernu jedinicu proizašlu iz mere čovekovog palca, koju su zvali sun (palac) i koji je iznosio 3,03cm.
PALIMPSEST U ARHITEKTURI I URBANIZMU (engl. palimpsest) 1. Naziv potiče od pergamenta sa koga je, u doba oskudice, prvobitni tekst izbrisan pa napisan nov: pomoću hemijskih reagencija često je moguće pročitati i raniji
2. Naziv kojim se u arhitekturi predstavlja njena višeslojnost, odnosno, odraz predhodnih uticaja, vremena, kultura i stilova. Jedan arh. predstavlja palimpsest ukoliko je nastao u više različitih vremenskih epoha ili ukoliko ima više odvojenih značenja. U urbanističkom smislu, jedan grad predstavlja palimpsest, budući da je nastajao tokom dugog procesa nastajanja i razvoja, pod različitim uticajima. Primer p. predstavlja barokno slojevito gradsko tkivo, utisnuto u najvidljivije, najsazetije i duhom najsrodnije otiske.
PALIRSKI PLAN Naziv za građevinski ili arhitektonski plan koji sadrži dimenzije i mere karakteristične za objekat koji prikazuje. Palirski plan je naziv koji se upotrebljava da bi naznačio izvođački plan nekog arhitektonskog ili građevinskog objekta.
PANORAMSKA ZGRADA, PANORAMA Zgrada koja sadrži veliku sliku, bilo da je ona aranžirana na unutrašnjosti cilindrične površine okolo posmatrača koji se nalazi u centru (ciklorama, cyclorama) ili je nezarolana niti zaobljenu, već je načinjena tako da promiče pred posmatračem tako da stvara utisak celine jedne panorame. Ukoliko se slika (čiji su neki delovi delimično providni) posmatra kroz otvor, onda se objekti na slici pomeraju u prostoru i vremenu i tada se panoramska zgrada naziva diorama; ona može da pokazuje promene vremena. Jedna od najpoznatijih panorama je “Panorama National”, Paris (1859).
PANORAMSKI SNIMAK (IZGLED) (Arh.). Vrsta nacrta na kome su predstavljeni teren i objekti na njemu posmatrani iz visine.
PARADIGMIČKA ARHITEKTURA (grč. paradeigma paradeigma primer za ugled, uzor, uzorak) Naziv za arhitekturu koja predstavlja primer za ugled, uzor, uzorak ili obrazac. U likovnom smislu, p.a. predstavlja arh. koja je uzor ili model za arhitekte i umetnike.
PARADNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu kojoj je smisao prikazivanje, pokazivanje. To je privremena arhiktektura (efemerna arhitektura) koja traje samo za vreme jednog kraćeg perioda. Paradna arhitektura je arhitektura izložbenih postavki, kulisa, pozorišnih dekoracija, dekoracija dvorskih svečanosti. Najznačajniji primeri paradne arhitekture nastali su u Francuskoj u periodu baroka.
PARALELAN (gr. parallhloz) Naporedan, uporedan, istoga pravca, koji je, kaže se, u svima tačkama jedan od drugog jednako udaljen; fig. saglasan, koji jedan drugom odgovara, barabar.
PARALELIZAM (gr. parallhloz) ) Fil. odnos sličnih stvari jednih prema drugima; biogenetički paralelizam sličnost i podudarnost između individualnog i opšteg razvitka; psihofizički paralelizam odnos između mišljenja i bića, psihičkog i fizičkog, prema kome ove dve grupe jedna drugoj odgovaraju, ali nisu identične; geom. naporedan tok pravih linija ili površina, svojstvo izraženo u sledećem: »Ako jedna prava u preseku sa dvema pravama obrazuje sa iste strane dva unutrašnja ugla čiji je zbir manji od dva prava ugla, te dve prave, beskrajno produžene, seći će se i to sa one strane sa koje su ovi uglovi manji od dva prava« (Evklid); teol. saglasnost, jednoobraznost, sličnost pojedinih mesta u Sv. pismu, sličnost pojedinih stihova u psalmima.
PARALELNA PERSPEKTIVA V. Aksonometrija (nem. Parallelperspektive) Nepravilan naziv za aksonometriju (v. Projekcija), nasuprot centralnoj perspektivi.
PARALELNA PROJEKCIJA, PARALELNI PLAN, AKSONOMETRIJA (franc., axonometrie, nem. Axonometrie, Parallelprojektion) Za razliku od centralne perspektive, takođe se zove i paralelna perspektiva. Projekcija neke figure na nekoj ravni (projekcionoj ravni) kod paralelne projekcije jeste figura koja se dobija kad se iz svake tačke date figure povuku paralelne prave do ravni.
PARAMETRI FORME (engl. Pareameters of Form) Pojam je u urbanizam uveo Lionel March, 1967.g., svojim prostornim planom grada organizovanim duž stranica heksagonalnog sistema plana. Ovaj sistem sadrzao je osnovne organizacione strukture grada: Na makro planu A. urbano zemljište unutar zajednice grada, B. urbano zemljište u drugim gradskim zajednicama, C. gradske administrativne granice, D. ruralne glavne saobraćajnice; na mikro planu E. javni sistem saobraćaja, F. škole. Ovakav gradski sistem imao je svoje prednosti: bolji pristup, lakši razvoj, veći sačuvani prostor i velike slobodne površine.
PARAMETRI, ARHITEKTONSKI Naziv za veličine, mere veličine, jedinice ili merne karakteristike koje se nalaze unutar jedneog složenog arh. ili urban. oblika i koje ga određuju, nezavisno od drugih uticaja. U arh. , posebno u urbanizmu, osnovni parametri koji određuju jedan sistem pre svega su funkcionalni parametri: saobraćajni (šeme kretanja), istorijski (istorijsko graditeljsko nasleđe), geografski, ekonomski, sociološki i dr.
PARAMETRIČKA ARHITEKTURA, PARAMETRIČKI DIZAJN Škola p.d. predstavlja logičan nastavak nadgradnje dostignuća i vrednosti koje je postigla logička tradicija, a koji se odnosi na pitanja rešavanja kompleksnih problema pomoću sistematskih metoda dizajna, sa posebnom koncentracijom na osobine zahteva koji se postavljaju pred projektanta, nasuprot modelu projektovanja koje je koncentisano na konačan izgled objekta. Parametrička škola je nastala i razvila se sredinom šezdesetih godina, da bi ubrzo postala glavni pokret svuda u svetu. Škola je prvenstveno usmeravala pažnju na arh. i urbanističkim analizama, merama i pomirenju svih elemenata koji bi mogli biti nazvani parametrima jedne građevine ili urbane strukture. Drugim rečima, svim onim elementima arh. i urban. projektovanja, plana ili gradnje, koji su na bilo koji način mogli da budu predmet razmišljanja ili opažanja, čak i takve stvari kao što su odnosi materijala i srodnih sistema. Interesantan primer parametričkog principa prijektovanja možda je u najjanijoj formi dao Christopher Alexander, svojim Dijagramom forme za jedno indijansko selo iz 1962, koji ne samo da odražava veliki broj parametara, već prikazuje njihovu osobitu strukturu. Christopher Alexander ide dalje predstavljajući grafičku strukturu grada upoređenu sa strukturom drveta: organska struktura grada nastalog tokom dugog vremenskog perioda pod različitim uticajima i suprotnim tendencijam data je kao pandan strukturi modernog grada, koja pati od nedostatka različitosti i premašuje čovekomerne okvire.
PARAZITIZAM U ARHITEKTURI 1.Naziv za arh. forme, ponekad za čitave arhitektonske objekte koje su nastale na osnovama, ostacima, napuštenim ili zapuštenim građevinama iz prethodnih perioda, a koje koriste pogodnosti njihove konstrukcije i materijal za gradnju. Parazitski objekti takođe mogu da budu objekti bespravne gradnje koji se oslanjaju na postojeću konstruktivnu ili opštu građevinsku strukturu svog suseda ili prethodnika. 2. U urbanističkom smislu, paraziti su one urbane grupacije koje bespravno koriste infrastrukturu jedne lokacije, izvan svih dozvoljenih zakonskih normi. 3. U metaforičnom smislu, pojam objekta parazita predstavljaju dogradnje i nadgradnje postojećih arh. građevina.
PARCELA (nl. parcella, franc. parzelle, nem. Parzelle) Komadić, delić celine, napr. zemlje, gradilište. Od strane opštinskog katastra premeren deo zemljišta koji je namenjen za gradnju jednog ili grupe objekata. Parcela je po pravilu numerisana i uvedena u zemljišne knjige.
PARCELACIJA Percelacija zemljišta u granicama regulacionog plana je tehnički i pravni postupak kojim se građevinski kompleksi nepodesnih oblika a velikih površina dele na manje čestice - gradilišta (građevinske parcele). Pri podeli zemljišta treba povesti računa o najmanjim površinama gradilišta, o procentu iskorišćavanja zemljišta, o povoljnim dimenzijama, o načinu postavljanja i o visini objekata. Parcelacijom se tezi da gradilišta dobiju što pravilniji oblik. Veličine površina i dužine lica gradilišta zavise od namene zone izgradnje u kojoj se gradilište nalazi i od uslovljene visine predviđene za izgradnju bloka.
Preuređenje postojećih blokova, podelom većih delova na manje, ima za svrhu stvaranje gradilišta podesnih za izgradnju.
Parcelacija se moze sprovesti kako kod pravilnih tako i kod nepravilnih oblika blokova. Proširenjem područja grada i gradskih zona, velike i nepravilne poljoprivredne parcele ulaze u sastav gradskog tkiva, a povlačenjam gradske saobraćajne mreže, ove površine postaju gradski blokovi određenih namena. U granicama saobraćajne mreže blokovi koji su sastavljeni iz nepravilnih oblika, parcelišu se na manje pravilne delove određenih površina u svrhu gradilišta onih zona kojima pripadaju po nameni.
Korišćenje parcele kao gradilišta uslovljeno je tek tada, ako je parcelacija zemljišta sprovedena prema regulacionom planu i ako su obezbeđene sve tehničko-komunalne mere za ostvarenje higijensko-tehničkih uslova za stanovanje.
PARTERNA ARHITEKTURA (franc. partere parter, površina terena) Naziv za arhitekturu koja se bavi analizom i projektovanjem slobodnih i drugih površina u sklopu arh. objekata, neposredno uz njih, površina ulica, trgova, parkova, zelenih površina. P.a. daje rešenja arhitektonske obrade malih, otvorenih ili zatvorenih površina, javnih ili individualnih, kroz obradu njihove podne površine, opremanje urbanim mobilijarom, cvećem i zelenilom (hortikultura). Parterna arhitektura sadrži lepezu arhitektonskih elemenata koje primenjuje, kao na pr. vrtno uredjenje, uredjenje terasa, bašta, okućnica, parkova, itd.
U sklopu pojma p.a. nalazi se i pojam parterni urbanizam, ređe mikrourbanizam.
PARTERNO UREĐENJE Arhitektonsko i urbanističko uređenje partera, površine poda prizemlja, uređenje zelenih površina terena oko objekta, terasa, prilaznih saobraćajnica, poda trgova, pjaca, šetališta i dr.
Projekt parternog uređenja najčešće sadrži: projekt popločavanja poda partera, plan ozelenjavanja, hortikulturno rešenje, plan saobraćajnih površina, plan parternog urbanog mobilijara (klupe, fontane, česme), projekte stepeništa, rampi, prilaza, prolaza i dr.
PARTICIPATORY DESIGN (engl.) Sudelujuće projektovanje. U periodu 1960-tih i 1970-tih arhitekti i planeri, najviše u javnom sektoru, počeli su da uključuju javnost u konsultacije vezano za planiranje i projektovanje stambenih objekata i područja i sredine u kojoj se oni nalaze. U SAD i Velikoj Britaniji vršeni su mnogobrojni eksperimenti na ovom polju.
PATERNALIZAM U ARHITEKTURI Karakteristika arhitekture snažnih ličnosti, pobornika arh. misli, koji su svoje ideje i stavove snažno utisnuli u arhitekturu svoje epohe i sredine. Arh. njihovih sledbenika ili učenika nosi snažne crte arhitekture svojih učitelja. P.a. je jasno izrazen u doba renesanse (Michelangelo) ili u savremenoj arh. (Alvar Aalto).
PATOGEN PROSTOR, URBOPATOGENI PROSTOR Naziv za arhitektonski prostor koji sadrzi elemente nezdrave za stanovanje i uopšte boravak ljudi u njemu. Patogeni prostori su oni prostori koji su zagađeni, izloženi uticajima zagađivača, nezdravom uticaju buke, insolacije, toplote, neprijatnih mirisa i drugih uticaja koji negativno utiču na čoveka. Česti izvori prostorne patogenosti su hemijske supstance koje se koriste za završnu obradu zidova, lakovi za podove, ili su to materijali kancerogenog karaktera (azbest na pr.).
Urbopatogeni prostor je onaj prostor ili ono urbano područje koje sadrži elemente nezdrave za život i rad ljudi. Urbopatogeni prostori su prostori industrijskih gradova u kojima je smeštena prljava industrija, prostori izloženi polucijama sa saobraćajnica ili oni koji su izlozeni snaznom izvoru buke.
PATOLOGIJA I SANACIJA ZGRADA Zgrada je sistem koji stari, koji se odupire spoljašnjim uticajima i koji se prilagodjava uslovima okoline. Ako zgrada nema potrebnu otpornost prema spoljašnjim uticajima i ako se ona ne može prilagoditi promenama prilika u okolini, ona se oštećuje i propada, pa joj se tako skraćuje vek trajanja. Unutrašnje prostorije u zgradi formirane su pomoću obodnih i razdelnih konstrukcija, a obodne konstrukcije se osim toga moraju odupreti spoljašnjim uticajima i opterećenjima da se održi mirkoklima unutrašnjih prostorija u poželjnom stanju. Zbog toga su obodne konstrukcije najviše iložene spoljašnjim uticajima i najviše se oštećuju. Pod obodnim konstrukcijama podrazumevaju se krovovi, fasade i konstrukcije u tlu.
Mnoge stare zgrade sačuvale su se do danas jer su njihove masivne obodne konstrukcije bili otporne prema spoljašnjim uticajima. Današnja tehnologija gradjenja i novi materijali, medjutim, omogućuju upotrebu laganih slojevitih konstrukcija sastavljenih od različitih materijala koji imaju odredjene funkcije u sistemu zgrade. Slojevita konstrukcija se sastoji od dve osnovne strukture: primarne, nosive konstrukcije, koja preuzima sva mehanička opterećenja,i sekundarne, zaštitne konstrukcije, koja udovoljava svim ostalim zahtevima koje moraju zadovoljiti obodne konstrukcije.
Oštećenja sekundarne strukture obodnih konstrukcija mnogo su češća nego oštećenja primarne strukture. Oštećenja sekundarne strukture povećavaju troškove održavanja, skraćuju vek trajanja konstrukcije i smanjuju upotrebnu vrednost zgrade. Oštećena obodna konstrukcija nema onu funkciju radi koje je i izgradjena, jer se tada ne održava mikroklima u prostorijama zgrade, jer su u njima nepovoljni zdravstveni uslovi boravka, jer je povećana potrošnja energije za grejanje i jer je povećana mogućnost oštećenja nosive konstrukcije. Patologija obodnih konstrukcija ima prema tome veliko ekonomsko značenje.
PATRONATSKA ARHITEKTURA Naziv za arhitektonske objekte koji su nastali pod finansijskim patronatom mecene: veledostojnika ili kralja. Današnja p.a. nastaje najčešće kao zadužbinska arhitektura, pod patronatstvom društva.
PAUKOVA MREŽA RASTER U grč. urbanistici postojala je, barem u teoriji, zamizao o gradu prostorno organizovanom u sistemu paukove mreze, koji se pripisivao Hipodamusu iz Mileta, a aluziju na njega donosu Aristofan u svojim “Pticama”. Međutim, nema nikakve potvrde da je ta zamisao realizovana u grč. svetu.
PAVILJONSKA GRADJEVINA (Arh.). Slobodna građevina specijalne namene i karakterističnog izgleda. Primeri: izložbeni paviljon, paviljon na sportskim igralištima, bolnički paviljoni u paviljonskom sistemu itd.
PAVILJONSKI SISTEM (Arh.). Decentralizovan način izgradnje neke veće ustanove (bolnice, zavoda, škole i dr.) sa većim brojem manjih paviljona umesto jednog velikog centralnog.
PAVILJONSKI SISTEM GRADNJE (nem. Pavillonsystem) Urbanistički sistem gradnje koji se sastoji iz više izolovanih ili samo slabo povezanih građevinskih tela. Paviljonski sistem gradnje naročito je prisutan kod izgradnje škola, bolnica, naučnih instituta. takođe, česta je njegova primena u stambenoj gradnji, gde se koristi zbog omogućenja insolacije, provetrenosti i zvučne zaštićenosti lokacija.
PEJSAŽNI SISTEM GRADNJE U urbanizmu, pojam se koristi da bi naznačio urbanističku kompoziciju arhitektonskih objekata slobodnostojeće postavljenih u jednom urbanom prostoru. Pejsažni sistem gradnje kod stanovanja pretpostavlja stambene jedinice ili lamele koje su postavljene samostalno u zelenilu, nezavisno jedna od druge. Pejsažni sistem gradnje karakterističan je za gradnju bolnica, škola, univerziteta, gde su postavljeni izolovani paviljoni unutar jedinstvene urbanističke kompozicije plana.
PEJSAŽNI SISTEM U ADMINISTRATIVNIM ZGRADAMA, OTVORENI SISTEM, LANDSCAPE SISTEM V. Office landscape. Kao i kod “zatvorenog” biro sistema, i ovde se postavlja zadatak, pre svega, prilagođavanja svim funkcijama koje nameće organizacija poslovnih zgrada. Osnovne funkcije obuhvataju:
1. Racionalne tokove rada. To znači da vreme cirkulacije informacija i transmisije dokumenata moraju da budu svedene na minimum.
2. Optimalne radne uslove. Neophodno je predlozenim rešenjem ponuditi najbolje radne uslove svim sluzbama. Ovi radni uslovi imaju dva aspekta: fiziološki (zvučna izolacija, klimatizacija, osvetljenje, itd.) i psihološki, koje se izkazuje u problemu optimalnog uređenja enterijerskog prostora u ovom sistemu. Ovo nazivamo “fizičko uređenje” koje obuhvata: dispoziciju nameštaja, distribuciju prostora, kolorističke potrebe itd. Iz tih razloga, u procesu projektovanja neophodno je sprovesti potpunu integralnost svih učesnika: arhitekata, organizatora, enterijerista, instalatera, sociologa, itd.
Osnovni kriterijumi za dobru organizaciju biroa pejsaža su:
1. Radni tokovi i izmena informacija. Osnovni faktori za studiju biroa je rad i tok. Jer, sve ili skoro sve operacije u jednom birou se obavljaju ne na jednom već na više radnih mesta. Biro pejzaž omogućuje da se lociranje radnih mesta obezbeđuje bliskost kontakta i utiče da se izbegnu nepotrebna kretanja sluzbenika i materijala. Otvorena podna površina nudi najbolje uslove za postavljanje optimalne šeme radnih tokova.
Podela administrativnog posla nameće konstantnu razmenu informacija između svih radnih mesta i pratećih službi. Radni proces predstavlja skupinu neophodnih veza koje omogućuju izvršenje radnih zadataka. Organizacija mora da svede na minimum vreme cirkulacije informacija. Osnovni uslov jeste projektovanje cirkulacionih staza minimalne duzine. U svakome slučaju radni tokovi i izmena informacija ostaju osnovni kriterijum organizacije u studiji biroa pejzaza.
2. Fleksibilitet predstavlja drugi kriterijum. Administrativne strukture pod uticajem novih mehanizovanih uslova ili prirode posla podlezu neprestanim promenama. Radi toga evidentno je da iz toga proizlaze modifikacije radnih tokova i zatim nove lokacije radnih mesta. Organizator mora da nametne uslove biro pejzaža, tj. da sačuva elastičnost artikulacije prostora kao i mogućnosti pregrupisavanja i izmene lokacije radnih mesta kao i uređenja prostora. Biro pejzaž je fleksibilan kada omogućuje niz kasnijih adaptacija u skladu sa modifikacijama organizacione prirode, ne izazivajući pri tome nove, veće troškove konstruktivne izmene. Radi toga često se predviđaju rezervne površine još u toku studija ovakvih biroa. Modularni sistem favorizuje fleksibilnost prostora.
PENTAGONALAN NIZ predstavlja aritmetički niz brojeva: 1,5,10,15...i.t.d.
PERCEPCIJA U ARHITEKTURI Percepcija arhitektonskog objekta je prilično složen proces na relaciji delo - konzument, gde se kvantitativne vrednosti prostornih odnosa, objektivno date, transformišu u subjektivno doživljavanje stvarnosti. Prema tome, objektivna istina stvarnosti je relativna, čim se javlja subjekat kao faktor percipiranja. Za nas je subjektivna predstava objektivne stvarnosti jedina “prava” istina o njoj. Nisu stvari, za nas, onakve kakve objektivno jesu, već kakvim ih mi vidimo i doživljavamo.
Perspektiva za nas “objektivno” postoji jer je mi, bez sumnje, vidimo kao perspektivu - odnosi i veličine su upravne sa kvadratom njihovog rastojanja od tačke našeg posmatranja. Taj subjektivno doživljen odnos mi izjednačavamo sa objektivnom egzistencijom stvari (koja je objektivno drugačija). Perspektiva ne egzistira u stvarnosti, to je samo slika “deformisane” stvarnosti usled ograničenih perceptivnih moći čoveka. Dve paralele se nikada ne seku - čak ni u imaginarnoj beskonačnosti one ostaju paralelne.
Proces percipiranja nije jednostavno mehaničko odslikavanje objekata i oblika materijalnog sveta u našu svest. Živ čovek i foto-kamera ne “percipiraju” prostorne vrednosti istovrsno. Čovek, pored ostalih fizioloških prednosti, obuhvata prostor kroz vreme kao četvrtu i svoje psihofizičke reakcije i reflekse kao petu dimenziju prostora.
Uprkos svojoj nadmoćnosti nad drugim pomagalima spoznaje i instrumentima sagledavanja sveta, čovek nije svemoćan i savršen. Samo putem neposrednog iskustva čovek uspeva da dobije tačnu (ili bar približno tačnu) predstavu o stvarnim odnosima u svetu objektivne stvarnosti.
“Bitni element prostora, kako se danas shvata”, kaze Sigfried Giedion, “jeste njegova mnogostranost, beskonačni potencijal njegovih unutarnjih odnosa. Ako želi da uhvati pravu prirodu prostora, posmatrač mora da se u njemu projektuje.”
Postoji niz uslova bez kojih je vizuelno percipiranje onemogućeno. Osnovni elementi za to su: prostor, vreme, svetlost, objekat, i subjekat.
Prostor je preduslov egzistencije svih stvari, on je neophodna sredina u kojoj se odigravaju sve manifestacije sveta i zivota. “Prostor nije više puki slučaj nekog čisto tektonskog procesa”, definiše ga W. Woringer, “već je on primaran, on je zapravo polazna tačka arhitektonske koncepcije.
Vreme je element percepcije koji omogućava “sagledavanje” ostalih, u jednom intervalu merljivih vrednosti bez čega bi svet bio samo jedan skamenjeni trenutak nepostojećeg.
Vreme i prostor su nerazlučivo dvojstvo sveta. Minkovski kaže: “Od sada sam prostor ili samo vreme osuđeni su na propast, neka vrsta njihovog jedinstva je ono što može da očuva njihovo postojanje.” Definiciju vremena dao je Henri Focillon formulacijom: “Vreme se, naizmenično može tumačiti kao jedinica za merenje i kao kretanje, kao niz nepokretnih činilaca i kao neprekidni prekid”.
Svetlost animira vrednosti; ona nam otkriva oblike, otvara dubine prostora. Bez svetlosti svet bi egzistirao kao apsolutna vladavina mraka. Svetlost unosimo u unutrašnji prostor arhitekture da bismo mu dali dimenziju, boju i život.
Objekat, kao predmet percipiranja, jeste materijalizovana prostorna koncepcija. Objekat se manifestuje svojim prostorom, svojim odnosom osnovnih masa, oblicima svojih struktura, bojom i fakturom materijala, veličinom i rasporedom elemenata...
Oblik je, prema Focillonu “samo zamisao duha, jedna spekulacija o prostoru svedenom na geometrijsku inteligibilnost, sve dok se ne oživotvori u materijalu.
Subjekat - ličnost koja doživljava prostor posredstvom svojih psihofizioloških instrumenata percipiranja. Stvari postoje nezavisno od prisustva čoveka kao subjekta percepcije, međutim, samo us njegovo aktivno učešće ostvaruje se i sam proces percepcije. Oko je neposredni instrument moći vizuelne percepcije. Oko prima predmete i slike iz stvarnosti i preko zenice i sočiva prenosi na unutrašnji deo rožnjače. Odatle se slika, preko izvanredno osetljivih nervnih čepčića, prenosi u vidne sfere kore mozga. Na taj način se u našoj svesti odslikava predstava samog predmeta percipiranja.
Predmeti različito udaljeni i osvetljeni sagledavaju se akomodacijom oka i konvergencijom svetlosnog zraka. Polja jasnog vida obuhvataju parametre različitih vrednosti u odnosu na pravac fiksacije. Postoje četiri ugla graničnih vrenosti: 50 stepeni, iznad 70 stepeni, ispod 90 stepeni ka spoljnjoj strani i 60 stepeni ka unutrašnjoj strani od tačke fiksiranja.
Ovde je interesantno napomenuti da slika rezultante vidnih polja ocrtava dijagram zlatnog preseka (1:1,618) i tu se trazila potvrda magičnog svojstva i univerzalnosti proporcije zlatnog preseka.
PERCEPTUALNI PROSTOR Naziv za neposredni, opažajni prostor, onakav kakav ga čovek spoznaje neposrednim korišćenjem svojih čula.
PERFEKCIJA U ARHITEKTURI Nastojanje za postizanjem arhitektonskog ideala u kompoziciji, harmoniji, skladu, funkciji arhitektonskog objekta, boji, kretanju, volumenu i dr. Težnje za perfekcijom u arhitekturi bile su prisutne u svim kulturama, počev od kulture Starog Egipte, u antičkoj Grčkoj, Rimu, renesansi pa sve do danas. Arhitektonski redovi predstavljaju visok nivo dostignute perfekcije u arhitekturi, koji se koristi i danas. U urbanizmu, perfekcija je prisutna u težnjama arhitekata za postizanje idealnig plana grada, naročito u periodu renesanse.
PERFORACIJA (novolat. perforatio bušenje) U arhitekturi, pojam se koristi da bi naznačio bušenje ili prodore unutar jednog zida ili druge arhitektonske površine. Perforacije na jednom fasadnom zidu čine sistem prozora, dok perforacije na jednom pregradnom zidu čine ornament ili ukras. Prozorske perforacije mogu da budu: rozete, trafore, dok perforacije tavanica i zidova mogu da budu: kasete, tranzene i dr.
PERIODIZACIJA, ARHITEKTONSKA Svrstavanje arhitektonskih objekata u odredjene stilove, a potom u odredjene vremenske periode. Arhitektonska periodizacije može da se vrši prema stilskim karakteristikama, konstruktivnim karakteristikama, istorijskim karakteristikama, geografskim, socio – ekonomskim, opšte kulturnim civilizacijskim karakteristikama, obliku i dr. Tako, razlikujemo stilsku periodizaciju, konstruktivnu periodizaciju, istorijsku periodizaciju, geografsku, kulturnu i dr. Prema istim karakteristikama i elementima, moguće je vršiti i urbanističku periodizaciju.
PERMANENTNA ARHITEKTURA Naziv za arhitektonske i urbanističke strukture koje su trajnog karaktera i ostaju na svom mestu dug niz godina, nasuprot efemernoj arhitekturi ili arhitekturi privremenih objekata, koji se grade da bi trajala kratak period.
PERSIJSKE MERE Persija upotrebljava istovremeno dve jedinice mere: lakat (0,55m) i stopu (0,33m) ali, postoji tačan odnos između ovih jedinica mera tj. 5 stopa = 3 lakta, a sve glavne dimenzije persijskih spomenika sadrže istovremeno ceo broj stopa i lakata, što znači, da su te dimenzije izražavane proizvodom od 3 lakta ili 5 stopa. Persijska opeka je bila duga 1 stopu, što je i kod zidova omogućilo lako postizanje ovog odnosa, kao i opštu upotrebu opeke, na pr. za oblogu zidova ili popločavanje.
Za konstrukcije od kamena jedinica mere je obično lakat, deljen na 24 dela. Ali u persijskoj arh. nailazimo i na drugu jedinicu - modul nesumnjivo primljen od Grka, a po kome je izrazavan odnos svih delova jednog spomenika.Persijski modul izrazen je srednjim poluprečnikom stuba, tj. onim koji se nalazi na polovini visine stabla stuba. Po ovome modulu određivane su mere svih ostalih delova stuba, sve proporcije i razmaci stubova. Isto tako karakterističan je i relativno konstantan odnos prečnika stuba prema njegovoj visini.
PERSONALNOST U ARHITEKTURI Karakteristike jedne arh. da sadrži elemente personalnosti svog stvaraoca.
PERSPEKTIVAN PRIKAZ (nl. perspectiva) Perspektiva je nauka o prikazivanju predmeta na datoj ravni onako kako ih, sa određene tačke posmatranja, naše oko vidi; slika predmeta u daljini; fig. pogled u budućnost; izgledi za budućnost; poljska perspektiva kad tačka oka leži u visini čoveka iznad vidika: ptičja perspektiva slikanje (ili: crtanje, pogled) na neki predmet sa visine ptičjeg leta, tj. ukoso i odozgo; žabja perspektiva slikanje (ili: crtanje, pogled) ukoso i odozgo.
PERSPEKTIVNA KONSTRUKCIJA SA NIVOA TERENA Predstavlja perspektivni prikaz jednog tela (na pr. kocke) na taj način kao da se ono vidi gledajući sa nivoa terena na kojem se nalazi. Karakteristike ove perspektivne konstrukcije su da se linija horizonta nalazi unutar gabarita tela, a očna tačka se nalazi na liniji horizonta, takođe unutar gabarita tela. Nedogledi se nalaze levo i desno od očne tačke, na različitim rastojanjima od mesta gde se nalazi izgled (projekcija) očne tačke na liniji horizonta. Ovo je najčešća perspektivna konstrukcija.
PETA FASADA U savremenoj arhitekturi, od perioda Le Corbusiera, uveden je pojam pete fasade. Naziv predstavlja krov, najčešće ravan krov, projektovan i uređen po principima parternog uređenja i uređenja fasade. Peta fasada često sadrži: terase, nivoe, mesta za sedenje, bazen na krovu i sl.
PIKTOGRAFIJA (od lat. pictus slikan i grč. grafein grafein pisati) Slikovno pismo; izrazavanje misli i pojmova pomoću slika.
U pravilu su znakovi tog pisma shematičnog oblika, pri čemu je likovni element više ili manje podređen. Kroz taj stadijum prošli su sistemi pisme drevnih civilizacija (klinasti, egipatski, kritski, kineski i dr.); u pismima predkolumbovske Amerike i Indijanaca tej je sistem najizrazitiji.
U obliku različnih preglednih tabela i uputstava na trgovačkim artiklima, koje su namenjene ljudima različitih jezičnih područja, p. se u novije vreme sve češće primenjuje.
PIKTORIJALNA PERCEPCIJA Viši nivo iznad obične percepcije, iskustvo “iz druge ruke”, odnosno, proces u kome jedinka posredstvom umetničkog dela postaje svesna nečega. Percepcija slike jednog prostora, arh. objekta ili oblika.
PITAGORINA NAUKA O HARMONIJI Ne može se utvrditi u kojoj se je meri Pitagora poslužio još starijim egipatskim saznanjima. U svakom slučaju nalazimo u njegovoj nauci obrađeno sve sa tim predmetom povezano znanje staroga sveta, koje je on upoznao prilikom dva naučna putovanja po Egiptu. Pitagora, kao i cela njegova škola, takozvani Pitagorovci, smatrali su »brojeve« praelementima izgradnje svetova. Čak su i pojmove temeljili na brojevima. Tako je mišljenje bilo = 2; pravednost = 4; savršenost = 8 itd.
PITAGOROVSKI PRAVOUGAO, LIK PROPORCIJA INTERVALA Pitagora, koji je još pre skoro 2500 godina našao sve proporcije intervala, pronašao je u isto vreme i rešenje ovih harmoničnih odnosa u geometriji kruga, kao korenu svih središnjih zakona harmonije. On je pronašao da se sve prave proporcije intervala mogu naći u pitagorovskom pravouglu kruga.
Ove proporcije intervala i akordi dobijaju se na gornjoj slici iz međusobno povezanih odnosa stranica pojedinih likova tako prirodno i jasno da možemo shvatiti zašto su Pitagorovci u ovom liku videli praizvor celokupne muzičke harmonije. Sekunda, koju ne osećamo kao punovredan sklad i septima koja nema jednostavnu proporciju brojeva, bez ostatka nedostaju u ovom liku proporcija, što samo povećava njegovu vrednost.
PLACE – NON PLACE (engl. “mesto – ne mesto”) Pojam je u arhitekturu uveo Charles Jencks u svojoj knjizi “Modern movements in architecture”, po kojem je jedno mesto dato svojom antitezom ne – mesta. Čovek je organizacione prirode i on teži da kreira svoje mesto boravka i da upravlja njime. U odnosu na stepen njegove kreacije, moguće je ostvariti prostor koji će da bude “mesto” ili “ne – mesto”. “Ne – mesto” je urbanistički ambivalentno, bez karaktera, stava, nejasne prirode i sadržine. Da bi dobilo karakter “mesta”, potrebno je izvršiti njegovu urbanu reidentifikaciju, kojim putem se vraća identitet jednom mestu. Urbani identitet je kategorija koja podiže vrednost jednom mestu i diže ga iznad nivoa “ne – mesta”.
PLAN (l. planum) 1. ravnica, površina, ravan prostor, ravno zemljište; 2. nacrt, crtež građevine; kartografsko prikazivanje neke manje oblasti; 3. plan u ekonomici svesno regulisane raspodele ukupnog proizvodnog rada na razne oblasti proizvodnje. Oblik regulisanja i ostvarivanja ukupne reprodukcije, koji odgovara socijalizmu (komunizmu); 4. društveni plan. Godišnje regulisanje raspodele nacionalnog dohotka – kojim se utvrđuju opšti odnosi u razvoju privrede kao i ostale delatnosti.
PLAN KRETANJA Naziv za urbanistički ili arhitektonski plan koji je izveden na osnovu analize kretanja kroz određen prostor (arh. objekt ili grad). P.k. sadrži ključna mesta koja su od značaja za saobraćaj kroz zonu koju predstavlja. U arh. smislu, to je analiza kretanja kroz jedan arh. objekt sa ucrtanim svim značajnijim pravcima, frekvencijama (učestalosti) kretanja i mestima gde se menja smer ili struktura kretanja. U urban smislu, p.k. predstavlja sistem saobraćajnica povučenih izmađu značajnih ziljnih tačaka, analiziran prema vrsti saobraćaja (pešački, kolski, metro), tipu saobraćajnica(pešačke, kolske, biciklističke, šinske), frekvenciji kretanja, mestima ukrštanja i promene pravca kretanja. P.k. je osnovni element koji predodređuje jedan urbanistički plan.
PLAN SA SMAKNUTIM TROUGLOVIMA Karakterističan arh. plan gde je pravougaona osnova objekta dijagonelno presečena u dva trougla koji su međusobno smaknuti ili gde je arhitektonska kompozicija sačinjena od dva trougla međusobno smaknuta. Česta kompozicija u arh. šezdesetih i sedamdesetih. Značajan protagonista p.s.t. je I.M. Pei (Mizej moderne umetnosti u Washingtonu).
PLAN SA ZAROTIRANOM OSOM SIMETRIJE Pojam uveden u arh. sedamdesetih godina, zajedno sa razvojem post moderne arhitekture. Predstavlja arhitektonski manir arh. projektovanja sa osnovnom koncepcijom pravilne geometrijske forme objekta koja je rotacijom iskošena u odnosu na svoju bazičnu osovinski simetričnu formu. Ovakva, smela vrsta planova korišćena je da bi bila postignuta dinamičnost kompozicije arh. objekta. Protagonisti su bili: Robert Venturi, Michael Graves, Charles Moore i dr.
PLAN, GEOMETRIJSKI 1. Svaka stvarna ili zamišljena vertikalna ili horizontalna površina paralelna sa ravni koju prikazuje.
2. Horizontalno uredjenje delova gradjevine ili crtež ili dijagram koji pokazuje takvo uredjenje u horizontalnom preseku.
3. Nacrt. V. Građevinski nacrt, Arhitektonski projekt (nem. Riss) Prikaz jednog objekta (projekcija). Postiji normalan plan (osnove, izgledi, bočni izgledi, preseci), paralelan plan (aksonometrija) i perspektiva.
4. Građevinski plan koji je nastao u doba gotike, naziva se kotirana projekcija.
PLAN, GRADJEVINSKI (Org.). (1) Predstavljanje količinskog i vremenskog predviđanja izvršenja građevinskog zadatka. Predviđanje samo količinskog izvršenja, kapaciteta ili finansija naziva se statički plan. Unošenjem vremenskog faktora dobija se dinamički plan, koji se deli na godišnji, kvartalni, mesečni, dekadni i dnevni dinamički plan. Mesečni i ostali nazivaju se još i operativni dinamički planovi, ili kalendarski planovi rada. Predviđanje za duži period građevinskih događaja može se predstaviti perspektivnim planom. (2) Crtež na osnovu koga treba izvršiti neki tehnički posao, kao sastavni deo projekta. Tako imamo: radionički plan, palirski plan i sl.
PLAN, PALIRSKI (Org.). Plan koji je do detalja razrađen i kotiran da se po njemu mogu bez zadržavanja da izvode radovi. Palirski planovi se rade obično u većoj razmeri.
PLAN, TIPOVI PLANA Osnovni tipovi plana su: 1. Aksijalan plan, 2. Ćelijasti plan, 3. Centralni plan, 4. Dvostruki plan, 5. Zadnji plan, 6. Ulazni plan, 7. F-plan, 8. H-plan, 9. Holni plan, 10. Hol, 11. Plan longhouse, 12. Otvoreni holni plan, 13. Solarni plan, 14. Wealden plan.
PLANIMETRIJA (l. planum ravnica, ravan, gr. metria merenje) Merenje ravnih površina; geom. nauka o prostornim veličinama koje leže u ravni; ravna geometrija. Deo geometrije koji proučava skupove tačaka u euklidskoj ravni. Neki posebni skupovi tačaka, kao što su dužina, ugao, kružnica i krug, jesu osnovni planimetrijski elementi. Od tih osnovnih elemenata izvode se složeniji, kao što su uopšteno geometrijske figure (likovi), posebno poligonalne crte i poligoni. Osim proučavanja svojstva planimetrijskih elemenata i njihovih medjusobnih odnosa u tehničkoj su primeni posebno važne metode konstruisanja složenih elemenata od osnovnih tzv. geometrijskh konstrukcija.
PLANIMETRIJSKO MERENJE Merenje ravnih površina nekog tela ili površine zemlje ili jednog arhitektonskog objekta.
PLASTIČNA FORMA Naziv za arhitektonsku formu koja je oblikovana prema slobodnim principima, koja sadrzi nepravilne i raznolike oblike, koja deluje lepotom linija i oblika, nasuprot krutim, geometrujskim arh. formama. Izraz putem p.f. srećemo naročito u periodu arhitekture baroka. U modertnoj arh., p.f. naročito srećemo u arh. Aalvara Aalto-a.
PLASTIČNA LINIJA, Linija koja se pojavljuje u prostoru, koja gotovo samostalno egzistira u prostoru i određuje ga isto onoliko koliko i sama ravna arh. linija koju može da predstavlja bilo koja materija, gde njeno linearno prostiranje preovladava nad širinom i dubinom. Primarni izraz p.l. je da vizuelno definišu prostor.
PLATONIZAM U ARHITEKTURI I PLATONISTI Platonizam predstavlja idealističku tradiciju, idealizam koji je potekao iz težnje da se dostigne vrhunac organizacije prostora i savršenstvo idealne forme. Platonizam se javlja unutar mnogih arh. stilova kao težnja prema stilskom savršenstvu. Posebno izražen u doba renesanse, platonizam je bio suštinska karakteristika nastojanju renesansnih umetnika a posebno arhitekata da se dostigne savršenstvo arh. objekta. Mnogi arh. u doba renes. projektovali su svoje građevine po principima doktrine idealnih, savršenih odnosa i formi, koje su pokušavali da dosegnu upotrebom opštih zakona simetrije, harmonijske proporcije i primenom harmonijskih matematičkih redova u arhitekturi. Među istaknutim predstavnicima ital. renes. izdvajamo: Brunelleschija, Albertija, Michelozzoa, Bramantea, Raphaela, Peruzzija, Michelangela, Sanmochellija, Palladija i dr.
U savremenoj arh. platonistički idealisti su odražavali nameru da svoje projekte i arh. objekte dovedu do idealnog savršenstva, kao da oni predstavljaju odraz kosmičkog reda i zakonitosti. Među modernim arh. posebno mesto među platoničarima zauzima Mies van der Rohe, čija je arhitektura često kritikovana zbog ovakvog svojstva, ali koja je predstavljala apsolutan zahtev, podređenost platonističkom načinu gledanja na arh. Platonistički pristup u arh. srećemo takođe kod Louisa Kahna, a u post modernom periodu platonistički principu sadrže se u arh. James Stirlinga. Akademski platonizam je platonizam koji je svoju potvrdu dobio na akademskim institucijama, na kojima je predstavljao deo teorijskog arh. stava institucije. Neo platonisti su predstavnici platonizma u arh. koji su svoje arh. stavove zasnovali na oživljavanju principa platonizma i njihovoj ugradnji u arh. projekte.
PLEIN AIR (franc. otvoren prostor) Pojam se u arhitekturi koristi da bi označio veliki, otvoren, pokriven prazan prostor, koji predstavlja često poprište događanja ili odvijanja neke funkcije. Plein air srećemo kod velikih prostora galerija, svetlih prostora staklenika. Plein air može da zauzme i unutrašnji prostor a kretanje velikih masa koje obavijaju džinovske zapremine izloženih mašina ili drugih objekata u njemu stvara nov i pobedonosni ambijent u kojem sečovek meša sa svojim novim čudotvornim proizvodom i poništava sve u njemu.
PLEJBOJ ARHITEKTURA Ovaj pojam je verovatno ustanovio S. Giedion 1961.g., pišući o pomodnoj arh. Naime, postoji shvatanje kod pojedinih arhitekata da se savremena arh. smatra modom i da su mnogi projektanti samo primenjivali modne poteze internacionalnog stila i da se sad, kada je moda prošla, “naslađuju u romantičnoj orgiji”. “Moda iz 1960. sa svojim nekritično izabranim istorijskim fragmentima, zarazila je nazalost mnoge obdarene arhitekte... radi se o nekoj vrsti plejboj arhitekture. Arhitektura se tretira kao što plejboj tretira život- brzo se prezasiti svega i juri od jedne do druge senzacije”.
PLURALIZAM U ARHITEKTURI Pluralističko shvatanje predstavlja arh. kao rezultat različitih uticaja i predodređenosti. Pluralistički pristup arh. uključuje unutar celine nekoliko ili više stilskih karakteristika koje su sadržane u jednom arh objektu. Karakterističan primer pluralističke arhitekture predstavljaju radovi Charles Moore Michaela Gravesa i Roberta Venturija, koji sadrže istoristički senzibilitet koji unutar jednog objekta uključuje mnoštvo prethodnih stilova i karakteristika.
POČETNA FORMA U ARHITEKTURI Primarni čin arhitektonskog izbora je jednostavna ideja, jedna strong idea od koje se stiže do izbora forme crpeći iz repertoara sećanja i elementarne geometrije. Ova početna forma razmatra se u funkciji ljudskih aktivnosti koje moraju da se razvijaju u odnosu prema njoj i iz tog razmatranja izlazi “deformisana”, prilagođena i konkretizovana u isto vreme. Samo ako je ova deformacija usaglašena sa zakonima forme i ljudskim potrebama, proces projektovanja može da se nastavi. Ako se ova usaglašenost ne potvrdi, potrebno je izabrati drugu formu i početi iz početka.
PODRAŽAVANJE U ARHITEKTURI Predstavlja proces ili operaciju kopiranja ili ugledanja na postojeće primere, da bi se postigao sličan ili istovetan efekat. Međutim, postavlja se pitanje: “Ako je ono što se želi samo objekat koji podražava drugi objekt, čemu onda arhitektura?” Suprotno pristupu podrazavanja, predstavlja projektovanje arhitektonskog objekta koji odgovara svome okruzenju. Ovaj pristup uvek zahteva kreativnost, veštinu i razborito korišćenje projektantskog zanata, a nikada nepromišljeno kopiranje.
POINT BLOK IZGRADNJA, POINT BLOK ZGRADA (engl. point block housing) U stambenoj izgradnji, point blok je visoki stambeni blok u kojem je centar rezervisan za stepenice, liftove i sl., a stanovi su postavljeni zrakasto u odnosu na taj centar.
POKAZIVANJE U ARHITEKTURI Prema Wittgensteinu, osim govorenja i ćutanja, postoji još pokazivanje. Osnovno ton ovog pokazivanja, koje takođe može da znači “u-kazivanje” i, otuda “na-značivanje”, odgovara osnovnom tonu urbanističkog i arhitekturalnog rada postmodernih arhitekata. To nezadovoljskto htenjem da se ono što je načelno menja može neko ko hita napred da tumači kao neku temperovanu filosofiju izmirenja i da je stavi pred osudu. U stvarnosti, pak, ova postavka, u kojoj arhitektura ne budi nikakve velike nade, nudi jedan spektar najraznovrsnijih mogućih izraza. Jer pretumačenje i razjašnjenje vode jednom daleko kompleksnijem polju recepcije nego neki neopuritanizam tabula rasae.
POKRETNA ARHITEKTURA Naziv za arh. koja je tako izvedena da ima mogućnost promene mesta, položaja ili može da se kreće. P.a. je karakteristična pre svega za nomadsku arhitekturu, od svojih najprimitivnijih formi pokretnih kolika, šatora ili malih pokretnih drvenih kućica na točkovima, pa sve do najsavremenijih kuća na točkovima. U primitivnim sredinama Afrike (Gvineja), karakteristika pokretnosti je značajna za lokalnu gradnju. Cela sela se premeštaju, u pokretu, tražeći novu, pogodniju sredinu za život.Bernard Rudofsky tako piše: “Ponekad granica iameđu odela i staništa postaje neodređena, kao između kišnog šatora i mini ogrtača. Ispraznjene košare mogu da igraju ulogu zaklona od kiše, a portabl krovovi postaju amreli i obratno.”
POLIEDARSKI ĆELIJSKI SISTEMI Poliedarski ćelijski sistemi predstavljaju danas jedan složeniji tip prostornog reda. To je način na koji se rzličiti broj prostornih ćelija moze rasporediti na površini sfere. Kod pravilnih ili prividno pravilnih ćelija u jednom sistemu dolazi do stvaranja zatvorenog prostora gde se unutrašnji prostor ćelije ne vidi. P.ć.s. omogućuju transparentna geometrijska presecanja i omogućuju njihovo otvaranje prema spoljnjem prostoru.
POLIGON, GEOMETRIJSKI (grč. polu gonoz mnogougaon) Naziv za geometrijski lik koji je formiran spajanjem tri ili više duži koje su postavljene međusobno pod određenožim udžglom.
Poligon može da bude pravilan ili nepravilan. Pravilan poligon sadrži međusobno iste uglove između stranica poligona, dok su kod nepravilnog poligona uglovi različiti.
Poligoni su: trougao (trigon), kvadrat, pravougaonik (tetragon), petougaonik (pentagon), šestougaonik (heksagon), sedmougaonik (septagon), osmougaonik (oktogon), devetougaonik (nonagon), desetougaonik (dekagon) i t.d.
POLIHROMIJA (grč. poluz polys mnogi i croma hroma boja, nem. Polychromie) Višebojnost, šarolikost; primena većeg broja boja u graditeljstvu, vajarstvu i umetničkom zanatu.
Karakteristika jednog umetničkog dela, arhitektonske građevine, površine, sklopa ili čak jednog urbanog predela koji sadrži više elemenata različitih boja. Polihromne površine sadrze delove obojene različitim bojama i mogu da predstavljaju različite principe polihromnosti: komplementarnost boja, suprotnost boja ili antagonizam, pastelnu polihromiju, tonsku p. i dr. Nasuprot polihromiji, monohromija predstavlja upotrebu samo jedne boje, kod koje varira njena osvetljenost; svetlim i tamnim tonovima jedne te iste boje dobijaju se osnovne karakteristike jedne površine.
Svrha joj je da naglasi i istakne tektonske i organske forme odnosno ukrase. Pri tom se pretezno sluzi bojama koje odgovaraju lokalnim bojama objekta, naglašava kontraste i tezi za vizuelnim efektom. Pojavljuje se već u preistoriji, pa kod primitivnih naroda i u narodnoj umetnosti (bojenje nastamba, tkanja, keramike, oruđa, oružja, nakita, pletiva, maska a i čovečijeg tela).
U graditeljstvu dolazi p. do izrazaja u Mesopotamiji kod oblaganja zidova višebojnom glaziranom opekom s figuralnim motivima. U ant. Grčkoj bio je dorski hram bogato polihromiuran. U starohriš]anskom i vizantijskom graditeljstvu p. se postizala zlatom zidnih mozaika, raznobojnim kamenim podovima, bojenjem zidova i svodova, a kasnije raznobojnim oltarima i prozorima (vitrazi). U Italiji se od doba romanike izvode pročelj građevina alternacijom svetlog i tamnog mramora; ističe se bogata p. u enterijeru baroknih crkava. U sev. krajevima značajne su crno-bele bondručne (kanatne) konstrukcije i objekti od nemalterisane opeka. I savremena arh. nastoji oživeti fasade različitim metodama polihromiranja.
U skulpturi se, prvenstveno kod drvenih kipova, već u najstarije vreme boje delovi tela (kosa, usta, oči). Taj se način redovno primenjuje u srednjovek. plastici; španski vajari idu pri tom do krajnjeg verizma i upotrebe raznovrsnog materijala (tzv. estofado stil). Polihromira se prvenstveno plastika od terakote i mnogih vrsta keramike.
U umetničkom zanatstvu pojava polihromiranja je neograničena; ona dolazi do izražaja u svim vrstama proizvoda i u svim materijalima, prvenstveno kod izvođenja ornamenata.
POLIMORFIZAM U arhitektonskom i urbanističkom smislu, karakteristika prostora koji ima istu funkciju da se javlja u više različitih formi. Polimorfni arh. objekti su oni koji se pojavljuju u više različitih arhitektonskih formi. U Urbanističkom smislu, polimorfija predstavlja svojstvo urbanih elemenata da sadrže više različitih oblika.
POLINUKLEIZAM Pojam koji u urbanom planiranju predstavlja plan jednog grada sa više dragskih jezgara, odnosno, centara - nukleusa. Ideju polinukleizma u urbanom planiranju zastupao je Lewis Mumford i u vezi s njim takođe ideju regionalizma. Svojom tvrdnjom da “regionu pripada budućnost”, on prethodi današnjoj ekonomsko-geografskoj struji. Ukratko, Mumford želi grad koji će biti istovremeno i više ruralnog i više urbanog karaktera, no što to predlazu progresistički modeli grada.
POLITIČKI KOMPROMIS U ARHITEKTURI Arhitektura kao komleksan proces sadrzi snažne uticaje politike i političke strukture perioda u kojem je nastala. Da bi jedno arh. delo zaživelo, potrebno je da usaglasi više različitih uticaja i kompromisa, među kojima su veoma značajni politički. Odnos arhitekata prema politici često je bio beskompromisan, ali bez obzira na to, pronalazimo dugu listu političkih kompromisa koji su uticali na rad i razvoj mnogih velikih arhitekata. Gropius je 1934.g. pisao pisma Goebbelsu opisujući mu “novu arhitekturu” i nazivajući je “sintezom klasične i gotske tradicije”. Wassili Luchardt, Herbert Bayer, Hugo Haering i drugi beskompromisni arhitekti ipak su radili za nacističke naručioce. Le Corbusier je proveo 1941. godinu u Vichiju, u nameri da ubedi marionetsku vladu da ga angazuje. Lloyd Wright je putovao u Rusiju za vreme Staljinovih čistki, a Philip Johnson je čak platio da bi posetio Hitlera u Danzigu, odmah nakon njegove invazije na Poljsku da bi započeo Drugi svetski rat.
POLITIKA PROSTORA Predstavlja komleksan skup operacija, legislative i egzekutive, sadrzanih unutar donetih zakonskih akata i urbanističkih planova, kojima se uređuju i određuju određeni prostorni odnosi na nivou zakona jednog grada, regije ili drzave.
Politika prostora poznaje prostor samo kao homogenu i praznu sredinu u koju se smeštaju predmeti, ljudi, mašine, industrijske prostorije, prilivi mreze. Jedan takav prikaz politike prostora zasniva se na logistici ograničene racionalnosti i objašnjava strategiju koja uništava diferencijalne prostore urbanog i “stanovanja”, redukujući ih.
POLIVALENTAN PROSTOR U arhitekturi, naziv za prostor koji može da ima više namena, više karakterističnih stanja i odrednica. Polivalentan prostor moze da ima više različitih značenja, poruka i smisla.
Karakteristični polivalentni prostori su prostori gradskih trgova: na njima se događaju socijalne i kulturne aktivnosti, ekonomsko – trgovačke aktivnosti, na trgovima se ljudi sreću, trguju, ponekad su trgovi bili sudnice i mesta sudskih egzekucija. Tokom istorije, trgovi su bili poprišta najznačajnijih događanja.
Takođe, pod pojmom polivalentnog prostora, mozemo da smatramo da su to i multifunkcionalni, višenamenski prostori.
POLOŽAJ, JUKSTAPOZICIJA (engl. juxtaposition) Naziv za položaj jedne stvari pored druge. Stavljanje (ili: metanje) jednog pored drugog, graničenje s nečim, slaganje spolja, dodavanje.
POLUOTVORENI SISTEM IZGRADNJE (Arh.). Način izgradnje građevinskih blokova međusobno povezanih zgradama koje se po pravilu postavljaju po dužim stranama blokova, dok kraće strane ostaju slobodne – neizgrađene. Provetravanje bloka je osigurano, dok orijentacija zgrada u odnosu na strane sveta može da bude i nepovoljna.
POMOĆNO - HIGIJENSKA ZONA Pomoćno - higijenska zona obuhvata prostorije neposredno vezane za radnu zonu sa dvojakim zadatkom: dopunjavaju mogućnost sprovođenja procesa u radnoj zoni (magacini, ostave i sl.) i obezbeđuju održavanje higijenskog nivoa u sklopu.
Prvi tip prostorija proističe neposredno iz uslova organizacije same radne zone i nepotrebno ga je posebno analizirati, dok je drugi s obzirom na način eksploatacije i pojavu u različitim namenama, ceoma interesantan.
Održavanje određenog higijenskog nivoa rešavamo prostorijama koje se pojavljuju ili kao zasebne jedinice: WC-i, lična higijena, umivaonice, kupatila, garderobe, čišćenja i sl. ili se niz ovih navedenih prostorija pojavljuje u vezanom obliku obrazujući grupe kojeomogućavaju sprovođenje određenog higijenskog režima, te imamo sanitarne propusnike i blokove. Korišćenje ovih objekata vrši se odvojeno po polovima, pa je i njihov odnos u različitim namenama drugačiji.
PORTABLE ARHITECTURE Naziv za arhitekturu, odnosno, arhitektonske objekte koje je moguće preneti na drugo mesto, rasklopiti, prevesti ili ukloniti na brz i efikasan način. Medju primere portable arhitekture ubrajamo prevozna sredstva sa elementima stanovanja (vozovi, brodovi, jahte, autobusi, automobili), ali i tradicionalne arhitektonske forme koje su konstruktivno i strukturalno tako načinjene da ih je moguće prreneti. Karakterističan je primer portable architecture koji su predstavili Cohos Evamy Parners, Alberta, Canada (1967).
POSEBNE STRUKTURE U urbanističkom smislu, posebne strukture imaju specifičnu ulogu u identifikaciji gradova i naselja i danas, kada ponavljanje fizičkih struktura postaje jedna od temeljnih opasnosti za urbanu formu i to sa više aspekata - ove naglašene, specifične jedinice prostora postale su zahvalna tema istraživanja fizičkih struktura. Ove strukture multipliciraju svoje vrednosti česyto i svojim programima, istaknutim položajima koje zauzimaju, simboličnim značenjem za naselje, pažnjom i energijom sa kojom se izvode, itd. Nedostatak kakvih posebnih struktura u mnogim, naročito stambenim ansamblima, jedan je od razloga njihove česte neprivlačnosti.
POSTPROJEKTNE ANALIZE (PPA) Postprojektne analize (PPA) se rade u fazi implementacije sa ciljem da olakšaju ili omoguće njegovu realizaciju u skladu sa nalazima i zahtevima analize uticaja na okruženje (AUO) studije. Smatraju se direktnim nastavkom AUO, a po nekim autorima čine njihov sastavni deo. PPA se rade samo za odredjene delove plana, po pravilu one koji mogu imati signifikantne uticaje na životnu sredinu, ali ne za plan u celini niti po svim evidentiranim uticajima. Identifikacija uticaja, selekcija pitanja koja će biti predmet daljega rada i prioriteti se utvrdjuju u AUO studiji. Stav je da to treba da budu uticaji koji se ocene kao najvažniji po životnu sredinu, oni o kojima se, na osnovu prethodnog iskustva i znanja, najmanje zna, kao i pitanja koja iz posebnih razloga moraju biti detaljnije i svestranije ispitana. Odatle i raznovrsnost studija, tematski usmerenih ka tehničkim, tehnološkim, proceduralnim, administrativnim, itd. pitanjima. Dosadašnja iskustva se odnose uglavnom na veće projekte, a smatra se da bi se PPA mogle raditi i za razvojne programe, planove pa čak i politike razvoja (policies). U nekim zemljama (slučajevima) PPA se vezuje za ukupnu aktivnost koja se tiče kako implementacije tako i eksploatacije projekta, pa se vidi i kao sastavni deo monitoringa, i to: pre izgradnje, tokom izgradnje, tokom eksploatacije i nakon zatvaranja.
POTEZ U arhitektnskom, a pre svega urbanističkom smislu, predstavlja jednu karakterističnu izdvojenu arhitektonsku ili urbanističku celinu koja se od svoje okoline razlikuje specifičnim karakteristikama: prostornim, funkcionalnim, istorijskim, estetskim, socijalnim, osobenim i dr. Jedan potez moze da predstavlja specifičan urbani blok, određenu ulicu, skup sličnih ili funkcionalno istovetnih arhitektonskih objekata i sl. Urbano planiranje i projektovanje se obično vrši u odnosu i prema određenimpotezima. Potez moze da bude jedna ulica, blok, kompleks i sl. U makrourbanom smislu, potez može da čini jedan grad ili više povezanih gradova, zona koja se nalazi duž auto strade ili drugog puta. Potez u SAD ppre sveg predstavlja glavnu, osnovnu komunikaciju, odnosno internu saobraćajnicu jednog grada, u odnosu na koju su smešteni svi značajni sadržaji tog grada. Tu p. predstavlja osnovno poprište svih značajnijih dešavanja u jednom gradu, a gradski urbani razvoj se vrši u odnosu na njegov potez.
Potezi su pretezno linearne, odnosno linijske strukture koje obuhvataju niz delova povezujući ih kretanjem, susedstvom i sličnošću u kompleksne aksijalne oblike organizacije urbanog ambijenta.
POTREBE, STRUKTURA POTREBA Postoje sledeće osnovne strukture potreba: osnovne potrebe, neophodne potrebe, svakodnevne potrebe, povremene potrebe, potrebe vezane za boravak, potrebe vezane za slobodno vreme.
POTREBE, VRSTE POTREBA Prilikom urbanističkog i arhitektonskog projektovanja vrlo je važno da se napravi analiza i projekcija potreba na koje će budući objekat ili urbanistička sredina da odgovori. Generalno, potree je moguće svrstati u sledeće grupe: postojeće potrebe, nastale potrebe, narastanje potreba, analiza potreba. U smislu tipologija potreba, postoje sledeći karakteristični tipovi: potrebe vezane za odredjen uzrast korisnika, potrebe vezane za odredjen pol, tipovi potreba vezani za odredjen tip objekta, tipovi potreba vezani za odredjenu lokaciju, tipovi potreba vezani za društveni kontekst, tipovi potreba vezani za socijalni kontekst, tipovi potreba vezani za kulturni kontekst, tipovi potreba vezani za klimatske karakteristike mesta.
POTROŠAČKA ARHITEKTURA Arhitektura nastala iz principa razvoja potrošačkog društva, sa namerom da zadovolji narastajuće potrebe korisnoka kao potrošača arhitektonskog dobra. Paralelno sa razvojem p.a., nastala je tzv. “Throw away Architecture”, koja predstavlja ideju “arhitekture za jednokratnu upotrebu”, gradnju za ograničeno korišćenje, koja će moći da sustigne tempo savremenog života. P.a. je bila tendencija naročito razvijena u potrošačkim društvima, sa visoko razvijenim potrebama stanovništva i trzištem koje ih zadovoljava. Sa aspekta korisnika, p.a., estetski značaj je daleko manji od funkcionalnog, a ekonomski momenat je najznačajniji. Razvoj p.a.na zapadu, međutim, nije doveo do izgradnje kolektivnih stambenih zgrada niti do raširene upotrebe prefabrikovanog sistema gradnje, već je zaustavljen na nivou grtadnje individualnih stambenih objekata ograničenog vremena trajanja.
POTROŠAČKA INSTANT ARHITEKTURA Naziv za onu arhitekturu koja je nastala kao posledica preterane, neumerene proizvodnje; to je takodje i instant arhitektura. Takodje, pojam se često odnosi na kapitalističku arhitekturu, koja je načinjena sa osnovnim ciljem da zadovolji potrebe čoveka.
POTROŠNA ARHITEKTURA Naziv za arhitekturu koja je nastala kao proizvod potršačkog društva. Potrošna arhitektura se gradi da bi prvenstveno zadovoljila osnovne potrebe njenog korisnika. Ona je efemerna, ograničenog veka trajanja i ograničenih dizajnerskih karakteristika. Predstavnici potrošne arhitekture su: kontejneri za rad i stanovanje, barake, šatori i dr.
POVRATAK NA STARO U ARHITEKTURI Pojam razrađuje Eugenio Battisti, u “Enciclopedia universale dell’arte”. Pojam prestavlja stav “koji se ne poistovećuje sa nečim isprekidanim i ličnim, u zavisnosti od psihološke sklonosti nekoliko umetnika...niti se može shvatiti kao trenutak u normalnom procesu umetničkog razvoja, kao kakva pauza ili zastoj i razmišljanje, posle nekog napornog ostvarenja; ili kao više ili manje latentan oblik konzervativizma, zaostajanja u odnosu na aktuelan ukus (...) naprotiv, on u suštini odgovara jednom pozitivnom preokretu, prenošenju na jedan drugi plan problema koji se čine nerešivim na osnovu činjenica koje pruza neposredna tradicija (...) Prema tome, povratak na staro se pre svega razlikuje od tradicije i u izvesnom smislu joj se suprotstavlja.”
POVRŠINA - JEDINICA PROSTORA U horizontalnom planu sklop nastaje ograđivanjem i spajanjem sa spoljnom sredinom Površine su u smislu ostvarenja ova dva pojma time odmerene za određenu upotrebljivost. Stoga jedinica prostora uvek predstavlja spoj različito tretiranih površina. One su uslovljene jedna drugom i tako omogućavaju tok određenih procesa, namena. One su osnova arhitektonske sadržine, znači i površine kao elementa, ali ipak ne i jedini uslov koji određuje kvalitet arhitektonskih prostora.
Raspored površina u horizontalnom planu je plod smišljene organizacije, što izrazava funkcionalnost celine. U analizi procesa razlikujemo opšte uslove funkcije ili sve ono što karakteriše četiri osnovne životne funkcije prema Le Corbusieru: stanovanje, rad, kultura duha i tela i kretanje, dok se posebni uslovi funkcija rešavaju kod svakog pojedinačnog procesa.
Projektovanjem stalno vršimo razradu funkcije u smislu usavršavanja procesa, a što daje određene zaključke u obradi oblikovanih elemenata, odnosno prostora u celini/ Ovakvim postupkom samo se stiče mogućnost za veći izbor u odlučivanju. Svaka prostorna jedinica je površina koja dozvoljava u određenim uslovima odvijanje nekakvog procesa, bilo pojedinačnog, ili kao dela većeg broja radnji. Tu uočavamo tri člana, tri osnovna podatka čiji će nam međuodnos kasnije omogućiti da obrazujemo čitavu skalu veličina:
- upotrebni predmet,
- korisnik,
- kretanje.
Upotrebni predmet (sto, stolica, krevet, itd.) karakterišu svojstva: oblik, veličina i njegove prostorne osobine, zatim materijalna svojstva (struktura, boja), upotrebna vrednost u smislu trajanja i mogućeg održavanja, kao i osobine u zauzimanju prostora.
Od posebnog je značaja određivanje površine, oblika upotrebnog predmeta, jer su to i prvi dimenzionalni podaci u definisanju nove površine pri čemu u proces uvodimo i korisnika. On kao drugi nedeljivi član obavlja svoj rad u direktnom kontaktu sa upotrebnim predmetom ili bez njega, zauzimajući karakterističan stav.
Pod vrstom aktivnosti razmatraju se kompletni podaci o korisniku: fizičko-telesne, biološke, psiho-socijalne i duhovne prirode. Da bi se odredila neka namena, potrebno je da se u svojim polaznim jedinicama reši prvenstveno dimenzionalni odnos između korisnika i upotrebnog predmeta. Prema vrsti namene usvaja se moguća veličina upotrebnog predmeta a stav i odnos korisnika preko njegovih fizičko-telesnih, bioloških mogućnosti u ovoj vrsti posla. Podatke za ovo odlučivanje nalazimo u analizi anatomskih zahteva za četiri karakteristična stava korisnika u prostoru (sedenje, stajanje, lezanje i kretanje), a za razne vrste uzrasta.
Svaka viša jedinica u definiciji prostora zahteva potpuni udeo korisnika, znači i osobenosti psiho-socijalne i duhovne prirode. Obilje ovih podataka koji tumače višedimenzionalnu prirodu korisnika ujedno uspešnije i bogatije definišu prostor. Time se obezbeđuje kvalitetan postupak u određivanju upotrebljivosti površine i prevazilazi nastojanje da se isključivo dimenzionom analizom (samo unošenjem iskustvom proverenih podataka) uprosti i objasni suština arhitektonskog projektovanja.
Treći član - kretanje - posmatramo kao analizu događaja u celini i posebno odnosa mirovanja i kretanja tražene namene; u prvom redu kretanje u događaju, odnosu korisnika i upotrebljenog predmeta, i kretanje koje se odvija izvan površine zauzete od ova dva člana. Ono se na ovaj način u celini zonira s obzirom na broj potrebnih podataka, čime se analizirana površina, deo sklopa, vezuje za uslove prostora u celini.
Definišući svaku jedinicu površine mi određujemo stav korisnika u pokretu ili stanju mirovanja sledećim osnovnim podacima: frontalna profilna traka, veličina koraka i način mirovanja.
Moramo naglasiti da u donošenju zaključaka o veličini i obliku ovih članova deluju neposredno i nacionalne norme za higijenu, za određenu namenu, kao i usaglašavanje sa celokupnim sklopom.
POVRŠINA Definicija površine u arhitektonskom smislu ne ograničava se na njeno dvodimenzionalno posmatranje. Ona se odnosi na čitav sklop. U sukobu jedne površine prema drugoj, odigrava se stvaranje prostora. Stoga, govoreći o površini sigurni smo da u isto vreme govorimo i o sklopu. Nikada jedna površina ne živi svoj posebni, odvojen život. One su u stalnom kretanju, jedna prema drugoj, uslovljavajući svojim opstankom i odlikama opstanak i odlike drugih. Osnovna odlika p. je materijalnost čiju očiglednost nije potrebno isticati. To su materijali i konstrukcije čija je primena (priprema i obrada) vezana za tehnička dostignuća svakog vremena ponaosob. Prema svojim obelezjima oni mogu biti primenjeni dvojako. Sklopom je moguće negirati njihovu prirodu - sastav ili, naprotiv, sklopom istaći njegovu istinitost. Kod ovog poslednjeg postupka konstruktivni potezi koji osnivaju sklop jasno se razlikuju od elemenata koji ga dopunjavaju zagrađivanjem. Time istinitost strukture dolazi do punog izrazaja.
Pod izmenom strukture primenjenog materijala moramo podrazumevati i primenu boje kojom se obično direktno deluje na izmenu dejstvovanja površine.
Večitu dilemu materijalizacije površine najbolje ilustruju reči danskog arhitekte P.V. Jensen-Klinta, iz 1919.g.: “Kultivirajte opeku, crvenu ili zutu. Koristite njene široke mogućnosti. Ne kopirajte detalje ni grčke ni gotske. Činite ih sami od materijala. Ne verujte da je gips građevinski materijal. Smejte se takođe kad vam kažu da je boja građevinski materijal. Ako ikada budete imali priliku da gradite u granitu, ne zaboravite da je to otmen materijal i da armirani beton postaje građevinski materijal. Ne prestajte da tražite dok ne nađete novi stil za njega. Jer stil stvaraju materijali, objekat, vreme i čovek”
Arh. površina, odnosno, ravna površina ne moze da uokviri prostor već samo uspeva da ga razgraniči, dok će kriva površina to učiniti upotpunosti. U pogledu prostorne aktivnosti, ravna površina je kao i linija, sasvim neaktivna. Kada je savijena, onda pokazuje svoju aktivnost. Kod ravnih površina konvencijom utvrđujemo šta će biti širina a šta dubina. Sve zavisi od tačke našeg posmatranja, shvaćeno horizontalno, vertikalno ili dijagonalno.
Od posebnog je značaja organizovanost površine. Ona, materijalno definisana, zadovoljava različite stepene organizacije, čime je sračunata i na određenu upotrebljivost. Pod ovim se podrazumeva način spajanja različitih površina u sklopu - odnos površine prema drugoj površini u lancu svih stepena razmatranja jedne namene.To se odnosi kako na slaganje otvora u vertikalnoj projekciji, tako i na odnose površina u horizontalnoj projekciji: otvoreno, zatvoreno, odnosi u veličinama, ograđivanje jedne prema dtugoj nameni ili njihovo međusobno uključivanje, itd., upravo na sve ono što se dešava u višedimenzionalnoj sredini - arhitekturi.
Površina predstavlja rezultat kretanja linija poodređenim zakonitostima. S obzirom na dvodimenzionalnost, površina fizički ne egzistira, ona je u stvari pojam određenog odnosa drugih kategorija, projekcija stanja tih odnosa.
Površine su osnovni elementi konstrukcije prostora - one ga uobličavaju i preko određenih materijala realizuju.
POVRŠINA DRUGOG REDA, HIPERBOLOID POVRŠINA Površina drugog reda; ima ih dve vrste: jednokrilnih i dvokrilnih (dvogranih, dvoplošnih). Oba nastaju obrtanjem hiperbole oko njene ose (jednokrilni oko sporedne, dvokrilni oko glavne ose) tako da svaka njena tačka opisuje elipsu.
POVRŠINSKI ELEMENTI, RAVNINSKI ELEMENTI, ELEMENTI U JEDNOJ RAVNINazivaju se pločama ako su opterećeni pretežno upravo na svoju ravan, a diskovima ako su opterećeni pretežno u svojoj ravni. Kako su nosivost i krutost površinskih elemenata u njihovoj ravni bitno veće od nosivosti, odnosno krutosti upravo na tu ravan, povoljnije je površinske elemente iskoristiti kao diskove nego kao ploče. Površinski elementi u naborima deluju i kao ploče i kao diskovi.
Naborane konstrukcije mogu se svrstati u štapne i piramidne naborane konstrukcije.
PRA FORMA Forma koja predstavlja uzor, izvor iz kojeg je potekla jedna arhitektonska forma. P.f. moze da ima istorijski karakter, da je nastala u određenim istorijskim uslovima, ili to moze da bude izvorni oblik: prirodni oblik, geometrijski i dr. Arhitektura Louisa Kahna predstavlja oblike nastale prema arhaičkim uzorima (pra formama). Gradeći svoje objekte na uzorima p.f., Kahn izražava svoje verovanje u njih.
PRABROJ »5« Nije čudo da je broj 5 bio glavni broj Pitagorovaca koji su, kao što je poznato, svo zbivanje u svetu videli u odnosima brojeva. Petougao je bio simbol njihovog udruženja i njihov znak prepoznavanja. Tako je broj 5 u svim vremenima bio temeljni broj i kulminaciona tačka našeg decimalnog brojčanog sistema. Najstariji magični kvadrat u predanju rimskih agrimensora, ima u središtu broj 5 kao aritmetičku sredinu. Zapadnoarapski matematičar Ivan iz Seville donosi isti kvadrat u nešto izmenjenom obliku, sa brojem 5 u središtu. U oba kvadrata je isti prosečni broj 15.
PRAGMATIZAM U ARHITEKTURI I PRAGMATIČARI Stav prema kojem jedno arhitektonsko delo treba meriti i ceni samo po njegovoj praktičnoj vrednosti i koristi za život. “Istinito” je samo ono arh. delo koje ima praktične vrednosti i koristi. Kod arhitekata pragmatičara, funkcija predstavlja osnovnu odliku jednog arh. objekta a njegova vrednost izrazena je unutar njegove praktičnosti. Najistaknutiji pragmatičari su predstavnici arh. funkcionalizma.
PRAVA Najkraće rastojanje izmedju dve tačke u ravni ili prostoru. Jednačine prave u ravni : Ax+By+C=0 (opšti oblik) , y = mx + b (eksplicitni oblik), x/a + y/b = 1 (segmentni), x cos w + y sin w - p = 0 (normalni Heseov). Ovde su A,B,C konstante, x,y, koordinate ma koje tačke na pravoj; a, b odsečci koje prava odseca na koordinatnim osama, m = tg a ( a ugao izmedju prave i pozitivne ose X), p dužina normale iz koordinatnog početka povučene na pravu, wugao izmedju te normale i ose X.
Jednačine prave u prostoru: Ax+By+Cz+D=0 (opšti oblik, presek dveju ravni), A1x+B1y+C1z+D1, y=mx+a (ortogonalne projekcije na koordinatnim ravnima), z=nx+b; (x – x1)/ cos a = (y – y1)/ cos b = (z – z1)/ cos g(normalni oblik) ili (x – x1)/ L = (y – y1)/ M = (z – z1)/ N ; (L:M:N = cos a : cos b : cos g; x = a1t + b1, y = a2t + b2, z = a3t + b3 (parametarski oblik) gde su a1, a2, a3, b1, b2, b3, konstante; a, b, g, uglovi koje zatvara prava sa koordinantnim osama; x1, y1, z1 koordinate jedne tačke na pravoj, t parametar.
PRAVCI I SMEROVI Svako mesto ima svoje pravce i smerove. Jedino mesto, kokjeg možemo zamisliti kao mesto bezpravaca, jeste lopta, koja slobodno lebdi u apstraktnom Euklidovskom prostoru. Polulopta, međutim, već izražava suštinsku razliku između horizontalnih i vertikalnih pravaca u egzistencijalnom prostoru. Aristotel je priznavao kvalitetivno razlikovanje gore i dole, ispred i iza, desno i levo kao razlike, ukorenjene u samoj čovečijoj konstituciji i u njegovom odnosu prema gravitacionom polju. Vertikalni pravac je, na primer, linija pada (smer nadole) ili uzdizanja (smer nagore).
PRAVOLINIJSKI SISTEM OBJEKTA U pravolinijskom sistemu završetka objekta nailazimo na prvom mestu na jednu horizontalnu gredu koja premošćava otvore između stubova ili zidova. Ta greda se zove arhitrav i njena je uloga da stvori podlogu tavanici, da primi teret od tavanice i da ga prenese na podupirače: stubove i zidove. U najstarijim arh. preko kamenih arhitrava keže kamene grede ili ploče jedna uz drugu i obrazuju tavanicu; u grčkoj arh., preko arhitrava je poređan niz poprečnih greda na izvesnom razmaku i tek one nose ploče tavanice.
PRE ASSEMBLED ARHITEKTURA Naziv za arhitektonske i konstruktivne sisteme koji su proizvedeni u radionici, prethodno pripremljeni i sastavljeni, a zatim u takvom stanju transportovani na mesto gradnje i tamo podignuti ili sastavljeni.
PRE FORMA Naziv za arh. formu koja je prethodila naknadno podignutoj, novonastaloj formi. P.f. susrećemo kod dogradnji, nadgradnji, adaptacijama i dr.
PREDMER Obračun količina radova po pozicijama predračuna gradjevinskog objekta. Te količine služe kao osnov za izradu predračuna. Razlikujemo predmere za pretprojekat, za idejni i za glavni projekat. Za pretprojekat se predmer radi približno, prema krupnim pokazateljima, za idejni projekat prema približnim dimenzijama, a za glavni projekat prema dimenzijama iz glavnog projekta.
PREDRAČUN (TROŠKOVI) Sastavni deo projektnog elaborata koji sadrži predvidjeno koštanje gradjenja nekog tehničkog objekta. Sastoji se iz niza pozicija čiji zbir koštanja daje predračunsku sumu, koja predstavlja ukupno predvidjeno koštanje objekta. Predračun može da se radi na osnovu pretprojekta, idejnog projekta i glavnog projekta, prema koijma nosi i naziv. Slu�